Επειτα από διακοπή πέντε (5) χρόνων, ξαναρχίζουν τη Δευτέρα οι διερευνητικές συνομιλίες μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Η προηγούμενη 60ή συνάντηση είχε γίνει στην Αθήνα τον Ιανουάριο 2016 ενώ η 61η, που επρόκειτο να γίνει τον Μάρτιο του ίδιου χρόνου στην Κωνσταντινούπολη, πάγωσε και μάλιστα βαθιά καθώς η τουρκική πλευρά δεν απηύθυνε πρόσκληση.
Η πρώτη συνάντηση χρονολογείται το 2002 και αρχικός στόχος της διαδικασίας ήταν η αναζήτηση πλαισίου συμφωνίας για την έναρξη διαπραγματεύσεων αναφορικά με την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Στο πλαίσιο αυτό περιλαμβανόταν και η συζήτηση για την παραπομπή σε διεθνές δικαιοδοτικό όργανο όσων ζητημάτων δεν καθίστατο δυνατόν να επιλυθούν μέσω των απευθείας διαπραγματεύσεων.
Η πρώτη διεθνής νομική βάση για τον ορισμό και τους κανόνες οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας ήταν η Σύμβαση της Γενεύης του 1958, η οποία αποσαφηνίστηκε και επικαιροποιήθηκε με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας το 1982, που αποτελεί πλέον το βασικό κείμενο για την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών, υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, στη διεθνή πρακτική. Η Ελλάδα προχώρησε στην κύρωση της Σύμβασης το 1995, η οποία αποτελεί και ευρωπαϊκό κεκτημένο από το 1998.
Η Τουρκία καταψήφισε την UNCLOS και επιμένει στις θέσεις που είχε πριν από τη νέα Σύμβαση, παρακάμπτοντας τους συμβατικούς και εθιμικούς διεθνείς κανόνες και την εξέλιξη της νομολογίας από τη δεκαετία του 1970, όταν είχαν γίνει οι πρώτες συνομιλίες Ελλάδας – Τουρκίας για τη διευθέτηση του θέματος, το 1976 στη Βέρνη. Επιπλέον, η Τουρκία δεν έχει αναγνωρίσει και τη δικαιοδοσία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης και γι’ αυτό απαιτείται σύνταξη συνυποσχετικού για την επίλυση των ζητημάτων που δεν θα επιλυθούν μέσω διαπραγμάτευσης.
Στην πορεία των διερευνητικών η Τουρκία έθεσε και άλλα ζητήματα πέραν αυτού της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας στο Αιγαίο και των ΑΟΖ και μάλιστα, σύμφωνα με πρόσφατες δηλώσεις του Τούρκου ΥΠΕΞ Μ. Τσαβούσογλου που επικαλέστηκε και τις 5.000 σελίδες πρακτικών από τις 60 προηγούμενες συναντήσεις, μεταξύ αυτών είναι η έκταση των χωρικών υδάτων της Ελλάδα στο Αιγαίο, ο εναέριος χώρος, τα όρια FIR, τα όρια ευθύνης για επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης, το καθεστώς νησιών και νησίδων του Ανατολικού Αιγαίου, ζήτημα αποστρατιωτικοποίησης 16 νησιών του Αιγαίου και αμφισβήτηση της υφαλοκρηπίδας όλων των νησιών και κατ’ επέκταση της ΑΟΖ, ενώ για το Καστελόριζο ειδικά ενίοτε αμφισβητείται και η μέση γραμμή των χωρικών υδάτων με την Τουρκία.
Από τη φύση τους πάντως οι διερευνητικές είναι άτυπες συνομιλίες, μη δεσμευτικές, και όποια πρακτικά τηρεί κάθε πλευρά είναι ανεπίσημα και μη εγκεκριμένα από την άλλη και ως εκ τούτου δεν μπορούν να διαμορφώσουν το πλαίσιο ούτε τα επόμενα βήματα εάν δεν συμφωνηθούν από κοινού.
Το πρώτο ερώτημα λοιπόν με την επανεκκίνηση των διερευνητικών είναι εάν η Τουρκία δεχτεί ως αντικείμενο των συνομιλιών την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών ή θα επιδιώξει να επιβάλει τη δική της ανοιχτή ατζέντα με όλες τις διεκδικήσεις που κατά καιρούς έχει προβάλει· ακόμη και τις πιο ακραίες.
Από το 1996 είναι σε ισχύ το ψήφισμα της Εθνοσυνέλευσης της Τουρκίας με απειλή πολέμου (casus belli) κατά της Ελλάδας σε περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο από τα 6 στα 12 ν.μ. Το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης κάθε παράκτιου κράτους μέχρι τα 12 ν.μ. είναι κυριαρχικό δικαίωμα και σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο και το Δίκαιο της Θάλασσας ασκείται μονομερώς, ενώ για τη διευκόλυνση της διεθνούς ναυσιπλοΐας υπάρχει σειρά κανόνων οι οποίοι εφαρμόζονται σε θαλάσσιες περιοχές με στενότερο εύρος, όπως στη Βαλτική με τη Δανία, τη Γερμανία, τη Σουηδία, τη Φινλανδία και τη Ρωσία, αλλά και στον Περσικό, με το Ιράν και το Ομάν για τα στενά του Ορμούζ.
Σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας τα νησιά έχουν πλήρη δικαιώματα θαλάσσιων ζωνών, αιγιαλίτιδας ζώνης, συνορεύουσας ζώνης, υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Αντιθέτως η Τουρκία επιμένει ότι τα δικαιώματα των νησιών σχετίζονται με την αρχή της ευθυδικίας, δηλαδή όχι από τις γενικές αρχές της Σύμβασης του ΟΗΕ αλλά υπό το πρίσμα των γεωγραφικών και άλλων συνθηκών, είναι δηλαδή ζήτημα διαπραγμάτευσης ποια δικαιώματα θα έχουν και υπό ποιες περιστάσεις.
Ακόμη και στο θέμα των χωρικών υδάτων η Τουρκία προβάλλει την έκταση της ακτογραμμής της, περικλείει σχεδόν όλα τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και το Καστελόριζο με τουρκική ΑΟΖ, ενώ στην περίπτωση της Κρήτης έχει συμφωνήσει να περικλείεται και από λιβυκή ΑΟΖ. Υπό το πρίσμα αυτών των θέσεων η σύνταξη συνυποσχετικού για τη Χάγη με βάση το Διεθνές Δίκαιο και το Δίκαιο της Θάλασσας είναι εξαιρετικά δύσκολη έως απίθανη.
Επιδίωξη της Τουρκίας είναι να διαμορφωθεί ένα πλαίσιο διαλόγου με κανόνες ad hoc και αυτοί οι κανόνες να ορίσουν και τη διαδικασία διεθνούς διαιτησίας στο ενδεχόμενο παραπομπής των διαφωνιών σε Διεθνές Οργανο, που, όπως έχουν τα πράγματα, για την Τουρκία δεν μπορεί να είναι η Χάγη.
