Από την αρχαιότητα ακόμα ο «μαύρος κύκνος» ήταν μια μεταφορά για να περιγράψει κάποιος το εξαιρετικά απίθανο, όπως ας πούμε την ύπαρξη μαύρων κύκνων. Σε όλα τα μήκη και τα πλάτη οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν αυτήν τη φράση μέχρι που… οι μαύροι κύκνοι ανακαλύφθηκαν. Από το 2007 η «θεωρία του μαύρου κύκνου» χρησιμοποιείται για να ερμηνεύσει τη στάση μας απέναντι σε ό,τι θεωρούμε παράδοξο και το ρίσκο. Ενας τέτοιος «μαύρος κύκνος» είναι και η πανδημία, η οποία δοκιμάζει την ανθρωπότητα που πίστευε -τουλάχιστον στον δυτικό κόσμο- ότι έχει τελειώσει με τέτοιου είδους καταστάσεις (πριν από 50 χρόνια δύο Πανεπιστήμια στην Αμερική έκλεισαν τα τμήματα των λοιμωδών νοσημάτων). Κι όμως, αυτός ο μαύρος κύκνος ήρθε για να θέσει εν αμφιβόλω τα πάντα – αυτή τη φορά με τη μορφή μιας πανδημίας.
«Εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι βιώνουν τη μεγαλύτερη μέχρι τώρα διαταραχή που τους έχει τύχει». Ισως αυτή η φράση του καθηγητή Πολιτικής Κοινωνιολογίας και Επικοινωνίας, Νίκου Δεμερτζή, συμπυκνώνει με τον εναργέστερο τρόπο το βίωμα αυτού που ο ίδιος περιγράφει ως «ολικό κοινωνικό γεγονός», που επηρεάζει «κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής σε τοπικό, εθνικό και διεθνές επίπεδο». Οι Ελληνες ερευνητές ισχυρίζονται πως κάτι παρόμοιο δεν έχει συμβεί από το τέλος του Εμφυλίου, οι Βρετανοί το συγκρίνουν με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και ιστορικοί (όπως οι MacMillan και Garton Ash) μιλούν για ένα γεγονός που αλλάζει τον ρου της Ιστορίας.
Ειδικά για εμάς εδώ στην Ελλάδα ήταν το χειρότερο δυνατό τέλος μιας εξαιρετικά οδυνηρής δεκαετίας: είδαμε τη χώρα να πτωχεύει, γίναμε το πειραματόζωο της Ευρώπης και μας επιβλήθηκαν οι αγριότερες πολιτικές λιτότητας, μείναμε άνεργοι, χάσαμε τα σπίτια και τον τρόπο ζωής μας, οι φίλοι μας μετανάστευσαν, καταρρεύσαμε και σηκωθήκαμε αμέτρητες φορές ο καθένας. Και μόλις πιστέψαμε ότι η ζωή θα επιστρέψει λιγάκι προς το καλύτερο, ήρθε η πανδημία για να μας ρίξει άλλη μια κατακέφαλη. Αν συνυπολογίσει κανείς τον άθλιο τρόπο που η κυβέρνηση διαχειρίζεται όλη αυτή τη συμφορά με το κνούτο και τον χωροφύλακα, δεν είναι να απορεί γιατί περισσότερο απ’ ό,τι αλλού οι πολίτες εδώ νιώθουν εξαιρετικά πιεσμένοι.
Βιοπολιτική ασφυξία, αυταρχικός νεοφιλελευθερισμός
Δρ Λουκία Κοτρωνάκη, πολιτική επιστήμονας, διδάσκουσα Παντείου Πανεπιστημίου
Διάχυτη, σ’ αυτό το περιβάλλον αέναης κατάρας που έμοιαζε να στοιχειώνει την εν εξελίξει κοινωνική ιστορία της Ελλάδας μετά από μια δεκαετία διαδοχικών και επαλλασσόμενων κρίσεων, ήταν η αντίληψη ότι αυτή η κρίση θα εξανάγκαζε τρόπον τινά τις ακραία νεοφιλελεύθερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις (με την ελληνική κυβέρνηση να πρωτοστατεί) σε μια ένοχη αναζήτηση ενός «ελάχιστου» κοινωνικού κράτους κατά το κεϊνσιανό πρότυπο: στη διαχείριση της πανδημίας μέσα από την εκπόνηση πολιτικών που θα προσέβλεπαν στην ενίσχυση των (υπο)δομών Δημόσιας Υγείας και πρωτοβάθμιας φροντίδας και στον αναστοχασμό πάνω στα όρια της νεοφιλελεύθερης ιδεοληψίας σχετικά με την κρατική ευθύνη στην παροχή κοινωνικών αγαθών πρώτης ανάγκης.
Αυτό το ευμενές σενάριο θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένα απολύτως εύλογο στρατηγικό σχέδιο αναχαίτισης της πανδημίας (και των συνεπειών αυτής), υπό την προϋπόθεση ότι η νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία δεν θα είχε κατισχύσει σε όλα τα πεδία και τους μηχανισμούς δημοκρατικής λειτουργίας και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό, που σήμερα να γίνεται λόγος ολοένα και πιο συχνά όχι για δημοκρατικές κυβερνήσεις, αλλά για μορφές διακυβέρνησης σε καθεστώτα «αυταρχικού νεοφιλελευθερισμού».
Σ’ αυτά τα καθεστώτα, τα εχθρικά στη Δημοκρατία και τις κοινωνικά εκτοπισμένες και καθημαγμένες τάξεις από τις αλλεπάλληλες κρίσεις δεν υπάρχει χώρος ούτε για δημόσιο προνοιακό τομέα ούτε για συλλογική ευθύνη. Αντίθετα, στόχος είναι η αναβάθμιση του ρόλου των κατασταλτικών μηχανισμών στον καθορισμό των κοινωνικών σχέσεων και την επίλυση των κοινωνικών συγκρούσεων, η συγκρότηση μιας «υπεύθυνης» ιδιότητας του πολίτη απομονωμένης από τα κοινωνικά και πολιτικά συμφραζόμενά της και η διαμόρφωση μιας δημόσιας σφαίρας όπου θα κυριαρχεί η (κατασταλτική) πυγμή έναντι της πειθούς.
Σ’ αυτό το πλαίσιο -αν όχι βιοπολιτικής ασφυξίας, τουλάχιστον βιοπολιτικής πειθάρχησης- επένδυσε η ελληνική κυβέρνηση προκειμένου να επιταχύνει την πορεία της προς τον κατασταλτικό πλέον νεοφιλελευθερισμό, επικαλούμενη την ανάγκη λήψης ιδιωτικών μέτρων «κοινωνικής αποστασιοποίησης» ως πανάκεια για την αποτροπή της διασποράς του ιού. Μόνο που η συνθήκη «κοινωνικής αποστασιοποίησης» πριν και πρώτα απ’ όλα χαρακτηρίζει τη δική της θέ(α)ση για την κοινωνία. Εκτός τόπου, χρόνου και κοινωνίας.
