Η συνομιλία μας επικεντρώθηκε στο μεγάλο αφιέρωμα του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης που ξεκινάει σε λίγες μέρες (10-15/03) στο θέμα του αρχείου, με τίτλο «Ολη η μνήμη του κόσμου». Με τον Δημήτρη Κερκινό συνομιλήσαμε φυσικά, τον άνθρωπο που, μαζί με την ομάδα του φεστιβάλ, είναι πίσω από σημαντικά αφιερώματα της διοργάνωσης, ειδικά τμήματα (όπως το «Ματιές στα Βαλκάνια» που συστήθηκε το 1994 επί Μισέλ Δημόπουλου, και «Ανοιχτοί Ορίζοντες») και προβολές.
Συλλέκτης ποικίλου αρχειακού υλικού και ο ίδιος και βαθύς γνώστης του σινεμά, ειδικά των Βαλκανίων, πρότεινε το φετινό Φεστιβάλ να έχει ως έναν από τους κεντρικούς του άξονες το ντοκιμαντέρ-αρχείο, «ένα υποείδος του ντοκιμαντέρ» όπως μας λέει, που δεν έχει αναδειχθεί ιδιαίτερα κι από μόνο του αποτελεί όχι μόνο ιστορική πηγή αλλά και μία κοινωνικοπολιτική και ανθρωπολογική ματιά στον κόσμο, ακόμα και αν είναι στρατευμένο. Ο ίδιος το εξηγεί εξαιρετικά: «Η χρήση των αρχείων στον κινηματογράφο είναι ένα κομβικό ζήτημα τόσο καλλιτεχνικά όσο και πολιτικά/ιστορικά».
Στο πλαίσιο του αφιερώματος θα προβληθούν συναρπαστικές «found footage» ταινίες, δηλαδή ταινίες φτιαγμένες από υλικά του σινεμά, από άλλες ταινίες: «ρετάλια» αναλογικών και ψηφιακών μέσων, θραύσματα από εικόνες που έχουν διασωθεί ή έχουν τυχαία βρεθεί σε αποθήκες, γραφεία, συλλογές, ακόμη και στα σκουπίδια, αλλά και σκηνές ή και μεμονωμένα καρέ από υπάρχοντα έργα. Επίσης, αποσπάσματα από ξεχασμένα φιλμ, επίκαιρα, επίσημα αρχεία, βίντεο από προσωπικές/οικογενειακές συλλογές, ακόμα και desktop ντοκιμαντέρ, τα οποία μετατρέπουν υλικό από το διαδίκτυο σε αυτοτελή οπτικοακουστικά έργα (τα τέσσερα desktop ντοκιμαντέρ του αφιερώματος θα προβληθούν μαζί)… όλα τα παραπάνω μεταλλάσσονται σε κινηματογραφική πρώτη ύλη και δημιουργούν νέες ταινίες τεκμηρίωσης, με τη ματιά του εκάστοτε σκηνοθέτη.
Θα προβληθούν, για παράδειγμα, οι ταινίες: «Toute la mémoire du monde» («Ολη η μνήμη του κόσμου» – έτσι ονομάστηκε και το αφιέρωμα του Φεστιβάλ) του Αλέν Ρενέ, ταινία μικρού μήκους του 1956 που μας ξεναγεί στα άδυτα της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, όπου τότε, υπήρχαν τα πάντα αρχειοθετημένα και όχι ψηφιακά – και όλο αυτό σε μόλις 21 λεπτά. Το «Rose Hobart» (1936) του πρωτοπόρου του found footage Τζόζεφ Κορνέλ –μία από τις πρώτες του είδους– επικεντρώνεται στις χειρονομίες, στις εκφράσεις και στη στάση του σώματος της Ρόουζ Χόμπαρτ, ηρωίδας του χολιγουντιανού δράματος «East of Borneo» (1931).
Απαγορευμένο
Το απίστευτο «Now!» (1965) του Σαντιάγο Αλβαρες, ένα πειραματικό φιλμ που χρησιμοποιεί κινηματογραφικά επίκαιρα της εποχής και θεωρείται μάλιστα το, ανεπίσημο μεν, πρώτο δε, βιντεοκλίπ στην Ιστορία: αντιπαραβάλλει, μέσα σε 6 λεπτά, το ομώνυμο (και απαγορευμένο στις ΗΠΑ ως ριζοσπαστικό) τραγούδι της Νίνα Χορν «Now» με στιγμιότυπα από αποτρόπαιες εκδηλώσεις φυλετικού ρατσισμού και επεισόδια σε διαδηλώσεις του Κινήματος για τα Πολιτικά Δικαιώματα της εποχής.
Το «Workers Leaving the Factory» (1995) του Χαρούν Φαρόκι, που επανεξετάζει το πολύτιμο αρχειακό υλικό τής, πιθανότατα, πρώτης ταινίας στην ιστορία του σινεμά που προβλήθηκε σε γενικό κοινό («Η έξοδος από το εργοστάσιο Λιμιέρ» του 1895 σε σκηνοθεσία και παραγωγή Λουί Λιμιέρ). Υπάρχει ακόμα το «Εικόνες της Ανατολής: βάνδαλος τουρισμός» («Images of the Orient: Vandal Tourism») (2001), στο οποίο οι Γιερβάντ Τζανικιάν και Αντζελα Ρίτσι Λούκι ανακαλύπτουν στα αρχεία μιας βρετανικής μεγαλοαστικής οικογένειας μια σειρά από φιλμάκια που τράβηξε ένα ζευγάρι στη διάρκεια ενός ταξιδιού στις Ινδίες το 1928 και το 1929, στο αποκορύφωμα του αγώνα ενάντια στην αποικιοκρατία.
Το «Η αυτοβιογραφία του Νικολάε Τσαουσέσκου» (2010) του Αντρέι Ουτζίκα σκιαγραφεί την άνοδο και την πτώση του διαβόητου Ρουμάνου δικτάτορα μέσα από το προπαγανδιστικό υλικό του ίδιου του καθεστώτος. Στο ντοκιμαντέρ «Recollection» (2015), ο Παλαιστίνιος δημιουργός Καμάλ Αλτζαφαρί επιστρέφει στη γενέτειρά του, τη Γιάφα, με σκοπό να αναβιώσει την ιστορία ενός τόπου που δεν υπάρχει πια, με πρώτη ύλη τα πλάνα από τις ισραηλινές και αμερικανικές ταινίες που γυρίστηκαν στην περιοχή την περίοδο 1960-1990. Στο «State Funeral» (2019) του Σεργκέι Λοζνίτσα παρακολουθούμε σπάνιο και σε μεγάλο βαθμό αδημοσίευτο μέχρι πρότινος αρχειακό υλικό από την κηδεία του Ιωσήφ Στάλιν στις 5 Μαρτίου 1953 και αυτές είναι μόνο κάποιες από τις ταινίες του αφιερώματος, οι οποίες είναι μία και μία.
«Βρήκαμε αρκετές ταινίες και κάποιες δεν μπορέσαμε να τις βρούμε. Εναι μία μεγάλη ερευνητική δουλειά και θα συνεχιστεί από το Φεστιβάλ και σε περαιτέρω ψηφιακή χαρτογράφηση» μας είπε ο Δημήτρης Κερκινός. «Πέρα από το αισθητικό κομμάτι, η διαφύλαξη και η επεξεργασία του αρχείου υφίσταται και από μόνη της ως μια βαθιά πολιτική πράξη. Ακριβώς γιατί το αρχείο αποτελεί μέσο καταγραφής της “μικροϊστορίας” και προσφέρει τη δυνατότητα ανάδειξης λόγων που ανθίστανται στην κυρίαρχη αφήγηση κάθε εποχής. Παρά την έλλειψη σχετικής παιδείας στην Ελλάδα πάνω στη σημασία του αρχείου, το φεστιβάλ επιδιώκει να αναδείξει τη δημιουργικότητα που κρύβεται σε “παραμελημένα” πλάνα, προσφέροντας στο κοινό σπάνιες και ιστορικά σημαντικές ταινίες.
Νέο νόημα
Από τη Σοβιετική Πρωτοπορία και την Εσθίρ Σουμπ, τη σκηνοθέτιδα που πρωτοστάτησε στη χρήση ανώνυμου υλικού και “ρεταλιών” για τη δημιουργία νέων ταινιών, μέχρι τη σύνθεση των νέων αφηγήσεων που στηρίχθηκε στις θεωρητικές αρχές του Αϊζενστάιν και του Τζίγκα Βερτόφ. Αλλά και από τεχνικής άποψης είναι εξαιρετικά ενδιαφέροντα αυτά τα ντοκιμαντέρ: μέσω της “επαναπαλαίωσης” αποδίδουν νέο νόημα σε εικόνες που τραβήχτηκαν για διαφορετικό σκοπό, κάνουν χρήση τεχνικών κολάζ και επιχρωματισμού και το μοντάζ αναδεικνύεται στο κυρίαρχο εργαλείο που μετατρέπει το “στατικό” αρχείο σε ζωντανή κινηματογραφική αφήγηση», μας λέει και συνεχίζει:
«Το αρχείο και στο ντοκιμαντέρ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αμφισβητηθούν οι επίσημες κρατικές ή κοινωνικές αφηγήσεις, η έρευνα και η επεξεργασία του υλικού λειτουργούν συχνά ως μια μορφή οπτικής εθνογραφίας, μπορεί να αποδομήσει την κυρίαρχη κάποτε προπαγάνδα –είναι δηλαδή ένα μέσο εκδημοκράτισης και κριτικής προσέγγισης–, αναδεικνύει προσωπικότητες και καθημερινούς ανθρώπους που δεν περιλαμβάνονται στα επίσημα ιστορικά βιβλία και μπορεί να αντιστρέψει και το νόημα: Δείχνει δηλαδή πώς ένα υλικό που φτιάχτηκε για να δοξάσει έναν ηγέτη μπορεί να καταλήξει να τον αποκαλύπτει. Και όλα αυτά μέσω ταινιών που αξιοποίησαν παραμελημένα ή επιλεγμένα πλάνα για να φτιάξουν/δείξουν κάτι διαφορετικό», καταλήγει ο Δ. Κερκινός.
Ειδικές εκδόσεις, έκθεση και animation
Στο πλαίσιο του αφιερώματος, πέραν των προβολών και των συζητήσεων, το φεστιβάλ, σε συνεργασία με τα ΓΑΚ (Γενικά Αρχεία του Κράτους), θα κάνει και ειδικές εκδόσεις. Επίσης, συμμετέχει και σε σχετική έκθεση στο MOMus-Πειραματικό Κέντρο Τεχνών με την εγκατάσταση THIRD PERSON (PLURAL) της εικαστικού Αικατερίνης Γεγησιάν, η οποία στηρίζεται σε αρχειακό υλικό. Τέλος, το φεστιβάλ προχώρησε στην ανάθεση ενός πρωτότυπου καλλιτεχνικού έργου, μιας μικρού μήκους ταινίας animation διάρκειας 10 λεπτών που θέτει σε κίνηση τον φαινομενικά στατικό κόσμο των αρχείων, στον σκηνοθέτη Αριστοτέλη Μαραγκό, ο οποίος απέσπασε Αργυρό Αλέξανδρο Σκηνοθεσίας στο 66ο ΦΚΘ με την ταινία του «Μπιτσκόμπερ».
