Ιούλιος του 1970 – ακριβώς 50 χρόνια από τότε που κυκλοφόρησαν τα «Δεκαοχτώ Κείμενα», με τα πονήματα ισάριθμων Ελλήνων λογοτεχνών, που αποφάσισαν, μέσα στον χουντικό ζόφο, να σπάσουν τη σιωπή που είχε επιβάλει το δικτατορικό καθεστώς.
Μερικούς ωστόσο μήνες πριν (φθινόπωρο του 1969) είχε αρθεί η προληπτική λογοκρισία – όχι τόσο από σεβασμό προς τις δημοκρατικές ελευθερίες, αλλά επειδή ο νομπελίστας ποιητής Γιώργος Σεφέρης είχε σπάσει τη σιωπή του με μια δήλωση (28 Μαρτίου 1969), που πήρε ευρύτατη δημοσιότητα ανά τον κόσμο και κατατάραξε τη χούντα (με τα φερέφωνά της, κυρίως τις εφημερίδες «Ελεύθερος Κόσμος» και «Νέα Πολιτεία», να ειρωνεύονται και να λοιδορούν τον ποιητή).
Ο Σεφέρης έφυγε από τη ζωή στις 20 Σεπτεμβρίου 1971, στα 71 του, με την κηδεία του να μεταβάλλεται σε πανδημοκρατική διαδήλωση κατά της χούντας. (Κάτι ανάλογο είχε συμβεί και στην κηδεία του ποιητή Κωστή Παλαμά στις 27 Φεβρουαρίου 1943 στην Κατοχή, κατά των ναζί κατακτητών.) Γνωστή βέβαια η δήλωσή του, αξίζει όμως, πριν περάσω στα «Δεκαοχτώ Κείμενα», να τη μεταφέρω κι εδώ (για να θυμούνται, που λέμε, οι παλιοί και να μαθαίνουν -στον βαθμό που ενδιαφέρονται- οι νεότεροι):
Η δήλωση Σεφέρη
«Πάει καιρός που πήρα την απόφαση να κρατηθώ έξω από τα πολιτικά του τόπου. Προσπάθησα άλλοτε να το εξηγήσω, αυτό δεν σημαίνει διόλου πως μου είναι αδιάφορη η πολιτική ζωή μας. Ετσι από τα χρόνια εκείνα, ως τώρα τελευταία, έπαψα κατά κανόνα να αγγίζω τέτοια θέματα – εξ άλλου τα όσα δημοσίεψα ως τις αρχές του 1967 και η κατοπινή στάση μου – δεν έχω δημοσιέψει τίποτα στην Ελλάδα από τότε που φιμώθηκε η ελευθερία, έδειχναν, μου φαίνεται, καθαρά τη σκέψη μου.
»Μολαταύτα, μήνες τώρα, αισθάνομαι μέσα μου και γύρω, ολοένα και επιτακτικά, το χρέος να πω ένα λόγο για τη σημερινή κατάστασή μας. Με όλη τη δυνατή συντομία, να τι θα έλεγα: Κλείνουν δυο χρόνια που μας έχει επιβληθεί ένα καθεστώς ολωσδιόλου αντίθετο με τα ιδεώδη για τα οποία πολέμησε ο κόσμος μας και τόσο περίλαμπρα ο λαός μας στον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο.
Είναι μια κατάσταση υποχρεωτικής νάρκης, όπου όσες πνευματικές αξίες κατορθώσαμε να γνωρίσουμε ζωντανές, με πόνους και με κόπους, πάνε κι αυτές να καταποντιστούν μέσα στα ελώδη στεκούμενα νερά. Δεν θα μου ήταν δύσκολο να καταλάβω πως τέτοιες ζημιές δεν λογαριάζουν πάρα πολύ για ορισμένους ανθρώπους.
»Δυστυχώς δεν πρόκειται μόνο γι’ αυτό τον κίνδυνο. Ολοι πια το διδάχτηκαν και το ξέρουν πως στις δικτατορικές καταστάσεις, η αρχή μπορεί να μοιάζει εύκολη, όμως η τραγωδία παραμένει αναπότρεπτη στο τέλος. Το δράμα αυτού του τέλους με βασανίζει, συνειδητά ή ασυνείδητα, όπως στους παμπάλαιους χορούς του Αισχύλου. Οσο μένει η ανωμαλία, τόσο προχωρεί το κακό.
»Είμαι ένας άνθρωπος, χωρίς κανέναν απολύτως πολιτικό δεσμό και, μπορώ να το πω, χωρίς φόβο και χωρίς πάθος. Βλέπω μπροστά μου τον γκρεμό όπου μας οδηγεί η καταπίεση που κάλυψε τον τόπο. Αυτή η ανωμαλία πρέπει να σταματήσει. Είναι εθνική επιταγή.
»Τώρα ξαναγυρίζω στη σιωπή μου. Παρακαλώ το Θεό να μη με φέρει άλλη φορά σε παρόμοια ανάγκη να ξαναμιλήσω».
Ο ποιητής δεν έζησε να δει την επαλήθευση του γκρεμού…
Οι άλλοι… δράστες
Ο πνευματικός αντιχουντικός αγώνας συνεχίστηκε με την έκδοση των «Δεκαοχτώ Κειμένων» από τις εκδόσεις «Κέδρος», όπου στον πρόλογο σχολιάζεται η απόφαση της χούντας να άρει την προληπτική λογοκρισία:
«Η άρση της προληπτικής λογοκρισίας δεν αρκεί για τη χειραφέτηση της πνευματικής ζωής ενός τόπου, όταν μεγάλες ζωτικές περιοχές εξακολουθούν να περιβάλλονται από πλέγματα που καθιστούν ανέφικτη την εξαντλητική περιγραφή και αξιολόγησή της».
Γνωστά τα ονόματα των 18 πνευματικών ανθρώπων που υπογράφουν τα κείμενα που ακολουθούν με πρώτο του Γιώργου Σεφέρη. Και ακολουθούν: Μανόλης Αναγνωστάκης, Νόρα Αναγνωστάκη, Αλέξ. Αργυρίου, Θανάσης Βαλτινός, Λίνα Κάσδαγλη, Νίκος Κάσδαγλης, Αλέξ. Κοτζιάς, Τάκης Κουφόπουλος, Μένης Κουμανταρέας, Δ.Ν. Μαρωνίτης, Σπύρος Πλασκοβίτης, Ρόδης Ρούφος, Τάκης Σινόπουλος, Καίη Τσιτσέλη, Στρατής Τσίρκας, Θ.Δ. Φραγκόπουλος, Γιώργος Χειμωνάς. Επτά από τους συγγραφείς -Αναγνωστάκης, Αργυρίου, Κάσδαγλης, Κοτζιάς, Κουφόπουλος, Ρούφος, Φραγκόπουλος- εμφανίστηκαν ως υπεύθυνοι για την έκδοση, σύμφωνα με τον νόμο.
Το βιβλίο είχε μεγάλη απήχηση, ακολούθησαν και άλλα – η κατάρρευση της χούντας ήταν ζήτημα χρόνου…
