Η Λυρική Σκηνή έγινε ψηφιακή

Από πόσο παλιά παρουσιάζεται όπερα στον ελληνικό χώρο;

Πού και από ποιους δίνονταν παραστάσεις όπερας στον ελληνικό χώρο πριν ιδρυθεί η Εθνική Λυρική Σκηνή (ΕΛΣ) ως κρατικός πολιτιστικός θεσμός (1939/40);

Υπό ποίες συνθήκες και από ποιους ιδρύθηκε η ΕΛΣ και τι προφίλ έδωσαν αυτοί στον νεοσύστατο θεσμό;

Πόσες και σε ποιες παραστάσεις τραγούδησε ή/και πρωταγωνίστησε η 20χρονη Μαρία Κάλλας πολύ πριν γίνει διάσημη, κατά την πρώτη φάση της σταδιοδρομίας της ως στέλεχος της νεοσύστατης Λυρικής Σκηνής (1940/45);

Ποιο και, ενδεχομένως, πόσο διαφορετικό από το σημερινό ήταν το ρεπερτόριο που παρουσίαζε η ΕΛΣ την πρώτη δεκαετία της ύπαρξής της;

Πότε ανέβασε πρώτη φορά η ΕΛΣ βασικά έργα του ρεπερτορίου της όπως η «Μαντάμα Μπατερφλάι», η «Τραβιάτα», ο «Μαγικός αυλός»;

Ποια είναι η ταυτότητα και η καλλιτεχνική δράση των ιστορικών στελεχών της ΕΛΣ;

Σε ποια θέατρα έδινε παραστάσεις στο ξεκίνημά της η ΕΛΣ;

Ποια ήταν η εικαστική αισθητική των παραστάσεων της νεοσύστατης ΕΛΣ;

Στις παραπάνω ερωτήσεις αλλά και σε ερεθίσματα απλής περιέργειας ή ερωτήματα επί θεμάτων ουσίας, που μέχρι πρόσφατα παρέμεναν όλα αναπάντητα ή απαντιόνταν αυθαίρετα, δίνει σαφείς, τεκμηριωμένες απαντήσεις η νέα, σημαντική επέκταση του ιστότοπου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.

Προσβάσιμη έμμεσα στο http://www.nationalopera.gr/ ή άμεσα στο http://virtualmuseum.nationalopera.gr/el/, η εφαρμογή αυτή είναι μια ορθολογικά αρθρωμένη, πλήρως οργανωμένη δομή, χτισμένη με πρόβλεψη να συνεχίζει να εμπλουτίζεται με νέο υλικό, κάτι που κάνουν ήδη εσωτερικά υπεύθυνοι επιστημονικοί συνεργάτες του οργανισμού. Από το φθινόπωρο του 2015 ο απλός φίλος της όπερας αλλά και ο ερευνητής μουσικολόγος βρίσκουν σ’ αυτήν έναν απέραντο ωκεανό πληροφορίας με μορφή κειμένου, εικόνας και ήχου.

Επιπλέον, η δημιουργία και η λειτουργία της δίπλα στις αντίστοιχες του Εθνικού Θεάτρου και του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος ενέταξε την ΕΛΣ και διαδικτυακά στην τριλογία των επίσημων κρατικών θεσμών παραστατικών τεχνών. Η δε παρουσία στο διαδίκτυο είναι σήμερα ουσιώδης.

Τέλος, λίγο πριν από το μεγάλο βήμα που συνιστά η μεταστέγαση της ΕΛΣ στο νέο κτίριο στο ΚΠΙΣΝ, η δίγλωσση υπόσταση της εφαρμογής –ελληνικά και αγγλικά– βοηθά τους ξένους φιλόμουσους να γνωρίσουν πρώτη φορά σε βάθος και πλάτος τη μακρόχρονη ιστορία και δράση του θεσμού, κάτι που ώς τώρα εμποδιζόταν από το φράγμα της ελληνικής γλώσσας και την απουσία έντυπης βιβλιογραφίας.

Ετσι, ύστερα από 75 χρόνια απομόνωσης και αφάνειας, το τελευταίο ανατολικοευρωπαϊκό λυρικό θέατρο της μεγάλης οικογένειας των δυτικών λυρικών θεσμών, που παρέμενε πεισματικά «αόρατο και βωβό», αποκτά εύκολη και άμεση διεθνή ορατότητα.

Η αλλαγή είναι τεράστια και ουσιώδης, αφού όλοι γνωρίζουμε πόσο προβληματική, και σε κάθε περίπτωση ελλειμματική, υπήρξε ανέκαθεν η σχέση του Ελληνα με την επιστημονικά τεκμηριωμένη ιστορία της εγχώριας πολιτιστικής ζωής.

Προϊόν αλλά και αιτία συντήρησης αυτής της κατάστασης ήταν η πάγια αδιαφορία –αν όχι εχθρότητα!– προς τις συσσωρεύσεις αρχειακών συνόλων, καθώς επίσης για τη διατήρηση, συντήρηση και την επιστημονική αξιοποίησή τους. Αποτέλεσμα; Αγνοια, παραπληροφόρηση και παγίωση στρεβλών πεποιθήσεων.

Αν εστιάσουμε στον χώρο της όπερας, διαπιστώνουμε ότι, ακόμη σήμερα, απουσιάζει μια διεξοδική, πλήρης, επιστημονικά τεκμηριωμένη μελέτη της παρουσίας της λυρικής τέχνης στον ελληνικό χώρο αλλά και της θέσης της στο αφήγημα του νεοελληνικού εθνικού πολιτισμού. Η συνέπεια;

Ο καθένας μπορεί να λέει ακόμη ό,τι θέλει. Ισχυρισμοί και ατεκμηρίωτες γενικεύσεις όπως, τελευταία, το διαβόητο «η όπερα είναι ξένη προς την παράδοσή μας», επαναλαμβάνονται άκριτα, διαχέονται δίχως αντίλογο, χρωματίζονται πολιτικά και διαμορφώνουν στάσεις και καταστάσεις που ενσωματώνονται στην κοινή γνώμη, προσλαμβάνοντας το κύρος του αυταπόδεικτου.

Ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις, ελληνική προσπάθεια

Προϊόν διετούς, κοπιώδους συνεργασίας μεγάλης ομάδας τεχνικών επιστημόνων και μουσικολόγων/ιστορικών, η επέκταση του ιστότοπου της ΕΛΣ χρηματοδοτήθηκε από το ΕΣΠΑ ως αυτοτελές έργο υπό τον τίτλο «Αξιοποίηση σύγχρονων συστημάτων και τεχνολογιών για την παροχή νέων καινοτόμων ψηφιακών υπηρεσιών από τον χώρο της Οπερας – Υποέργο 1: Εικονικό Εκπαιδευτικό Μουσείο Οπερας & Εκπαιδευτικά Προγράμματα για την Οπερα με χρήση Τεχνολογίας Πληροφοριών και Επικοινωνίας (ΤΠΕ)».

Για συντομία θα αναφερόμαστε σε αυτό ως ΕΕΜΟ. Το εγχείρημα είχε προϋπολογισμό 900.000 ευρώ και υλοποιήθηκε ανάμεσα στη διετία 2013-2015 από την ελληνική εταιρεία PostScriptum. Περιλαμβάνει τεράστιο όγκο ψηφιοποιημένου αρχειακού υλικού (φωτογραφίες, κείμενο, ήχος), το οποίο παρουσιάζεται οργανωμένο σε θεματικές ενότητες και το οποίο αξιοποιείται σε διάφορες θεματικές αφηγήσεις, παρουσιάσεις και εκπαιδευτικές εφαρμογές.

Οπως συμβαίνει στα περισσότερα ΕΣΠΑ της ώριμης φάσης, έτσι και το συγκεκριμένο, εκτός άλλων, αξιοποιεί έμμεσα και άμεσα καρπούς προηγούμενου ΕΣΠΑ, εν προκειμένω του έργου «Δημιουργία θεματικής μονάδας τεκμηρίωσης για τη συντήρηση και αξιοποίηση των πολιτιστικών συλλογών της Εθνικής Λυρικής Σκηνής σε ψηφιακή μορφή», που περιλαμβάνονταν στο ΕΣΠΑ «Γ΄ ΚΠΣ – Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Κοινωνία της Πληροφορίας, 2000-2006» και υλοποιήθηκε την περίοδο 2004-2007.

Για να παραχθεί το ψηφιακό περιεχόμενο του ΕΕΜΟ αποδελτιώθηκαν εκατοντάδες έντυπα προγράμματα, έγινε σχολαστική έρευνα σε ελληνική και ξενόγλωσση βιβλιογραφία, σε βιβλιοθήκες και ψηφιοποιημένες εφημερίδες αλλά και στο αρχείο της ΕΛΣ, ταυτίστηκαν και τεκμηριώθηκαν χιλιάδες φωτογραφιών, φωτογραφήθηκαν εκατοντάδες κοστούμια, αντικείμενα, μακέτες, συντάχτηκαν χιλιάδες νέα κείμενα (βιογραφικά, ιστορικά, περιγραφές).

Το ΕΕΜΟ αρθρώνεται σε δύο βασικές ενότητες: μια που δίνει πρόσβαση σε θεματικά αρχειοθετημένη και αναζητήσιμη πληροφορία κειμένου, εικόνας και ήχου, και μία με καθαρά εκπαιδευτική διάσταση.

«Εικονικές» διαδρομές για ενήλικους φίλους της όπερας

Η πρώτη ενότητα του ΕΕΜΟ αποτελείται από τέσσερις υποενότητες. Στόχος είναι εδώ η παροχή συνοπτικής, επιστημονικά τεκμηριωμένης πληροφορίας σχετικά με τη διαχρονική παρουσία της όπερας στην Ελλάδα, την υπόσταση και την καλλιτεχνική δράση της ΕΛΣ μέχρι σήμερα. Η «Εικονική έκθεση» είναι ένας πραγματικός ωκεανός αρχειακού υλικού που «σιωπούσε» για πολλές δεκαετίες αναξιοποίητος.

Βασισμένα σε σχολαστικές αποδελτιώσεις αρχειακού υλικού της πρώτης πενταετίας της ΕΛΣ (1940-1945) που, μελλοντικά, θα επεκταθούν στο υλικό επόμενων δεκαετιών, τα κεφάλαια «Εργα» και «Παραγωγές» περιλαμβάνουν αναλυτικό δραματολόγιο (τίτλους από όπερες) και παραστασιολόγιο (παραστάσεις και διανομές).

Στο κεφάλαιο «Πρόσωπα» βρίσκει κανείς αναρτημένες περί τις 1.200 βιογραφίες συντελεστών (μονωδοί, σκηνοθέτες, σκηνογράφοι, φωτιστές, αρχιμουσικοί, διοικητικοί, χορευτές, χορογράφοι), ενώ στο κεφάλαιο «Συλλογές» βρίσκονται θεματικά χωρισμένα περί τις 3.000 ψηφιοποιημένα τεκμήρια παραγωγών (κοστούμια, υλικό φροντιστηρίου, σχέδια και μακέτες σκηνικών και κοστουμιών, φωτογραφίες, αφίσες, ηχητικά αποσπάσματα, κριτικές, προγράμματα, πλήρεις, αυθεντικές παρτιτούρες έργων και –μελλοντικώς– αποσπάσματα video).

Εκατοντάδες φωτογραφίες παραστάσεων της ΕΛΣ οργανωμένες θεματικά ή κατά έργο βρίσκονται επίσης στο υποκεφάλαιο «Από τη γνώση…» της ενότητας «Εκπαιδευτικά», όπου αυτές εικονογραφούν το λεξιλόγιο «Η όπερα από το Α ως το Ω» και τις προτάσεις εξοικείωσης των παιδιών με το ρεπερτόριο της όπερας υπό τον τίτλο «Τοπ 10/Τοπ 20».

Ο πλούτος και η ποικιλία του φωτογραφικού υλικού αλλά και ο ποταμός πληροφορίας που παρέχουν τα κείμενα κατακλύζουν τον επισκέπτη με δυνατά ερεθίσματα, ανασταίνοντας μιαν ολόκληρη ώς τώρα ξεχασμένη –αν όχι και δυσφημισμένη!– εποχή μουσικής ζωής, δημιουργώντας στο φαντασιακό μια καινούργια, διαφορετική αντίληψη για την ταυτότητα και το περιεχόμενο της αθηναϊκής μουσικής ζωής των μεταπολεμικών χρόνων.

Πρόσωπα και προσωπικότητες παρελαύνουν με ψύχραιμα υπομνηματισμένο φόντο την περιπετειώδη πολιτική και κοινωνική ζωή, κεφάλαια της εγχώριας ιστορίας των παραστατικών τεχνών ξαναζωντανεύουν καθώς ανασυντίθενται από χιλιάδες ψηφίδες εικαστικής και κειμενικής πληροφορίας, μουσικές και φωνές συνδυάζονται με κείμενα και εικόνες γεννώντας συγκινήσεις και ξαφνιάσματα που εντυπώνονται στον νου, «γράφοντας» νέες σελίδες γνώσης. Τέλος, στο κεφάλαιο «Εικονικές πρεμιέρες» προβλέπεται να δοθεί πρόσβαση σε μαγνητοσκοπήσεις ολόκληρων παραστάσεων˙ με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα διαδικτυακό ΕΛΣ-in-Greece!

Στην «Εικονική περιήγηση» ο επισκέπτης μπορεί να εξερευνήσει λεπτομερή τρισδιάστατα μοντέλα με το ποντίκι του υπολογιστή του αφενός της σημερινής, ιστορικής στέγης της ΕΛΣ, δηλαδή το θέατρο «Ολύμπια» επί της οδού Ακαδημίας, και αφετέρου της καινούργιας στέγης του θεσμού στο Κέντρο Πολιτισμού του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, στο Φαληρικό Δέλτα. Στις τρεις υποενότητες του «Μέσα στον χρόνο» εκτίθενται σε χρονολογική ανάπτυξη («Μπάρα του χρόνου») στοιχεία για σημαντικές παραστάσεις, σημαντικές στιγμές και σημαντικά πρόσωπα της ΕΛΣ.

Τέλος στην «Ηλεκτρονική πυξίδα», μέσα από δέκα προφορικές αφηγήσεις, που συνοδεύονται από εκτενή slide-shows με θεματικά σχετική μουσική υπόκρουση, ξετυλίγεται γλαφυρά το ιστορικό της παρουσίας της όπερας στην Ελλάδα από τις απαρχές της στα Επτάνησα του πρώιμου 18ου αιώνα μέχρι σήμερα, καθώς επίσης η ιστορία και η καλλιτεχνική δράση της ΕΛΣ (1939-2015).

Για τους μικρούς, μελλοντικούς φίλους της όπερας

Η δεύτερη ενότητα του ΕΕΜΟ, υπό τον τίτλο «Εκπαιδευτικές εφαρμογές» έχει καθαρά εκπαιδευτική/επιμορφωτική λειτουργία. Περιλαμβάνει δέσμη διαδραστικών εφαρμογών, που συνδυάζουν παιχνίδι και μόρφωση και αποτείνονται κυρίως –αλλ’ όχι αποκλειστικά– σε παιδιά του Δημοτικού και του Γυμνασίου/Λυκείου, στοχεύοντας να τα εξοικειώσουν με την όπερα.

Στους εφτά τομείς της υποενότητας «Από τη γνώση…», αυτά θα έχουν την ευκαιρία μέσα από εκτενή λεξιλόγια με κείμενο, ήχο και εικόνες, καθώς επίσης μέσα από παιχνίδια ερωταποκρίσεων και πολλαπλών επιλογών, να γνωρίσουν τις έννοιες, τις πρακτικές όψεις και την ορολογία της όπερας και να μάθουν τα βασικά για έργα που ανήκουν στον πυρήνα του ρεπερτορίου της λυρικής τέχνης.

Στη δεύτερη υποενότητα με τίτλο «…στο παιχνίδι» προτείνεται στους νέους μια δέσμη πιο συμμετοχικών, διαδραστικών ενεργειών όπως κουίζ φωνών και ηχητικών αποσπασμάτων, η δυνατότητα να ζωγραφίσουν μόνοι μια αφίσα παράστασης, να παίξουν με τα κοστούμια των ρόλων, να συγγράψουν ένα λιμπρέτο, να ανεβάσουν μια παράσταση όπερας, να γράψουν μια κριτική. Μια μικρή, συμπυκνωμένη εισαγωγική εμπειρία για την όπερα, που θα εφοδιάσει τους μελλοντικούς θεατές με τα πρώτα απαραίτητα για το ταξίδι τους στον περιπετειώδη κόσμο της λυρικής τέχνης!