Οι εικόνες με τους ξεσπιτωμένους πρόσφυγες και μετανάστες από τις πρόσφατες εκκενώσεις καταλήψεων στο κέντρο της Αθήνας, με μητέρες και μωρά να κλαίνε επειδή διώχνονται από τα εγκαταλειμμένα κτίρια όπου για χρόνια είχαν βρει στέγη και φροντίδα, αντιμετωπίστηκαν με διπλή ανάγνωση: η κυβέρνηση τις παρουσίασε ως απόδειξη ότι σπάει την ανομία, επιστρέφει στο Δημόσιο κτίρια που του ανήκουν και οδηγεί τους αιτούντες άσυλο σε επίσημες δομές.
Η αντιπολίτευση και οι ανθρωπιστικές οργανώσεις κατήγγειλαν τις εκκενώσεις ως βίαιες πρακτικές αλλά και ως επικοινωνιακά πυροτεχνήματα, αφού δεν υπήρξε ουσιαστική πρόνοια για το πού θα μεταφερθούν οι εκατοντάδες πρόσφυγες, που ώς έναν βαθμό είχαν ενταχθεί στον αστικό ιστό, τα παιδιά τους πήγαιναν σχολείο, οι δομές αλληλεγγύης τούς είχαν αγκαλιάσει, παρά τα υπαρκτά προβλήματα, τις προστριβές ή ελλείψεις.
Χάνοντας το κεραμίδι πάνω από το κεφάλι μας και τη γη κάτω από τα πόδια μας
Με διπλή ανάγνωση αντιμετωπίστηκαν και οι εικόνες βαρβαρότητας από τις φονικές πυρκαγιές στη Μόρια και την έκρυθμη κατάσταση που ακολούθησε στον μεγαλύτερο προσφυγικό καταυλισμό της Ευρώπης.
Για πολλούς ήταν το χρονικό ενός προαναγγελθέντος εγκλήματος, η φυσική όσο και τραγική κατάληξη του τι συμβαίνει όταν στριμώχνεις ανθρώπους σαν αγρίμια, σε άθλιες συνθήκες και χώρους που δεν χωράνε ούτε καν το ένα τρίτο. Για την κυβέρνηση ήταν η αφορμή να αναγγελθούν νέα αυστηρά μέτρα για το προσφυγικό, με πρόσχημα την «αποσυμφόρηση» των νησιών.
Η εικονογράφηση είναι από το graphic novel «Εδω έζησε», των Iσαάκ Ρόσα και Κριστίνα Μπουένο (μετάφραση Κορίνας Βασιλοπούλου), από τις εκδόσεις Angelus Novus, το οποίο παρουσιάζεται τη Δευτέρα 7/10, ώρα 8, στο Νέο Ελληνικό Θέατρο, Σπύρου Τρικούπη 34 και Κουντουριώτου
Το κοινό νήμα στα δύο αυτά στιγμιότυπα είναι η στέγη και η έλλειψή της. Το στεγαστικό ζήτημα, που στην περίπτωση των προσφύγων προσλαμβάνει εκρηκτικές διαστάσεις, που φτάνουν ώς την απώλεια ανθρώπινων ζωών, έχει πολλά πρόσωπα και δεν εξαντλείται στις ομάδες που αποκαλούμε «ευπαθείς».
Δεν αφορά μόνο τους ξεσπιτωμένους πρώην καταληψίες, ούτε μόνον όσους ζουν στον δρόμο. Δεν αφορά μόνον τους πλειστηριασμούς πρώτης κατοικίας, που έχουν επανέλθει δριμύτεροι, ενώ τα κινήματα προσπαθούν να τους ματαιώσουν με κινητοποιήσεις στα συμβολαιογραφικά γραφεία, καταγράφοντας σημαντικές επιτυχίες το τελευταίο διάστημα. Δεν αφορά μόνον όσους επιστρέφουν στο πατρικό τους σπίτι επειδή δεν έχουν να πληρώσουν το νοίκι, ούτε όσους στριμώχνονται σε λιγότερα τετραγωνικά από όσα χωράνε, πάλι για να μειώσουν τα έξοδα.
Η στεγαστική επισφάλεια έχει πολλά πρόσωπα. Η απόλυτη αστεγία είναι ίσως το πιο ακραίο από αυτά, αλλά όχι το μοναδικό. Το όνειρο του να έχω «ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι μου» τείνει να μετατραπεί σε βραχνά, σε διαρκή βρόχο που μας πνίγει, μετατρέποντάς μας σε είλωτες που δουλεύουν για να εξυπηρετήσουν τις στοιχειώδεις ανάγκες κατοίκησης.
Σύμφωνα με τη Εurostat, οι δύο στους πέντε κατοίκους της Ελλάδας ξοδεύουν πάνω από 40% του εισοδήματός τους για να στεγαστούν, ένα ποσοστό που κατατάσσει την Ελλάδα στην κορυφή των χωρών της Ε.Ε. με την ακριβότερη στέγη, αναλογικά με το εισόδημα των κατοίκων της. Για τους ενοικιαστές τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα, με σχεδόν εννέα στα δέκα νοικοκυριά να δαπανούν ώς και πάνω από το μισό του εισοδήματός τους μόνο και μόνο για να στεγαστούν.
Τη Δευτέρα 7 Οκτωβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Κατοικίας, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, τα κινήματα για την καθολική πρόσβαση όλων σε αξιοπρεπή στέγαση δεν γιορτάζουν, αλλά διεκδικούν. Δέκα χρόνια μετά το ξέσπασμα της δημοσιονομικής κρίσης, η Ελλάδα μετατρέπεται ξανά σε πειραματόζωο, με το βασικό αυτό ανθρώπινο δικαίωμα να βρίσκεται και πάλι υπό αμφισβήτηση. Με αφορμή την παγκόσμια μέρα, η «Εφ.Συν.» φωτίζει πλευρές αυτού του σύνθετου ζητήματος, που μαζί με την περιβαλλοντική υποβάθμιση βρίσκεται στον πυρήνα της καπιταλιστικής κρίσης.
Μέτρα για τη στεγαστική κρίση
Οταν απουσιάζει μια συνολική στρατηγική για το δικαίωμα στη στέγη, υπάρχουν μόνο αποσπασματικά μέτρα. Ετσι θα μπορούσαν να συνοψιστούν οι δημόσιες πολιτικές για την κατοικία την τελευταία δεκαετία, σύμφωνα με τις σχετικές μελέτες. «Χωρίς να αναπτύσσεται ένας αυτόνομος τομέας δημόσιας κοινωνικής πολιτικής κατοικίας, την περίοδο της κρίσης και ιδιαίτερα μετά το 2015 είναι σε εξέλιξη μια σειρά από μέτρα και προγράμματα που έχουν στόχο να απαντήσουν σε επείγουσες στεγαστικές ανάγκες τμημάτων του πληθυσμού, ιδιαιτέρως ευάλωτων ομάδων», γράφει χαρακτηριστικά η ερευνήτρια Δ. Σιατίτσα στην πρόσφατη μελέτη της «Πού ζεις; Κατοικία στην Ελλάδα: επιπτώσεις της λιτότητας και προοπτικές» (εκδ. Iδρύματος Rosa Luxemburg, Απρίλιος 2019).
Η οριζόντια προστασία της πρώτης κατοικίας καταργείται το 2014, ενώ ο Νόμος Κατσέλη για τα πτωχευμένα νοικοκυριά (2010) τροποποιείται το 2016, στον αποκαλούμενο «Νόμο Σταθάκη», που σύμφωνα με την τότε κυβέρνηση καλύπτει τους 2 στους 3 δανειολήπτες.
Ως μέτρο αντιμετώπισης της ανθρωπιστικής κρίσης ψηφίστηκε το επίδομα ενοικίου τον Μάρτιο του 2015, με εισοδηματικά κριτήρια στα όρια της ακραίας φτώχειας και επίδομα από 70 έως 160 ευρώ τον μήνα.
Αρχές του 2018 θεσμοθετήθηκε το επίδομα στέγασης, ως ένα από τα αντίμετρα στις περικοπές συντάξεων και τη μείωση αφορολογήτου, και άρχισε να εφαρμόζεται έναν χρόνο αργότερα. Μεγάλο κενό αφήνει η κατάργηση του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας, του μοναδικού φορέα άσκησης κοινωνικής στεγαστικής πολιτικής στην Ελλάδα, οι αρμοδιότητες και εκκρεμότητες των προγραμμάτων του οποίου μεταφέρθηκαν στον ΟΑΕΔ.
Η κατασκευή του χρέους και η εξάρτηση
Νίκος Κουραχάνης, μεταδιδακτορικός ερευνητής Κοινωνικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
Το ζήτημα των αλλαγών στη στέγη δεν είναι τωρινό, ούτε αποκομμένο από ευρύτερες αλλαγές που συμβαίνουν στις κοινωνίες μας. Στη Δύση, η ανάπτυξη των κοινωνικών δικαιωμάτων οδήγησε στον θεσμό της κοινωνικής κατοικίας. Ο νεοφιλελευθερισμός από το ‘70 και μετά ξήλωσε αυτές τις παροχές και ενθάρρυνε τη λήψη στεγαστικών δανείων από τις τράπεζες.
Πρακτική που παρήγαγε συνθήκες υπερχρέωσης των πολιτών. Στη χώρα μας περάσαμε από το μεταπολεμικό άναρχο και ιδιωτικοποιημένο τοπίο των εργολάβων απευθείας στα τραπεζικά δάνεια, δίχως να έχει ποτέ υπάρξει ένα οργανωμένο σχέδιο για τη στέγαση των ευάλωτων ομάδων. Η υπερχρέωση των νοικοκυριών για την απόκτηση ενός σπιτιού συντελέστηκε με τρόπο συστηματικό και ευνόησε πρακτικές κοινωνικού ελέγχου.
Στα χρόνια της κρίσης η ραγδαία όξυνση των κοινωνικών προβλημάτων συμπορεύτηκε με απότομες και βίαιες περικοπές στο σύστημα κοινωνικής προστασίας. Είναι ενδεικτικό ότι τη στιγμή που είδαμε πολλαπλασιασμό των αστέγων και αδυναμία πολλών νοικοκυριών να εξασφαλίσουν αξιοπρεπείς στεγαστικές συνθήκες, οι ισχνές δαπάνες στεγαστικής υποστήριξης εξαϋλώθηκαν. Οπως επισημαίνει ο Maurizio Lazzarato, η κατασκευή του οικονομικού χρέους βρίσκεται στην καρδιά του νεοφιλελεύθερου προγράμματος.
Πρόκειται για μια πολιτική επινόηση που παράγει συνθήκες εξάρτησης μεταξύ πιστωτή και οφειλέτη. Η αποπληρωμή του στεγαστικού δανείου ή ενοικίου, λοιπόν, με τις κρατούσες εργασιακές σχέσεις και τις απούσες στεγαστικές πολιτικές υπηρετεί την απόλυτη υποταγή των πολλαπλασιαζόμενων, υπερχρεωμένων, φτωχών στους κανόνες που η άρχουσα τάξη επιθυμεί να επιβάλει. Σε αυτό το δυσμενές τοπίο μπορούν να προστεθούν και άλλες σύγχρονες παράμετροι στεγαστικής επισφάλειας, όπως το airbnb και η στέγαση των προσφύγων.
Η επιστροφή στο πατρικό
Γιάννα Μπαρκούτα, «Η κατοίκηση σε κρίση» (εκδ. Εκκρεμές)
Η Γιάννα Μπαρκούτα, στο βιβλίο της «Η κατοίκηση σε κρίση» (εκδ. Εκκρεμές), αναλύει διαφορετικές πλευρές του φαινομένου, με συνεντεύξεις, χάρτες, σκίτσα, αλλά και ένα ισχυρό θεωρητικό οπλοστάσιο, από τον φιλόσοφο Τζόρτζιο Αγκάμπεν ώς τον αρχιτέκτονα-στοχαστή Αρη Κωνσταντινίδη. «Ενα από τα πρόσωπα του στεγαστικού ζητήματος είναι η λογική του στριμώγματος: μαζευόμαστε πιο πολλοί σε λιγότερο χώρο. Στην επιστροφή στο πατρικό σπίτι αυτό είναι πολύ ξεκάθαρο. Αν και το βλέπουμε παντού γύρω μας, δεν υπάρχουν στοιχεία που το αποτυπώνουν στο σύνολό του, παρά μόνο ενδεικτικά. Ξέρουμε, για παράδειγμα, ότι στην Ελλάδα το 29% των κατοίκων υποχρεώνεται να ζήσει σε σπίτια με στενότητα χώρου, ενώ για τον φτωχό πληθυσμό το ποσοστό αυξάνεται στο 43%», λέει στην «Εφ.Συν.» η ερευνήτρια.
«Η επιστροφή στο πατρικό σπίτι αποτελεί ένα αφανές τέχνασμα που επί της ουσίας μηδενίζει ή επιμερίζει το κόστος κατοίκησης για αυτόν που πηγαίνει πίσω, αλλά με πολύ μεγάλο κόστος σε σχέση με την καθημερινή ζωή. Αλλάζει επί της ουσίας η αρχιτεκτονική της κατοικίας. Οι χώροι αποκτούν πολλαπλά νοήματα, το σαλόνι γίνεται από χώρος υποδοχής, υπνοδωμάτιο ή προσωπικός χώρος. Το κοινό μπλέκεται με το ιδιωτικό».
«Τα κινήματα πρέπει να αναπροσαρμόσουν την τακτική τους»
Τόνια Κατερίνη, αρχιτέκτονας, μέλος της Ενωτικής Πρωτοβουλίας κατά των πλειστηριασμών
Στην Ελλάδα, στην περίοδο της μεταπολίτευσης, δεν είχαμε σοβαρά κινήματα στέγης. Ακόμα και οι καταλήψεις στα 1980-90 δεν πρότασσαν το στεγαστικό. Για πρώτη φορά αναπτύχθηκαν μαζικά κινήματα στέγης την περίοδο της οικονομικής κρίσης.
Πριν από την κρίση είχαμε 87% ιδιοκατοίκηση, τώρα 73% – και αυτή είναι η μελλοντική τάση. Το μοντέλο της δεκαετίας του 1960 και του 1970, όπου κάθε οικογένεια αν έκανε τα κουμάντα της σίγουρα κάποια στιγμή θα αποκτούσε σπίτι, έχει κλείσει τον κύκλο του. Κάποτε το κεφάλαιο ενθάρρυνε την απόκτηση ιδιόκτητης κατοικίας ώστε να κάνει τον λαό «μικρονοικοκυραίους».
Τώρα, αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο δεν ενδιαφέρει το κεφάλαιο, έχει αλλάξει στρατηγική. Θέλει ανθρώπους με περιορισμένα μέσα, χωρίς ρίζες, ανασφαλείς και ευάλωτους.
Το κίνημα κατά των πλειστηριασμών εμφανίστηκε στο τέλος του 2013, με το ιδρυτικό κάλεσμα της πλατφόρμας «Πλειστηριασμοί στοπ», υποχώρησε το 2015 και ενδυναμώνεται ξανά στο τέλος του 2017, όταν ανακοινώνεται ότι θα φύγουν οι πλειστηριασμοί οριστικά από τα Ειρηνοδικεία και θα γίνουν ηλεκτρονικοί. Ο κόσμος ξαναξύπνησε. Κατάλαβε ότι η αδράνεια οδηγεί στο να γίνουν πιο σκληρά τα μέτρα. Είχαμε μια έξαρση με συγκρούσεις στα Ειρηνοδικεία στο τέλος του 2017. Τώρα, πορευόμαστε με δράσεις στα συμβολαιογραφεία ώστε να κρατάμε το θέμα ανοιχτό.
Η Ελλάδα δεν ξοδεύει τίποτα για παραγωγή κοινωνικής κατοικίας και αναλογικά με το εισόδημα έχει την πιο ακριβή στέγη σε όλη την Ε.Ε., μετά τη Ρουμανία. Τα κινήματα πρέπει να αναπροσαρμόσουν την τακτική τους, βάζοντας στο προσκήνιο το αίτημα για κοινωνική στέγαση.
