Στην Ευρώπη των τελευταίων 25-30 ετών, σε περιόδους κοινωνικής ή οικονομικής κρίσης, κρίσης εμπιστοσύνης στους θεσμούς, κρίσης εκπροσώπησης και αμφισβήτησης των παραδοσιακών κομμάτων, εμφανίζεται ένα χαρακτηριστικό πολιτικό φαινόμενο: προσωποπαγή «αντισυστημικά» σχήματα, σχεδόν από το πουθενά, που συγκροτούνται από προσωπικότητες αουτσάιντερ -συχνά εκτός πολιτικής- και διαμορφώνουν έναν πολιτικό λόγο βασισμένο στην ηθική, την «αφύπνιση» του λαού και την αντιπαράθεση με τις ελίτ και το κατεστημένο. Αυτός ο λόγος έχει βέβαια συνήθως -αλλά όχι πάντα- συγκεκριμένο πολιτικό χρώμα και ιδεολογία. Κινήματα που γίνονται κόμματα, αντλούν τη νομιμοποίησή τους από κοινωνικές διαμαρτυρίες, πατάνε σε ορισμένες περιπτώσεις πάνω στο ατομικό πένθος και τη συλλογική οργή και βασίζονται λιγότερο σε προγράμματα και περισσότερο σε μια ηθική αφήγηση ρήξης.
Η πορεία τους συχνά θυμίζει κόμματα-κομήτες ή διάττοντες αστέρες, που γεννιούνται ύστερα από κάποιο σοκ (οικονομικό, θεσμικό ή μια τραγωδία), φέρουν ηθικό ή συναισθηματικό πυρήνα, φαίνονται αρχικά απολιτίκ (αλλά δεν είναι) και δεν αντέχουν συνήθως πάνω από 1-2 εκλογικούς κύκλους. Στη συνέχεια χάνουν την αίγλη τους, θεσμοποιούνται, ενσωματώνονται, διασπώνται ή εξαφανίζονται στη μαύρη τρύπα της Ιστορίας.
Στην Ελλάδα, αυτή η τάση φαίνεται να αποκτά νέα έκφραση με την ανακοίνωση της Μαρίας Καρυστιανού ότι προχωρά στη δημιουργία πολιτικού κόμματος, σε μια κίνηση που φαίνεται να διεμβολίζει το πολιτικό σκηνικό και να διχάζει τους υποστηρικτές του κινήματος των Τεμπών και τους ίδιους τους συγγενείς των θυμάτων. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης την τελευταία εβδομάδα η τοξική αντιπαράθεση ανάμεσα σε επώνυμους και ανώνυμους λογαριασμούς έχει οξυνθεί, θυμίζοντας προεκλογική περίοδο αλλά και τις εσωκομματικές εκλογές στον ΣΥΡΙΖΑ με την ανάδυση του φαινομένου Κασσελάκης.
Ο μέχρι σήμερα δημόσιος λόγος της Μαρίας Καρυστιανού παρουσιάζεται συχνά ως «απολίτικος». Ωστόσο, μια προσεκτική ανάλυση δείχνει ότι πρόκειται για πολιτικό λόγο με σαφή χαρακτηριστικά. Η επίμονη χρήση όρων όπως «κάθαρση», «τιμωρία», «εθνική ψυχή», η πλήρης απόρριψη του «πολιτικού συστήματος» συγκροτούν ένα σχήμα που η βιβλιογραφία περιγράφει ως ηθικό-κινηματικό αντισυστημισμό.
Στην πρόσφατη τηλεοπτική της συνέντευξη (Kontra), η Καρυστιανού είπε μεταξύ άλλων ότι «στόχος μας είναι να οδηγηθούμε σε μια ελεύθερη και ανεξάρτητη χώρα», ότι με το κίνημα των Τεμπών «θεραπεύεται πλέον το χρόνιο τραύμα του Εμφυλίου», υπογραμμίζοντας ότι «χρειαζόμαστε την ελληνική ψυχή» και επαναλαμβάνοντας πολλές φορές τη λέξη «κάθαρση». Χρησιμοποίησε ένα τυπικό αφήγημα της Νέας Δημοκρατίας και της κυβέρνησης Μητσοτάκη, υποστηρίζοντας ότι «ο Τσίπρας υπέγραψε το χειρότερο Μνημόνιο. Ο Τσίπρας υποθήκευσε το κράτος σαν να ήταν περιουσία του». Οσο για τους συνoδοιπόρους της στο νέο κόμμα, επανέλαβε όσα είχε πει και στη συνέντευξή της στο επετειακό τεύχος της «Εφ.Συν.» (20/12/25), ότι «δεν θέλουμε κανέναν που να έχει σχέση με το πολιτικό σύστημα και τα κόμματα», μιλώντας για «ανθρώπους που θα προέρχονται από την αγορά, χωρίς εμπλοκή με κανέναν πολιτικό χώρο, γνώστες του αντικειμένου τους, που να έχουν εργαστεί. Ανθρωποι με καθαρότητα και εθελοντισμό».
Κάθαρση, τιμωρία, δικαιοσύνη, αφύπνιση, λαός απέναντι στο σύστημα. Πρόκειται για μια ρητορική που αντλεί τη νομιμοποίησή της από ένα πραγματικό συλλογικό τραύμα και από ένα υπαρκτό έλλειμμα λογοδοσίας, ειδικά απέναντι στο έγκλημα των Τεμπών και στην κυβερνητική επιχείρηση συγκάλυψής του. Το ερώτημα, όμως, δεν είναι αν η ηθική έχει θέση στην πολιτική – αυτό είναι δεδομένο ήδη από την κλασική πολιτική φιλοσοφία. Το ερώτημα είναι πότε η ηθική παύει να λειτουργεί ως κριτήριο και γίνεται μηχανισμός αποκλεισμού.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ηθική σύγκρουση είναι θεμέλιο της πολιτικής (Αριστοτέλης, Kαντ κ.ά.), αναγκαία στη δημοκρατική λογοδοσία (Ρουσό) και εργαλείο κριτικής των θεσμών. Γίνεται όμως λαϊκισμός όταν παρουσιάζεται ως μοναδική αλήθεια, όταν προσωποποιείται («εγώ/εμείς ενσαρκώνουμε την ηθική»), όταν ακυρώνει τον πλουραλισμό και τη διαφωνία και αντικαθιστά το πολιτικό πρόγραμμα με την ηθική τιμωρία.
Η Χάνα Αρεντ ήταν από τις πρώτες που προειδοποίησαν για αυτόν τον κίνδυνο. Στο On Revolution αλλά και σε μεταγενέστερα δοκίμιά της ξεχωρίζει καθαρά την ηθική ευθύνη από την ηθικοποίηση της πολιτικής. Για την Αρεντ, η πολιτική υπάρχει μόνο εκεί όπου υπάρχει πλουραλισμός, δηλαδή πολλαπλές φωνές, συγκρούσεις και αντιφάσεις. Οταν η πολιτική μετατρέπεται σε μάχη μεταξύ «καθαρών» και «διεφθαρμένων», ο δημόσιος χώρος στενεύει επικίνδυνα και χάνει το οξυγόνο του.
Προσωποπαγή κόμματα με ηγέτες εκτός πολιτικής
Οι αστέρες που μεσουράνησαν ή έσβησαν γρήγορα στο πολιτικό στερέωμα της Ιταλίας, της Ολλανδίας, της Αυστρίας και άλλων χωρών της Ευρώπης
Η Ιταλία υπήρξε από τις πρώτες χώρες όπου η προσωποπαγής πολιτική μορφή πήρε μαζικές διαστάσεις. Το 1994, ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι, επιχειρηματίας των μέσων ενημέρωσης, χωρίς παραδοσιακή κομματική διαδρομή, ίδρυσε τη Forza Italia ως προσωπικό πολιτικό όχημα. Το κόμμα οργανώθηκε γύρω από τον ίδιο, με αδύναμες εσωτερικές δομές και ισχυρό αρχηγικό ρόλο, ενώ η ρητορική του συνδύαζε αντικομματικό λόγο και υποσχέσεις «αποτελεσματικής διακυβέρνησης».
Δύο δεκαετίες αργότερα, το Κίνημα των Πέντε Αστέρων του κωμικού Μπέπε Γκρίλο παρουσίασε μια πιο «ριζοσπαστική» εκδοχή του ίδιου φαινομένου. Χωρίς σαφή ιδεολογική τοποθέτηση, με έντονη επίκληση της ηθικής ανωτερότητας και της τιμωρίας της «διεφθαρμένης κάστας», το M5S με το άστρο του Γκρίλο κατόρθωσε να φτάσει στην εξουσία.
Στην Ολλανδία, το 2002, ο πολιτικός σχολιαστής και ακαδημαϊκός Πιμ Φόρτιν ίδρυσε το ομώνυμο, ακροδεξιό κόμμα Lijst Pim Fortuyn (LPF). Ηταν μια προσωπική πολιτική πλατφόρμα, χωρίς προηγούμενη κομματική διαδρομή: ήρθε από το πουθενά, ταξίδεψε στην πολιτική επικράτεια ως ένας υποψήφιος ενάντια στις ελίτ. Ηταν ανοιχτά ομοφυλόφιλος και διατηρούσε φιλελεύθερες θέσεις υπέρ της νομοθεσίας περί ναρκωτικών, του δικαιώματος γάμου για τους ομοφυλόφιλους, της ευθανασίας. Ωστόσο στήριξε σχεδόν όλη την προεκλογική του καμπάνια στο ζήτημα των μουσουλμάνων μεταναστών. Θεωρούσε το Ισλάμ, όπως έλεγε, «οπισθοδρομικό πολιτισμό». Στις 6 Μαΐου 2002, βγαίνοντας από ένα ραδιοφωνικό στούντιο, ο Φόρτιν έπεσε νεκρός από πυροβολισμούς. Για την ολλανδική κοινωνία θεωρήθηκε «μάρτυρας» και το κόμμα του στη συνέχεια κέρδισε τις εκλογές χωρίς αυτόν.
Στην Κεντρική Ευρώπη, το παράδειγμα του Αντρέι Μπάμπις στην Τσεχία είναι χαρακτηριστικό. Ο Μπάμπις, δισεκατομμυριούχος επιχειρηματίας, ίδρυσε το δημαγωγικό κόμμα ANO το 2011, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως «επιτυχημένο μάνατζερ» που θα καθαρίσει το κράτος από τη διαφθορά. Το κόμμα αναπτύχθηκε ταχύτατα, βασιζόμενο σε αντικομματικό λόγο και σε μια έντονα προσωποκεντρική δομή.
Ανάλογες περιπτώσεις εμφανίστηκαν στην Αυστρία (Ομάδα Στρόναχ), στη Σλοβακία (ο κεντροδεξιός πρώην πρωθυπουργός Ιγκορ Μάτοβιτς που είχε δημιουργήσει πλατφόρμα κατά της διαφθοράς), αλλά και στην Ανατολική Ευρώπη. Στη Βουλγαρία, ο τραγουδιστής και τηλεστάρ Σλάβι Τριφόνοφ δημιούργησε το Υπάρχει Τέτοιος Λαός, ένα κόμμα που συγκροτήθηκε σχεδόν αποκλειστικά γύρω από το πρόσωπό του και έφτασε να συγκυβερνήσει. Οι βάσεις του προγράμματός του ήταν: όχι στο κατεστημένο, ανένδοτος κατά της διαφθοράς, ηλεκτρονική διακυβέρνηση υπέρ των πολιτών. Ενα υβρίδιο μεταξύ Μπέπε Γκρίλο και Βολοντίμιρ Ζελένσκι.
Στη Ρουμανία το 2019 ιδρύθηκε το κόμμα AUR (Συμμαχία για την Ενοποίηση των Ρουμάνων), προωθώντας μια αντιουγγρική, αντιδυτική και ευρωσκεπτικιστική ρητορική. Το 2020, παρότι ήταν ελάχιστα γνωστό στο ευρύ κοινό, σόκαρε κερδίζοντας το 9,3% των ψήφων. Ηγέτης και κεντρική φυσιογνωμία ο ακροδεξιός Τζορτζ Σιμιόν, υπέρμαχος της ένωσης με τη Μολδαβία. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας το ΑUR (που σημαίνει χρυσός στα ρουμανικά) ήταν τελείως αντίθετο στους εμβολιασμούς. Ο Σιμιόν έχασε τις περσινές προεδρικές εκλογές, αλλά το κόμμα του αυτή τη στιγμή προηγείται στις δημοσκοπήσεις.
Η περίπτωση Καρυστιανού ωστόσο -μέχρι τώρα- δεν έχει ιδιαίτερη και άμεση σχέση με τα παραπάνω παραδείγματα, με την εξαίρεση ότι και αυτή προσγειώνεται ξαφνικά στην κεντρική πολιτική σκηνή μιας χώρας, εισάγοντας έναν επιπλέον παράγοντα: το προσωπικό τραύμα. Σε αυτό όμως δεν είναι μόνη. Επιστρέφουμε στο μεγάλο πολιτικό εργαστήρι της Ιταλίας.
Εγκλήματα και αγώνες για δικαίωση
Γιατί στην Ιταλία δεν γεννήθηκαν κόμματα πένθους
Η Αϊντι Τζουλιάνι, μητέρα του Κάρλο που δολοφονήθηκε στη Γένοβα το 2001, είχε για καιρό δεύτερες σκέψεις ως προς το να θέσει υποψηφιότητα με κάποιο πολιτικό κόμμα. Το έκανε πέντε χρόνια αργότερα, το 2006, οπότε και μπήκε στην ιταλική Γερουσία μετά την παραίτηση ενός συνυποψηφίου της. Στόχος της ήταν η δημιουργία μιας επιτροπής που θα διερευνούσε «τις συνθήκες θανάτου του γιου της αλλά και ό,τι συνέβη εκείνες τις τραγικές μέρες στη διάρκεια της συνόδου κορυφής των G8. Είναι ζήτημα δημοκρατίας. Η αλήθεια πρέπει να λάμψει», είχε δηλώσει. Οπως γράφει ο δημοσιογράφος Παύλος Νεράντζης, «στην Ιταλία, συγγενείς θυμάτων της μαφίας που μπήκαν στην πολιτική ως πολίτες άντεξαν. Οσοι μπήκαν ως ”εκπρόσωποι των νεκρών”, πολιτικά εξαφανίστηκαν».
Στην ιταλική πολιτική υπάρχουν αρκετά παραδείγματα με συγγενείς θυμάτων της μαφίας ή της τρομοκρατίας να εισέρχονται στην πολιτική. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ίσως ο σημερινός Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Σέρτζιο Ματαρέλα, ο αδελφός του οποίου δολοφονήθηκε από τη μαφία. Κανένας από όλους αυτούς, ωστόσο, δεν ίδρυσε ή ηγήθηκε δικού του κόμματος, αλλά συνήθως του προσφέρθηκε κάποια θέση σε υφιστάμενους σχηματισμούς.
«Η δική μας Αντιγόνη»
Πριν ο αδελφός της, Στέφανο, πεθάνει στην πτέρυγα φυλακών ενός νοσοκομείου της Ρώμης στις 22 Οκτωβρίου 2009, η Ιλάρια Κούτσι ζούσε αυτό που περιέγραφε ως μια «πολύ φυσιολογική» ζωή, μια εργαζόμενη μητέρα δύο παιδιών. Ολα αυτά άλλαξαν όταν είδε το σώμα του αδελφού της ξαπλωμένο στο νεκροτομείο, άγρια ξυλοκοπημένο από δύο καραμπινιέρους που τον είχαν συλλάβει για μικροποσότητα ναρκωτικών. Ο Στέφανο ζύγιζε 43 κιλά, ήταν ερασιτέχνης μποξέρ, τοξικοεξαρτημένος και αγαπούσε τη Λάτσιο.
Κοιτάζοντας το «βασανισμένο πτώμα» του αδελφού της, η κ. Κούτσι ορκίστηκε να αποκαλύψει πώς του επέτρεψαν να πεθάνει «μέσα στη μοναξιά και την αδιαφορία». Χρειάστηκαν να περάσουν εννιά χρόνια, 13 ξεχωριστές δίκες, αναρίθμητες συνεντεύξεις της, για να ανατραπεί μια αρχικά αθωωτική απόφαση για τους αστυνομικούς και να έρθει η δικαίωση το 2018 με την καταδίκη τους σε 12 χρόνια κάθειρξη.
«Οι άνθρωποι συνεχώς με σταματάνε στον δρόμο και με ευχαριστούν», έλεγε σε μια συνέντευξή της στους New York Times. «Πριν σκεφτόμουν: ‘Γιατί με ευχαριστείτε; Τώρα συνειδητοποιώ ότι αναγνωρίζουν αυτό που κάνω, αυτό που έχει υποστεί η οικογένειά μου. Είναι η απογοήτευση που νιώθουμε όλοι όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με εχθρικούς θεσμούς». Οι δημόσιες παρεμβάσεις της προσέλκυαν χιλιάδες υποστηρικτές και τα νούμερα της τηλεόρασης εκτοξεύονταν κάθε φορά που εμφανιζόταν. Ενας Ναπολιτάνος καλλιτέχνης του δρόμου την απαθανάτισε στα τέλη της δεκαετίας του 2010 σε ένα γκράφιτι μαζί με τον Τσε Γκεβάρα και τον Ντιέγκο Μαραντόνα. «Είστε η σύγχρονη Αντιγόνη της εποχής μας», της είπε ένας δημοφιλής παρουσιαστής εκπομπών, για τη γυναίκα που αναζητούσε μια αξιοπρεπή ταφή για τον αδερφό της. Η Ιλάρια Κούτσι έγινε σύμβολο, ακτιβίστρια των ατομικών δικαιωμάτων και από το 2022 μέλος της ιταλικής Γερουσίας με το Δημοκρατικό Κόμμα.
Από προστατευόμενη μάρτυρας στη Βουλή
Η Πιέρα Αϊέλο είναι μία από τις πιο συγκλονιστικές ιστορίες ακτιβισμού που σχετίζονται με την καταπολέμηση του πένθους (grief activism) στην Ιταλία. Για 27 χρόνια η Αϊέλο ζούσε σε μια κρυφή τοποθεσία με ψεύτικο όνομα, στο πλαίσιο του προγράμματος προστασίας μαρτύρων της ιταλικής αστυνομίας. Η κατάθεσή της εναντίον της μαφίας είχε οδηγήσει σε δεκάδες συλλήψεις.
Η Αϊέλο γεννήθηκε στην Παρτάνα της Σικελίας. Παντρεύτηκε χωρίς τη θέλησή της, στα 14 της, τον Νικολά Ατρία, γιο του τοπικού αρχηγού της μαφίας (Κόζα Νόστρα). Τόσο ο άνδρας όσο και ο πεθερός της δολοφονήθηκαν μέσα σε λίγα χρόνια, στο πλαίσιο μιας βεντέτας μεταξύ παλιών και νέων μαφιόζικων συμμοριών στην περιοχή του Τράπανι. Το 2018, παρά τις απειλές, εκλέχθηκε βουλεύτρια με το κόμμα των Πέντε Αστέρων (M5S), κερδίζοντας πάνω από το 50% των ψήφων στην περιφέρειά της και αναλαμβάνοντας έναν ρόλο όχι απλώς ως «εκπρόσωπος των θυμάτων», αλλά ως ενεργή πολιτική προσωπικότητα με δική της πολιτική βούληση και δράση.
Μόλις εκλέχτηκε, αποκάλυψε για πρώτη φορά την ταυτότητα και την εικόνα της. Μέχρι τότε δεν έβγαινε φωτογραφίες, φορούσε μαντίλι που κάλυπτε το πρόσωπό της και ήταν γνωστή ως η υποψήφια χωρίς πρόσωπο. Οπως η ίδια έχει δηλώσει, η πολιτική συμμετοχή ήταν ένας τρόπος να «ανακτήσει την ταυτότητά της» και να δώσει νόημα στη ζωή της πέρα από τον συλλογικό πόνο.
Το 1992 η Ιταλία συγκλονίζεται από τις δολοφονίες στο Παλέρμο δύο ανώτατων δικαστών που ερευνούν τη δράση της μαφίας, του Τζιοβάνι Φαλκόνε και του Πάολο Μπορσελίνο. Εχασαν τη ζωή τους αλλά όχι προτού σύρουν στο δικαστήριο μια σειρά από αφεντικά της Κόζα Νόστρα. «Ο Πάολο, λίγες μέρες πριν πεθάνει, μας έλεγε: Οταν θα με σκοτώσουν, όχι εάν θα με σκοτώσουν, όταν θα με σκοτώσουν, δεν θα είναι μόνο η μαφία», δήλωνε σε μια συνέντευξή της η αδερφή του, Ρίτα Μπορσελίνο (1948-2018). Η Ρίτα έγινε τελικά πολιτικός με τους Σοσιαλδημοκράτες και μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, με ισχυρή στάση κατά του οργανωμένου εγκλήματος.
Η ιστορία της δείχνει πώς ένα τραύμα μπορεί να εξελιχθεί σε δημόσιο πολιτικό διάλογο μέσω των θεσμών – όχι απλώς με την αντίθεση στο σύστημα, αλλά με τη συμμετοχή σε αυτό. Αυτή η αναζήτηση -που ανέλαβε με ακλόνητη αποφασιστικότητα- τη μετέτρεψε σε μία από τις πιο γνωστές υπερασπίστριες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ιταλία. Στην αναζήτησή της για την αλήθεια, αντιμετώπισε ψύχραιμα εχθρικούς εισαγγελείς, αξιωματούχους των αρχών επιβολής του νόμου, πολιτικούς και μέσα ενημέρωσης.
Η μαφία ήταν η αφορμή για να μπει στην πολιτική και ο Κλαούντιο Φάβα. Διακεκριμένος Ιταλός δημοσιογράφος, συγγραφέας, σεναριογράφος και πολιτικός από τη Σικελία, γνωστός για τον πολιτικό ακτιβισμό του, που έχει τις ρίζες του στη δολοφονία του πατέρα του, του επίσης ερευνητή δημοσιογράφου Φιλίπο Φάβα, από την Κόζα Νόστρα στις 5 Ιανουαρίου 1984 στην Κατάνια. Ηταν μια ξεκάθαρη εκτέλεση ως αντίποινα για τις αποκαλύψεις του για τη μαφία.
Ο Κλαούντιο συνέχισε το έργο του πατέρα του, υπηρέτησε στο ιταλικό Κοινοβούλιο, εκλέχθηκε ευρωβουλευτής για 10 χρόνια με τη Δημοκρατική Αριστερά, διερεύνησε διεξοδικά τις φυλακές της CIA με πλήθος αποκαλύψεων και έγραψε βιβλία και σενάρια ταινιών που έτυχαν θερμής υποδοχής. Ο ίδιος έγραψε και ένα διάσημο θεατρικό έργο, «Το τελευταίο καλοκαίρι – Φαλκόνε και Μπορσελίνο 30 χρόνια μετά», για τις δολοφονίες των δύο εμβληματικών δικαστών.
Στην πολιτική μπήκε και ένας άλλος γιος θύματος της μαφίας. Ο κοινωνικός επιστήμονας και πολιτικός ακτιβιστής Νάντο ντάλα Κιέζα μετά τη δολοφονία του πατέρα του, στρατηγού Κάρλο Αλμπέρτα ντάλα Κιέζα, έγινε ηγετική φωνή κατά του οργανωμένου εγκλήματος στην Ιταλία. Υπηρέτησε ως βουλευτής και γερουσιαστής, διετέλεσε υφυπουργός για θέματα πανεπιστημίου και έρευνας και πρόεδρος τιμής της αντιμαφιόζικης οργάνωσης Libera. Η ιστορία του δεν είναι απλώς η ιστορία ενός μελετητή ή πολιτικού – είναι η ιστορία ενός ανθρώπου που μετέτρεψε την προσωπική τραγωδία σε εσωτερικό κίνητρο για να κατανοήσει, να διδάξει και να πολεμήσει τις οργανωμένες μορφές εγκληματικότητας με επιστημονικό και κοινωνικό τρόπο. Η προσέγγισή του επικεντρώνεται όχι μόνο στην τιμωρία, αλλά στην ανάλυση και πρόληψη της κουλτούρας που επιτρέπει στη μαφία να ευδοκιμεί.
● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Lorenzo Ferrari (OBCT – Ιταλία), Sebastian Pricop (HotNews – Ρουμανία).