Η Τριλογία του Θέμελη στους νέους καιρούς

themelis.jpg

ΝΙΚΟΣ ΘΕΜΕΛΗΣ «Η Τριλογία» Η Αναζήτηση/Η Ανατροπή/ Η Αναλαμπή Μεταίχμιο, 2018 Σελ. 1.392

Το πρώτο μυθοπλαστικό εγχείρημα του Νίκου Θέμελη εξελίχθηκε τελικά σε μια τριλογία την οποία απετέλεσαν τα μυθιστορήματα «Η αναζήτηση» (1998), «Η ανατροπή» (2000) και «Η αναλαμπή» (2003). Είκοσι χρόνια μετά την εμφάνιση του πρώτου μυθιστορήματος και δεκαπέντε μετά το τρίτο, η τριλογία επανεκδόθηκε πρόσφατα ενιαία σε έναν τόμο. Η Τριλογία, η οποία στην εποχή της εμφάνισής της γνώρισε εντυπωσιακή αναγνωστική και κριτική υποδοχή και αποδοχή, με την επανέκδοσή της δοκιμάζει την αντοχή της στον χρόνο και διεκδικεί την ανανέωση της σχέσης της με το παλιότερο και βέβαια τη γνωριμία της με το νεότερο κοινό.

Ποια ήταν όμως εκείνα τα χαρακτηριστικά της που συνετέλεσαν στην εντυπωσιακή πρώτη της διαδρομή και προφανώς θα αναμετρηθούν τώρα με τις πολλές και πολλαπλές λογοτεχνικές, αισθητικές, πολιτισμικές, πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές που επέφεραν ο χρόνος αλλά και η κρίση και η συνακόλουθη ανατροπή της μεταπολιτευτικής συνθήκης;

Το πρώτο και σημαντικό στοιχείο της Τριλογίας ήταν βέβαια το εύρος της θεματικής της και ο τρόπος της αφηγηματικής της διαχείρισης. Ο Θέμελης επιχείρησε και πέτυχε να αποδώσει μια ολόκληρη εποχή ριζικών κοινωνικοπολιτικών ανακατατάξεων και γεωπολιτικών αλλαγών, καθώς και τις επιπτώσεις τους στη διαδικασία συγκρότησης του ελληνικού κράτους και της νεοελληνικής κοινωνίας. Οι μυθοπλασίες της εκτυλίσσονται στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και στις πρώτες του 20ού στους τόπους της Οθωμανικής ακόμα Αυτοκρατορίας, από τα Ζαγόρια της Ηπείρου μέχρι τη Μικρά Ασία, στις περιοχές του παροικιακού Ελληνισμού, όπως η Οδησσός, και τελικά στην Αθήνα.

Η αφήγηση του Θέμελη έχει μια συγκεκριμένη στρατηγική. Εκκινεί από τον ανοιχτό χώρο των αυτοκρατοριών και ακολουθώντας την ιστορική κίνηση συγκλίνει σταδιακά στα όρια του νεοελληνικού εθνικού κράτους, στο οποίο πλέον αναδιπλώνονται και ενσωματώνονται οι ελληνικοί πληθυσμοί μετά την έκρηξη των εθνικισμών, τις κάθε είδους επαναστάσεις και το τραυματικό 1922. Η μυθοπλασία του ξανοίγεται σε όλες τις εκφάνσεις της συλλογικής και προσωπικής ζωής και εκδηλώνεται με τους τρόπους του ιστορικού, του κοινωνικού και του μυθιστορήματος ιδεών. Ο Θέμελης αποφεύγει πολλούς από τους κινδύνους των μυθιστορημάτων αυτού του είδους, όπως τη μανιχαϊκή οπτική της εξιστόρησης, τον δοκιμιακό λόγο, τη ρητορεία, την ιστορική χρονικογραφία.

Οι ήρωές του, παρ' όλο που συχνά είναι φορείς ιδεών και συγκεκριμένων πρακτικών και συμπεριφορών, δεν είναι σχηματικοί και ξύλινοι, αλλά σπαράσσονται από έντονες αντιφάσεις, έχουν ποικίλες και ζωηρές επιθυμίες, δοκιμάζονται, όχι πάντα με επιτυχία, στις προσωπικές και τις κοινωνικές τους σχέσεις, ενώ προσλαμβάνουν τα μεγάλα και τα μικρά γεγονότα της Ιστορίας και υφίστανται τις επιπτώσεις τους στη ζωή τους. Η Ιστορία, ενσωματωμένη με ιδιαίτερους τρόπους στην όλη αφήγηση, είναι βέβαια ένα άλλο χαρακτηριστικό της Τριλογίας.

Εκτός όμως από τα μεγάλα γεγονότα που ενυπάρχουν στη μυθοπλαστική εξέλιξη, είτε στον πυρήνα της είτε ως φόντο, ο συγγραφέας εντάσσει τις εκδηλώσεις και τα φαινόμενα της λεγόμενης μικροϊστορίας, όπως τις νοοτροπίες, τους χώρους και τους τρόπους εργασίας, τα υλικά χρηστικά αντικείμενα, τους οικιστικούς μετασχηματισμούς και, κυρίως, τις αντιλήψεις και τις ιδέες όλης αυτής της εποχής.

Οι ιδέες αυτές και τα μεγάλα και πολλαπλά διακυβεύματα και βέβαια οι διασταυρώσεις και οι συγκρούσεις τους είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό της Τριλογίας. Ο Θέμελης αποτυπώνει τη δυναμική των ιδεών και προτείνει τη δική του ιστορική ερμηνευτική και προβληματική την οποία εκφράζουν, με μια σχετικότητα πάντα, τα κεντρικά πρόσωπα των αφηγήσεων.

Ετσι στην «Αναζήτηση» προβάλλει τον Νικολή-εφέντη και τη μετακένωση του Διαφωτισμού που επιχειρεί στον προαστικό και δεσποτικό χώρο της οθωμανικής Ανατολής, στην «Ανατροπή» ταλαντεύεται ανάμεσα στον Θωμά και τον ανεκτικό και δημιουργικό φιλελευθερισμό του και στην Ελένη και την έλξη της κομμουνιστικής ουτοπίας, ενώ στην «Αναλαμπή» αναδεικνύει τις αστικές αντιλήψεις του Στέφανου και τη διαφορά τους με αυτές των εγχώριων κυρίαρχων τάξεων και την τελική του ήττα.

Σ ’αυτό το τρίτο μυθιστόρημα, το οποίο εκτυλίσσεται εξ ολοκλήρου στον ελλαδικό χώρο, ο συγγραφέας, με την εκτύλιξη της μυθοπλασίας του και την προβληματική του, αναστοχάζεται την εδραίωση ενός τύπου αστικής και με πολλά αντιδραστικά ιδεολογήματα ηγεμονίας στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό, αλλά και το ατελέσφορο και την αποτυχία της μεταρρυθμιστικής απόπειρας την περίοδο του Μεσοπολέμου.

Ο Θέμελης στην Τριλογία του δεν χρησιμοποίησε μεταμοντέρνους ανατρεπτικούς αφηγηματικούς τρόπους, ούτε περίτεχνο και λυρικό γλωσσικό ύφος. Η αφήγηση, εκτός από την «Αναζήτηση», όπου είναι πολυφωνική, στα άλλα δύο μυθιστορήματα εκφέρεται κλασικά σε τρίτο πρόσωπο και υποστηρίζεται, στην ανέλιξη και την πρόσληψή της, από τη χρήση μιας λιτής και ανεπιτήδευτης, με αρκετούς ιδιωματισμούς, γλώσσας.

Η Τριλογία, θυμίζοντας τους τρόπους των μυθιστορημάτων της γενιάς του ’30, με τη δική της πάντα οπτική και βέβαια αυτήν του συγγραφέα της, επιχείρησε να συλλάβει και να αποδώσει συνολικά την κίνηση του ελληνικού κόσμου την περίοδο του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα και του πρώτου του 20ού. Δεν αμφισβήτησε και δεν αποδόμησε τα ιστορικά γεγονότα της εποχής, ούτε τις επιπτώσεις τους στη συγκρότηση του ελληνικού κράτους και στη διαμόρφωση της νεοελληνικής κοινωνικής και ιδεολογικής συνείδησης.

Η Τριλογία και ο Θέμελης ανατοποθέτησαν τα γεγονότα στο μυθοπλαστικό παζλ και ανέγνωσαν διαφορετικά τις διαδρομές της νεοελληνικής κοινωνίας. Είναι από τα λίγα εγχώρια μυθιστορήματα που δεν αναπαράγουν μια θρηνητική λυρική αντίληψη και δεν ανακατασκευάζουν μια θυματοποιητική εικόνα για την ελληνική κοινωνία και την ιστορική της διαδρομή.

Πέρα από τα ατομικά δράματα που δημιουργούν πάντα οι στροβιλισμοί της Ιστορίας, υπάρχουν οι συσχετισμοί, οι ιδέες, οι συμβιβασμοί, οι μεγάλες ανακατατάξεις, οι δύσκολες επιλογές και τα αποτελέσματα που συχνά «είναι κάτι που δεν το θέλησε κανείς». Κι αυτή η οπτική είναι ένα ακόμα στοιχείο που προφανώς συνετέλεσε στην αναγνωστική υποδοχή της Τριλογίας και τώρα, μαζί με τα άλλα χαρακτηριστικά της, θα αναμετρηθεί στο νέο πολιτικό και ιδεολογικό σκηνικό της εποχής μας.

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας