Η εισβολή και ο πόλεμος είναι στο επίκεντρο των συζητήσεων στην πόλη -έμμεσα ή άμεσα. Φυσικά και ανάμεσα στο κοινό του φεστιβάλ. Οι περισσότερες είναι έντονες, ίσως και ακραίες, καθώς σε τέτοιες ακραίες στιγμές είναι δύσκολο να βρεις, να ορίσεις ακόμα και να διεκδικήσεις τα όρια (γεγονός πολύ επικίνδυνο, ούτως ή άλλως). Το 24ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης πήρε μέρος σ’ αυτές τις «συζητήσεις», καθώς επέλεξε να προβάλει ταινίες είτε Ουκρανών κινηματογραφιστών, είτε αντιρωσικού περιεχομένου είτε με θέμα την Ουκρανία ή και τις γειτονικές χώρες (όπως η Λετονία) -όλες τμήματα της πρώην ΕΣΣΔ.
«Δεν ξέρω πού είναι τώρα τα παιδιά αυτά…»
Ηδη προβλήθηκαν δύο εξαιρετικά ντοκιμαντέρ του Δανού σκηνοθέτη Σάιμον Λέρενγκ Βίλμοντ, ο οποίος κινηματογραφεί τα τελευταία χρόνια στην Ουκρανία. Στο «Μακρινό γάβγισμα των σκύλων» (2017), παρακολουθούμε το πώς ο πόλεμος έχει κανονικοποιηθεί στην καθημερινότητα του δεκάχρονου Ολεγκ, ο οποίος είναι ορφανός και ζει με τη γιαγιά του ανάμεσα στη Μαριούπολη και τα ρωσικά σύνορα. Πέντε χρόνια μετά (2022) ο σκηνοθέτης επανέρχεται με το «Σπίτι από θραύσματα» (μάλλον θα λάβει το πρώτο βραβείο!), το οποίο προβλήθηκε προχθές, παρουσία του ίδιου.
Ο φακός καταγράφει το τι συμβαίνει σε μία κοινωνική δομή παιδιών στην Ανατολική Ουκρανία, όπου ο πόλεμος, η φτώχεια, ο αλκοολισμός και η ενδοοικογενειακή βία έχουν κάνει τα παιδιά που αναγκαστικά μένουν εκεί να δρουν ως ένα ιδιότυπο είδος ενήλικα, ήδη από πολύ μικρές ηλικίες. Η ταινία είναι σαν fiction, καθώς τόσο τα πλάνα όσο και το πώς αφήνονται τα παιδιά να υπάρξουν μπροστά στην κάμερα, συγκλονίζουν τον θεατή (όσο και τον προβληματίζουν για το κατά πόσο είναι αυθόρμητα τα όσα βλέπουμε, καθώς είναι πραγματικά μοναδικά, μέσα στην απόλυτη τραγικότητά τους).
Ο Βίλμοντ μάς είπε πως έμεινε σχεδόν δύο χρόνια στην εν λόγω δομή, έγινε τμήμα της: «Τα περισσότερα παιδιά έχουν την εξέλιξη των γονιών τους: μεγαλώνουν, κάνουν παιδιά, γίνονται αλκοολικοί οι ίδιοι και τα παιδιά τους μεταφέρονται στη δομή. Ο φαύλος αυτός κύκλος έχει να κάνει με τις οικτρές συνθήκες που βιώνουν όσοι ζουν στην περιοχή. Πάντα ήταν ουσιαστικά σε εμπόλεμη κατάσταση. Πλέον, δεν ξέρω τι θ’ απογίνουν. Ο πόλεμος ήρθε και… δεν ξέρω καν πού είναι τώρα αυτά τα παιδιά, καθώς και οι κοινωνικοί λειτουργοί που τόσο ηρωικά στέκονταν δίπλα τους. Δυστυχώς, δεν ξέρω πού είναι πια».
«Ο Πούτιν δεν θα σταματήσει»
Τελευταία φορά που τον είδαμε ήταν το καλοκαίρι. Ημασταν μαζί για μέρες, καθώς έρχεται συχνά στην Ελλάδα για να δει τον αδερφικό του φίλο, Φώτο Λαμπρινό. Κάνουν μαζί διακοπές και ήμασταν εκεί. Και ο πόλεμος ήταν εκεί, κι ας μην είχε ξεσπάσει ακόμη. Ο Μιχαήλ (Μίσα, για τους φίλους) Ιλιένκο το έλεγε από τότε: «Είμαι θέμα χρόνου να ξεσπάσει κανονικά ο πόλεμος». Πράγματι, αυτό έγινε έξι μήνες μετά.
Ο Μιχαήλ Ιλιένκο είναι ο μεγαλύτερος σκηνοθέτης της Ουκρανίας, αδερφός του σπουδαίου Γιούρι Ιλιένκο που ακόμη θεωρείται («έφυγε» το 2010) ο σκηνοθέτης – ποιητής της χώρας. Στενός συνεργάτης (οπερατέρ) του άλλου σπουδαίου, του Σεργκέι Παρατζάνοφ, μύησε από νωρίς τον αδερφό του στον χώρο του κινηματογράφου (και τα τρία αδέρφια, Γιούρι, Βαντίμ και Μιχαήλ, ασχολήθηκαν με το σινεμά). «Ο Παρατζάνοφ ήταν ένας ελεύθερος άνθρωπος του σινεμά» μας έχει πει ο Μίσα. «Ηταν μία διάσταση ελευθερίας από μόνος του. Αυτό ωστόσο αναζητούσαμε εκείνα τα χρόνια στη Μόσχα: υπήρχε μια συνειδητή προσπάθεια από όλους μας στο να είμαστε όσο το δυνατόν πιο ελεύθεροι! Το κυρίαρχο αίτημα ήταν η ελευθερία».
Ο ίδιος είναι Ουκρανός και ζει στο Κίεβο. Επειτα από πολλές προσπάθειες, φυγαδεύτηκε με τη γυναίκα του Σβετλάνα, από την εμπόλεμη ζώνη της Ουκρανίας στην Πράγα, με σκοπό να παραβρεθεί στο 24ο ΦΝΘ, καθώς το φεστιβάλ ενέταξε την ασύλληπτης ομορφιάς και κινηματογραφικής δεινότητας ταινία του «Τoloka» (2020) ως έκτακτη προβολή στο πρόγραμμά του. Ενώ έγιναν τα αδύνατα δυνατά να έρθει στην Ελλάδα, δυστυχώς (πραγματικά όμως!) ο ίδιος λίγο πριν μπει στην τελική πτήση έμαθε πως ήταν θετικός στον κορονοϊό. Πάντως η αίθουσα, προχθές, ήταν γεμάτη κόσμο και ο Μίσα έστειλε ένα μαγνητοσκοπημένο μήνυμα. Η συνέντευξη που κάναμε μαζί πριν από λίγους μήνες φαντάζει τραγικά επίκαιρη: «Μαζί με τον Φώτο Λαμπρινό σπουδάσαμε στη Σχολή Κινηματογράφου VGIK της Μόσχας από το 1965 έως το 1970.
Ηδη από τότε είχα σκεφτεί τι ταινίες ήθελα να κάνω και είχα καταθέσει και τις σχετικές προτάσεις. Αλλά πάντοτε τις απέρριπταν, καθώς ήταν για την Ουκρανία. Εκανα πέντε ταινίες έως το 1992 και άλλες τέσσερις μετά την διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης. Το “Toloka” είναι μέσα σ’ αυτές, καθώς παίρνοντας έμπνευση από το ποίημα “Εκείνη η καλύβα της Καταρίνα στον λόφο…” του Τάρας Σεβτσένκο, που είναι ο εθνικός ποιητής της Ουκρανίας, και αποτελεί μια κινηματογραφική αλληγορία για τα δεινά και το πείσμα επιβίωσης που έχει επιδείξει ο ουκρανικός λαός. Γιατί εμείς εδώ σχεδόν ποτέ δεν υπήρξαμε ελεύθεροι. Μπορεί, για παράδειγμα, να μην είχε απαγορευτεί επίσημα η γλώσσα μας αλλά όλες οι συναλλαγές (εμπορικές ή θεσμικές) και τα περισσότερα στην καθημερινότητά μας ήταν στα ρωσικά».
«Στην ΕΣΣΔ δεν μπορούσες να δημιουργήσεις ελεύθερα, αν και σταθήκαμε πολύ τυχεροί όσοι είχαμε για δάσκαλο στη σχολή τον Μιχαήλ Ρομ, γιατί μας άνοιξε τον δρόμο προς αυτή την ελευθερία! Από κει και πέρα, δεν είναι τυχαίο πως από τη στιγμή που σκέφτηκα και κατέθεσα τις ταινίες μου με ουκρανικό θέμα, επί ΕΣΣΔ ήδη, έως να γίνουν πραγματικότητα πέρασαν 140 χρόνια σύνολο! (25 για τη μία, 30 για την άλλη, 50 για την τρίτη κ.λπ). Πλέον, εδώ και χρόνια, τις προβάλλω εκεί που γίνονται μάχες. Μάχες γίνονται εδώ και χρόνια στην Ουκρανία» μας είχε πει το καλοκαίρι. Τώρα, που έγινε και κανονική εισβολή, λέει: «Θέλουμε μια Ουκρανία ελεύθερη και ανεξάρτητη. Αγωνιζόμασταν και θ’ αγωνιστούμε γι’ αυτό με κάθε τρόπο. Ο Πούτιν θέλει να επαναδημιουργήσει μια αυτοκρατορία. Δεν θα σταματήσει. Θα φτάσει ώς τα Βαλκάνια, ώς και τη Γαλλία ακόμα, αν τον αφήσουν…».
«Η ελευθερία είναι το πρόταγμα»
Η Λάιλα Πακάλνινα, ευτυχώς, ήρθε. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη εν ζωή Λετονή κινηματογραφίστρια και το φεστιβάλ κάνει αφιέρωμα στο έργο της. Και η ίδια σπούδασε στη Σχολή Κινηματογράφου VGIK της Μόσχας, αλλά σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα από τον Ιλιένκο – το 1991. «Ημουν από τις λίγες γυναίκες και από τις τελευταίες από τη Λετονία που σπουδάσαμε εκεί. Ακόμη και τότε, ακόμα και μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης καταλάβαινες πως δεν μπορείς να δημιουργήσεις ελεύθερα στη Ρωσία. Κατέγραψα την καθημερινότητα στην πατρίδα μου, μετά τη διάλυση.
Κατέγραφα τα πρόσωπα, την ίδια τη χώρα. Συνεχίζω ακόμη» μας λέει. Οι ταινίες της είναι σχεδόν ποιητικές, ακόμη κι αν υποδόρια φέρουν και πολιτικό πρόταγμα: «Η ελευθερία είναι το πρόταγμα» μας λέει. «Παντού, σε κάθε επίπεδο της ζωής». Της ζητήσαμε να μας «χαρίσει» ένα πλάνο. Γυρίζει το βλέμμα προς τον Θερμαϊκό: «Η θάλασσα, ένα καράβι με τη σημαία της Ουκρανίας και κάτι να συμβαίνει στο προσκήνιο: ίσως οι ψαράδες που τόσο μ’ αρέσει να τους παρατηρώ στο λιμάνι».
