Ένα σχόλιο στην αρθρογραφία του κ. Μπογιόπουλου για το Κατίν

Στο φύλλο της Εφημερίδας των Συντακτών της 17-18 Μάρτη 2018 δημοσιεύθηκε μια εκτενής βιβλιοκριτική του Θανάση Γιαλκέτση για το βιβλίο μου, Υπόθεση Κατίν. Η Ιστορική Αλήθεια και ο Ριζοσπάστης. Σε αυτή την κριτική απάντησε ο κ. Μπογιόπουλος στο σάιτ imerodromos.gr με ένα έντονα απαξιωτικό κείμενο, «Ο γλίτσας της “Εφημερίδας των Συντακτών”» (20/3/2018), όπου αποκαλεί τον γράφοντα «γλίτσα νο1» και τον Θ. Γιαλκέτση «γλίτσα νο2», προβαίνοντας σε πλήθος ακόμη χαρακτηρισμούς και κάνοντας ένα σωρό αρνητικούς συνειρμούς για την Εφημερίδα των Συντακτών, που δίνει βήμα στους «γλίτσες».

Στο κείμενό του ο κ. Μπογιόπουλος βάζει μια σειρά θέματα, που αφορούν από την προσωπική πορεία του γράφοντος ως την εκτίμηση των πεπραγμένων του Στάλιν και της πορείας της ΕΣΣΔ στη δεκαετία του 1930. Μετά χαράς θα επανέλθω σε αυτά σε πρώτη ευκαιρία. Εδώ θα περιοριστώ στην κριτική που ασκώ στο βιβλίο μου στον κ. Μπογιόπουλο, συνοψίζοντας μια σειρά ατοπήματα στην αρθρογραφία του για το Κατίν που εντοπίζω εκεί. Αν τυχόν βρει κάτι ψεύτικο στην κριτική μου, ας το υποδείξει, δικαιολογώντας έτσι τους χαρακτηρισμούς που απευθύνει. Διαφορετικά, ας βρει το θάρρος να παραδεχτεί ότι έσφαλε.

Ο κ. Μπογιόπουλος, ενώ μιλά επί παντός επιστητού, δεν λέει δυστυχώς τίποτα για το επίμαχο ζήτημα της σφαγής του Κατίν. Σε σχέση με αυτό παραπέμπει στα παλιότερα άρθρα του στο Ριζοσπάστη, καθώς και σε εκείνα του κ. Γκίκα. Ωστόσο, ακριβώς τα συγκεκριμένα άρθρα τυχαίνει να καταρρίπτω στο βιβλίο μου. Δείχνω ότι πρόκειται για συρραφές από ψεύδη και ανακρίβειες, τα περισσότερα από τα οποία έχουν αντιγραφεί σχεδόν κατά γράμμα από ακροδεξιούς και αντισημίτες, θαυμαστές του Στάλιν Ρώσους ψευδο-ιστορικούς, όπως οι Γ. Μούχιν, Σ. Στρίγκιν, Γ. Ζούκοφ, κ.ά. Για χάρη του κ. Μπογιόπουλου θα επισημάνω εδώ μόνο μερικά σημεία της κριτικής μου, παραπέμποντάς τον στις αντίστοιχες σελίδες του βιβλίου.

Υπόμνημα του Μπέρια Υπόμνημα του Μπέρια για την εκτέλεση των Πολωνών αιχμαλώτων πολέμου (5/3/1940), με υπογραφές των Στάλιν, Βοροσίλοφ, Μολότοφ και Μικογιάν, και σημείωση της συμφωνίας των απόντων Καλίνιν και Καγκάνοβιτς στο περιθώριο από γραμματέα | ΕΦ.ΣΥΝ.

1. Ο κ. Μπογιόπουλος υποστηρίζει ότι η πρόταση του Μπέρια προς το ΠΓ για την εκτέλεση των Πολωνών είναι ένα πλαστό έγγραφο, φέρνοντας το επιχείρημα ότι έχει υπογραφές των Καγκάνοβιτς και Καλίνιν που ήταν απόντες στη συνεδρίαση του ΠΓ της 5 Μάρτη 1940 όπου συζητήθηκε το ζήτημα. Αυτό είναι ένα ψέμα που το αντιγράφει κατά λέξη από τον Μούχιν. Η απόφαση φέρει τις υπογραφές των Στάλιν, Βοροσίλοφ, Μολότοφ, Μικογιάν και στο περιθώριο σημείωση της συμφωνίας των απόντων Καγκάνοβιτς και Καλίνιν από γραμματέα. Το ότι πρόκειται για σημείωση των ονομάτων από γραμματέα πιστοποιείται από το γεγονός ότι έχουν μπει στο περιθώριο (σε αντίθεση με τις υπογραφές που είναι πάνω στο σώμα του κειμένου), συνοδεύονται εμπρός από το αρχικό «τ.» (τοβάριτς, σύντροφος), ενώ έχουν γίνει με ομοιόμορφα μικρά γράμματα, που διαφέρουν εντελώς από τις υπογραφές των δυο στελεχών (σελ. 36-40).

2. Ο κ. Μπογιόπουλος επικαλείται ως τεκμήριο για την πλαστότητα του υπομνήματος του Σελέπιν προς τον Χρουστσόφ (1959), στο οποίο αναφέρεται ο ακριβής αριθμός των εκτελεσμένων Πολωνών, το ότι ο Σελέπιν χρησιμοποίησε εκεί τον όρο «απόφαση του ΚΚΣΕ», ενώ ως το 1952 το ΚΚΣΕ ονομαζόταν ΠΚΚ (Μπ.). Είναι ένα ανόητο επιχείρημα, γιατί ο όρος ΚΚΣΕ ήταν σε πλατιά χρήση ήδη από τη δεκαετία του 1930, για παράδειγμα στις επίσημες ιστορίες του κόμματος, όπως η διαβόητη Ιστορία του ΚΚΣΕ (Μπ.), ώστε δεν υπάρχει τίποτα παράξενο στη χρήση του από τον Σελέπιν το 1959. Και αυτό ο Μπογιόπουλος το αντιγράφει από τον Μούχιν, παραθέτει μάλιστα λαθεμένα το όνομα του Σελέπιν ως «Σέπελιν», όπως παρατίθεται από τον Μούχιν (σελ. 41).

3. Ο κ. Μπογιόπουλος αναφέρει ότι στους τάφους των Πολωνών αξιωματικών στο Κατίν βρέθηκαν γερμανικές σφαίρες με την επωνυμία Genshovik ή Geko, από το όνομα της γερμανικής εταιρείας που τις παρήγαγε, και το επικαλείται αυτό ως απόδειξη ότι οι εκτελέσεις των Πολωνών έγιναν από τους ναζί.

Αυτή την επωνυμία Genshovik ή Geko τη δίνουν μόνο ο Μούχιν, ο Μπογιόπουλος και οι άλλοι αρθρογράφοι του Ριζοσπάστη. Τέτοια εταιρεία δεν υπήρχε. Το πραγματικό όνομα της εταιρείας ήταν Genschow&Co ή Geco (από τα αρχικά του Genschow & Company). Αυτή η εταιρεία εξήγαγε τα πυρομαχικά της στην ΕΣΣΔ και την υπόλοιπη Ανατολική Ευρώπη στις δεκαετίες του 1920 και του 1930. Οι σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες προτιμούσαν τα γερμανικά πιστόλια για την ανώτερή ευστάθειά τους απέναντι στα αντίστοιχα σοβιετικά, ώστε δεν υπάρχει τίποτα παράξενο στη χρησιμοποίησή τους στις εκτελέσεις του Κατίν (σελ. 84-85, 50-51).

4. Ο κ. Μπογιόπουλος παραθέτει παραπέρα ένα απόσπασμα από το ημερολόγιο του Γκέμπελς όπου αναφέρεται αρνητικά στο γεγονός ότι στους μαζικούς τάφους στο Κατίν βρέθηκαν γερμανικές σφαίρες, υπονοώντας ότι αυτό αποτελεί έμμεση ομολογία του Γκέμπελς ότι επρόκειτο για έγκλημα των ναζί. Κόβει όμως τη συνέχεια του ημερολογίου, όπως ακριβώς κάνει και ο Μούχιν, όπου ο Γκέμπελς εξηγεί αυτό το εύρημα λέγοντας ότι πρόκειται για πυρομαχικά που είχαν πουλήσει οι ναζί στην ΕΣΣΔ στην περίοδο του συμφώνου φιλίας. Η αρνητική αναφορά στο γεγονός της ανακάλυψης των γερμανικών σφαιρών από τον Γκέμπελς και την ανάγκη απόκρυψής του, εξηγείται από το ότι αν μαθαινόταν θα δυσχέραινε την προπαγανδιστική εκμετάλλευση της υπόθεσης από τους ναζί (σελ. 31-33).

5. Ο κ. Μπογιόπουλος, όπως και οι αρθρογράφοι του Ριζοσπάστη, παρουσιάζει με ανακριβή και παραπλανητικό τρόπο στοιχεία για να δημιουργεί εντυπώσεις στους αναγνώστες του. Ενδεικτικά:

Ι. Αναφέρεται στο γεγονός ότι δυο από τους δώδεκα ιατροδικαστές που είχαν υπογράψει την Έκθεση των ναζί, ο Βούλγαρος Μαρκόφ και ο Τσέχος Χάγιεκ, ανακάλεσαν την αρχική τους γνωμάτευση, υποστηρίζοντας ότι είχε εκμαιευτεί υπό πίεση και υποδεικνύοντας ως ενόχους τους ναζί. Ωστόσο, και οι δυο αυτοί ιατροδικαστές ήταν υπόδικοι ως συνεργάτες των ναζί στη χώρα τους το 1944 και υπόκεινταν στη θανατική ποινή. Αυτό εύλογα δημιουργεί την υπόνοια ότι ανακάλεσαν με αντάλλαγμα να παυθεί η εναντίον τους δίωξη, όπως και έγινε.

Από τους άλλους δέκα ιατροδικαστές, που βρίσκονταν στη Δύση, οι πέντε κατέθεσαν το 1951 στην Επιτροπή Μάντεν του Αμερικάνικου Κογκρέσου, επιβεβαιώνοντας την αρχική τους γνωμάτευση πως επρόκειτο για έγκλημα των σταλινικών μυστικών υπηρεσιών, ενώ κανείς από τους υπόλοιπους δεν έχει ακουστεί να ανακάλεσε. Ανάμεσα σε αυτούς που επιβεβαίωσαν το 1951 την αρχική εκτίμησή τους περιλαμβανόταν και ο Δανός Χέλγκε Τράμσεν, ο οποίος συμμετείχε στην αντίσταση στη Δανία και το 1944 είχε συλληφθεί και βασανιστεί από τους ναζί (σελ. 83-84, 184-185).

ΙΙ. Αναφέρει ότι σε πτώματα στις εκταφές του Κατίν βρέθηκαν έγγραφα με ημερομηνία 20 Οκτωβρίου 1941, χωρίς να εξηγεί περί τίνος πρόκειται.

Στην πραγματικότητα, αυτή η αναφορά υπάρχει στη Γερμανική Έκθεση, όχι όμως σε έγγραφο, αλλά σε σημείωση στο περιθώριο, κάτω από επισυναπτόμενο έγγραφο, από τον Γερμανό καταγραφέα.

Στο ίδιο το έγγραφο, μια άδεια στον κάτοχό του να εγγραφεί στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, η ημερομηνία δεν διακρίνεται, καθώς το σημείο έχει φθαρεί. Δεδομένου ότι οι Πολωνοί στρατιωτικοί πιάστηκαν αιχμάλωτοι το Σεπτέμβρη του 1939, είναι φανερό ότι το συγκεκριμένο πιστοποιητικό εκδόθηκε λίγο πριν την ίδια χρονιά, και ο κάτοχός του δεν πρόλαβε λόγω της σύλληψής του να γραφτεί στη σχολή. Η αναφορά του 1941 από τον καταγραφέα οφείλεται πιθανότατα σε λάθος, λόγω της βιασύνης με την οποία συνέταξαν την έκθεσή τους οι ναζί.

6. Ο κ. Μπογιόπουλος και ο κ. Γκίκας επικαλούνται την Έκθεση Μπούρντενκο, στην οποία παρουσιάζεται η σταλινική εκδοχή, ως ένα αξιόπιστο ντοκουμέντο που τεκμηριώνει την ενοχή των ναζί. Ωστόσο, πρόκειται για μια εντελώς ανυπόληπτη και γεμάτη αντιφάσεις έκθεση, η οποία ουσιαστικά καταρρίφθηκε στη Νυρεμβέργη. Ενδεικτικά:

Ι. Η Έκθεση δίνει 3-4 διαφορετικές εκδοχές για το χρόνο εκτέλεσης των Πολωνών (Αύγουστος-Σεπτέμβρης 1941, Σεπτέμβρης 1941, Φθινόπωρο 1941 και, στην αναφορά της Ιατροδικαστικής Επιτροπής Ειδικών, Σεπτέμβρης-Δεκέμβρης 1941. Οι αντιφάσεις συνδέονται με την προσπάθεια να κρυφτεί η αναντιστοιχία ανάμεσα στην ένδυση των Πολωνών και τη βασική σταλινική εκδοχή ότι οι Πολωνοί εκτελέστηκαν από τους ναζί μετά την κατάληψη της περιοχής του Σμολένσκ στα τέλη Ιούλη του 1941. Τα πτώματα στις εκταφές βρέθηκαν με βαριά, χειμερινή ένδυση, γεγονός που ταιριάζει με την εποχή του χρόνου (Απρίλης 1940) αν επρόκειτο για σταλινικό έγκλημα, ενώ αν είχαν εκτελεστεί από τους ναζί τον Αύγουστο-Σεπτέμβρη του 1941 θα αναμενόταν να έχουν ελαφριά ένδυση (σελ. 65-66).

ΙΙ. Η Έκθεση κατονομάζει ως υπεύθυνους για το έγκλημα το 537 Τάγμα Κατασκευών της Βέρμαχτ που, σύμφωνα με τους συντάκτες της, βρισκόταν το φθινόπωρο του 1941 στο Κατίν, και τον επικεφαλής του, αναφερόμενο ως αντισυνταγματάρχη Άρνες. Πρόκειται για εντελώς απίθανη εκδοχή, αφού αν οι ναζί είχαν κάνει το έγκλημα, θα αναμενόταν να το αναθέσουν στα Ες-Ες και όχι σε μονάδα κατασκευών. Επιπρόσθετα, οι ναζί παρουσίασαν στη Νυρεμβέργη τον επικεφαλής της μονάδας που βρισκόταν τότε στο Κατίν, συνταγματάρχη Άρενς, ο οποίος δήλωσε ότι η μονάδα του δεν ήταν το 537 Τάγμα Κατασκευών αλλά το 537 Σύνταγμα Διαβιβάσεων και ο ίδιος είχε έρθει στο Κατίν το Νοέμβρη του 1941, μετά τον προσδιοριζόμενο στην Έκθεση Μπούρντενκο χρόνο τέλεσης του εγκλήματος. Οι Σοβιετικοί κατήγοροι δεν μπόρεσαν να αναιρέσουν τους ισχυρισμούς του και άλλαξαν την αρχική τους εκδοχή στο μέσο της διαδικασίας, αναφέροντας ότι μια μονάδα των Ες-Ες βρισκόταν στην περιοχή, χωρίς όμως να προσκομίσουν οποιοδήποτε στοιχείο που να τη συνδέει με το έγκλημα (σελ. 66-68).

ΙΙΙ. Τα ελάχιστα πραγματικά στοιχεία που περιέχει η Έκθεση Μπούρντενκο συνηγορούν υπέρ της σταλινικής ενοχής. Για παράδειγμα, αναφέρει ότι: «Μαρτυρίες ότι ο ρουχισμός των θυμάτων, τα μεταλλικά μέρη, τα παπούτσια και τα ίδια τα σώματα ήταν καλοδιατηρημένα, προσφέρθηκαν από όλους τους μάρτυρες που είχαν συμμετάσχει σε “επισκέψεις” στους τάφους στο Κατίν και μετά τους εξέτασε η Ειδική Επιτροπή».

Αυτό το περιστατικό, που το βεβαιώνουν και οι Αμερικανοί στρατιωτικοί Στιούαρτ και Βαν Βλιέτ, που επισκέφθηκαν τους μαζικούς τάφους, δεν ταιριάζει με τη σταλινική εκδοχή, ότι οι Πολωνοί χρησιμοποιούνταν σε επισκευές δρόμων από τον Απρίλη του 1940 ως τον Ιούνη του 1941, γιατί τότε τα ρούχα τους θα είχαν υποστεί μεγάλη φθορά. Αν αντίθετα εκτελέστηκαν από τους Ρώσους τον Απρίλη του 1940, λίγους μήνες μετά τη σύλληψή τους το Σεπτέμβρη του 1939, είναι πολύ λογικό οι στολές και οι μπότες τους να μην πρόλαβαν να φθαρούν (σελ. 76-79, 175-176).

7. Ο κ. Μπογιόπουλος παλιά είχε διαμαρτυρηθεί όταν, σε άρθρα του γράφοντος στην Αυγή το 2009, είχε γίνει αναφορά στην αναπαραγωγή του των ψεμάτων του Μούχιν. Στο τωρινό κείμενό του παραπέμπει στο άρθρο του Α. Γκίκα στον Ριζοσπάστη, «Κατίν: Όταν η Ιστορία πλαστογραφείται και κατασκευάζεται από την αρχή» (2010). Το συγκεκριμένο όμως άρθρο, μια συρραφή από ανοησίες για τη δήθεν χάλκευση των ντοκουμέντων για το Κατίν, κοσμείται στο Ριζοσπάστη με φωτογραφία, όπου πλάι στον Ιλιούχιν, ένα σταλινικό στέλεχος του ΚΚΡΟ, παρευρίσκονται οι Σεργκέι Στρίγκιν και Βλάντισλαβ Σβεντ, που αποκάλυψαν, όπως αναφέρει η λεζάντα, «τα ντοκουμέντα και τα ειδικά εργαλεία πλαστογραφίας». Λεπτομέρεια: και οι δυο αυτοί είναι ακροδεξιοί και αντισημίτες Ρώσοι. Ο Στρίγκιν μάλιστα είναι ο υπαρχηγός του κόμματος του Μούχιν, και οι τρεις τους, Μούχιν, Στρίγκιν και Σβεντ, έχουν γράψει μαζί βιβλίο για το Κατίν.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στο συγκεκριμένο άρθρο του κ. Γκίκα, στο οποίο παραπέμπει ο κ. Μπογιόπουλος, παρουσιάζεται σαν βασική, αξιόπιστη μαρτυρία για την ύπαρξη ενός «κέντρου πλαστογραφίας» όπου χαλκεύτηκε δήθεν το έγγραφο του Μπέρια, η κατάθεση ενός ανώνυμου(!) μάρτυρα. Δηλώνεται δε ότι το όνομά του δεν αποκαλύφθηκε για λόγους προστασίας του από απειλές για τη ζωή του, ενώ από την άλλη αποκαλύπτεται πως πρόκειται για το άτομο που πρόσθεσε τις υπογραφές στο έγγραφο του Μπέρια, φωτογραφίζοντάς τον έτσι γι’ αυτούς που θα ήθελαν να τον βλάψουν. Έκτοτε, στα 8 χρόνια που μεσολάβησαν, δεν παρουσιάστηκε κανένα απολύτως στοιχείο ούτε για την ταυτότητα του μάρτυρα, ούτε για το υποτιθέμενο «κέντρο πλαστογραφίας».

Πώς συμβαίνει να παραπέμπει ο κ. Μπογιόπουλος σε τέτοιες καταφανώς ανυπόληπτες πηγές και «στοιχεία»; Τις θεωρεί άραγε αξιόπιστες και αν ναι, πού βασίζει αυτή του τη γνώμη; (σελ. 112-115, 137-141)

8. Τέλος, ο κ. Μπογιόπουλος, όπως και όλοι οι αρθρογράφοι του Ριζοσπάστη, παρακάμπτουν πλήρως μια σειρά ενοχλητικά περιστατικά και ερωτήματα, που υποδεικνύουν ισχυρά τη σταλινική ενοχή. Ενδεικτικά:

Ι. Ενώ είναι βέβαιο, από αναφορές του NKVD, ότι οι Πολωνοί αιχμάλωτοι μεταφέρθηκαν στο Κατίν και τους άλλους τόπους εκτέλεσης, δεν έχουμε διόλου στοιχεία για τη μετέπειτα περίοδο, που κανονικά θα έπρεπε να υπάρχουν αν η σταλινική εκδοχή, ότι μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδα σωφρονιστικής εργασίας, ήταν αληθινή. Δεν ξέρουμε τίποτα για το πού ήταν αυτά τα στρατόπεδα, οι κρατούμενοι Πολωνοί δεν αναφέρονται σε έγγραφα του NKVD, κοκ.

Αυτό είναι αφύσικο, γιατί αν ήταν ζωντανοί στο διάστημα Απρίλης 1940 - Ιούνης 1941, θα υπήρχαν οπωσδήποτε υπηρεσιακές αναφορές με πληροφορίες για την κράτησή τους. Γιατί δεν παρουσίασε ποτέ καμιά, στη Νυρεμβέργη και αλλού, η σταλινική πλευρά, όταν και μια μόνο τέτοια αναφορά θα αποδείκνυε αναμφισβήτητα την αθωότητά της; (σελ. 185-186)

ΙΙ. Ακόμη και οι ναζί σύστησαν μια Διεθνή Επιτροπή για το θέμα, και επέτρεψαν σε εκπροσώπους του Πολωνικού Ερυθρού Σταυρού, αιχμαλώτους, κοκ, να παραστούν στις εκταφές. Αντίθετα, στις εργασίες της Επιτροπής Μπούρντενκο δεν επιτράπηκε να παραστεί κανείς, ούτε καν ένας εκπρόσωπος της φιλοσοβιετικής πολωνικής κυβέρνησης. Αν το Κατίν ήταν όντως έγκλημα των ναζί, γιατί να το κάνει αυτό η σταλινική πλευρά; Αν, βέβαια, ήταν δικό της έγκλημα, υπάρχει η προφανής εξήγηση ότι η μυστικότητα επέτρεπε να χαλκεύσουν όποιες μαρτυρίες και «στοιχεία» ήθελαν…

Θα μπορούσε να παρατεθούν ακόμη ένα πλήθος στοιχεία για την υπόθεση του Κατίν και παραχαράξεις σε άρθρα του κ. Μπογιόπουλου και άλλων αρθρογράφων του Ριζοσπάστη. Αυτά όμως αρκούν.

Αν ο κ. Μπογιόπουλος έχει να πει κάτι για την ουσία της υπόθεσης –«για την ταμπακιέρα», που λέει ο λαός– ας το κάνει. Αν όμως δεν μπορεί να τα αντικρούσει, οι «γλίτσες» επιστρέφουν στον ίδιο. Σε μια τέτοια περίπτωση, ας είναι πιο σεμνός την επόμενη φορά, για να μην του επιστρέψουν εκ νέου. Και ας προβληματιστούν κυρίως εκείνοι που διαβάζοντας τα κείμενά του, από προφανή άγνοια του θέματος, τα θεωρούν τεκμηριωμένα και έγκυρα.

 

*Ο Χρήστος Κεφαλής είναι μέλος της ΣΕ της Μαρξιστικής Σκέψης. Το 2017 δημοσιεύθηκαν τα βιβλία του, Λένιν. Η Διάνοια της Επανάστασης (εκδόσεις Τόπος) και Υπόθεση Κατίν. Η Ιστορική Αλήθεια και ο Ριζοσπάστης (εκδόσεις Επίκεντρο).

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας