Συγκλονιστικός Σοστακόβιτς από ΕΣΟΕΡΤ και Οικονόμου

Καμιά φορά, εκεί που δεν το περιμένεις, σε κάποιες συναυλίες έρχονται στιγμές που -αίφνης!- η μουσική λειτουργεί στο 100% και η συγκινησιακή προσήλωση χτυπάει κόκκινο! Τέτοια σπάνια συγκίνηση μας χάρισε η συναυλία που έδωσε στο κατάμεστο κρατικό Μέγαρο Μουσικής η Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ (ΕΣΟΕΡΤ) στις 27/4/2023. Επικεφαλής ήταν ο 50χρονος Μιχάλης Οικονόμου, ένας από τους καλύτερους Ελληνες αρχιμουσικούς.

Η βραδιά ξεκίνησε κάπως περίεργα με την τεράστια ορχήστρα να προσφέρει μιαν αψυχολόγητα αργή (παρ’ ολίγον α λα Κλέμπερερ!), ρομαντικής έκφρασης εκτέλεση της πασίγνωστης «Αριας» από την «Ορχηστρική σουίτα αρ.3, BWV1068» του Μπαχ. Αμέσως μετά ακολούθησε το «Κοντσέρτο για πιάνο αρ.20» του Μότσαρτ με σολίστα τον Γιώργο Εμμανουήλ Λαζαρίδη. Συνοδευόμενος από την ΕΣΟΕΡΤ σε πλήρη ανάπτυξη, ο ταλαντούχος 45χρονος Θεσσαλονικιός πιανίστας πρότεινε μια τελειοθηρικά επεξεργασμένη εκτέλεση, την οποία σε μεγάλο ποσοστό χαρακτήρισε ρομαντικού τύπου υποστήριξη της δραματουργίας του έργου, προσπερνώντας τη δικαιωμένη πλέον εκδοχή της ιστορικής ερμηνευτικής.

Τόσο στο εναρκτήριο Allegro όσο και στη Romanze το παίξιμό του πρόβαλε μεστό, σαγηνευτικό, άσφαλτα ακριβές, τεχνικά αβίαστο. Ωστόσο, προσέγγισε τη μοτσάρτεια γραφή του ώριμου 18ου αιώνα με πρωθύστερες μουσικές ευαισθησίες, δηλαδή με μαλακό, πτητικό, ενίοτε και α λα Μπετόβεν ρωμαλέο ήχο, με ρευστή, στρογγυλεμένη φραστική και βαρύ βηματισμό, δίχως τη δέουσα, εξεζητημένη κομψότητα, δίχως να ανεβάζει θερμοκρασία ή να απογειώνεται σβέλτα. Τελείως διαφορετικά ήχησε το καταληκτικό Rondo/Allegro assai, το οποίο παίχτηκε γοργά, με αιχμηρά διαπλασμένη φραστική, τονισμένη με καίριες, αιχμηρές κορυφώσεις.

Το δεύτερο μισό της συναυλίας αφιερώθηκε στη «Συμφωνία αρ.10» του Σοβιετικού Ντμίτρι Σοστακόβιτς. Γραμμένο στις αρχές της δεκαετίας του ’50, λίγο μετά τον θάνατο του Στάλιν, το κολοσσιαίο αυτό έργο δίνει έκφραση στο πένθος από συλλογικές τραυματικές εμπειρίες από όλα όσα -φανερά ή αποσιωπημένα- είχαν συμβεί στη Σοβιετική Ενωση τα δύσκολα προηγούμενα χρόνια.

Ενθεν η δραματουργία του είναι ιδιαίτερα βαθιά και πολυδιάστατη· κυρίως, όμως, κάνει χρήση στο έπακρο της περίφημης «μουσικής διγλωσσίας» ή, ακριβέστερα, της μουσικής αμφισημίας. Πρόκειται για το μεγαλειώδες εκφραστικό εργαλείο που ανέπτυξε αρκετά νωρίς ο Σοστακόβιτς -ήδη το 1937, στη «Συμφωνία αρ.5» λειτουργεί ολοκληρωμένα!- μέσω του οποίου μπορούσε με νότες να εκφράσει γλαφυρά και αναγνω(ρί)σιμα τις πιο σύνθετες και αντιφατικές πραγματικότητες, ουσιαστικά ξεγελώντας τις ζντανοφικές ντιρεκτίβες του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Αποκωδικοποιώντας με ακοίμητη προσήλωση τη μαλερικού τύπου σύνθετη δραματουργία της μουσικής του Σοστακόβιτς, ο Οικονόμου προσέγγισε το κάθε μέρος της Συμφωνίας διαφορετικά.

Μέγιστη έκπληξη προκάλεσαν η σταθερά υψηλή ποιότητα του συμφωνικού ήχου συνολικά, καθώς επίσης το βάθος των εκφραστικών εκλεπτύνσεων που άντλησε από τους μουσικούς της ΕΣΟΕΡΤ: ακρίβεια φραστικής και αψεγάδιαστος συντονισμός, πολύ ωραίες, σωστές και εκφραστικά λειτουργικές ισορροπίες δυναμικών τόσο γενικά όσο και ανάμεσα σε έγχορδα και πνευστά, μεγάλα, ιδιαίτερα φροντισμένα, σε βάθος ζυγιασμένα σχήματα κλιμάκωσης και αποκλιμάκωσης.

Στο τεράστιο εναρκτήριο Moderato η παρατεταμένα καθυστερημένη εκκίνηση της δράσης ύστερα από μια μακρόσυρτη στοχαστική/πένθιμη εισαγωγή αποδόθηκε με αριστοτεχνικά συσσωρευόμενη ένταση, οδηγώντας καίρια σε ένα επίμονο κρεσέντο παροξυσμικού μιλιταριστικού βαρβαρισμού. Η σπαρακτική κλιμάκωση κατέρρευσε σε μια όμοια παρατεταμένη, μελαγχολική αποκλιμάκωση, που παίχτηκε με μεστό συναίσθημα. Το περίφημο Allegro στο κέντρο της Συμφωνίας ήχησε σαν μιλιταριστική παρέλαση σε fast-forward: με δαιμονική ένταση, επιθετική αιχμηρότητα και με θαυμαστά προβεβλημένη μικροπαραγραφοποίηση παρά τη φρενιτιώδη ταχύτητα. Βαθιά διαποτισμένα με ευγενή μελαγχολία αλλά και με υπόγειους, απειλητικούς τόνους αποδόθηκαν τα αρθρωτά, συνεχόμενα, υπολειπόμενα δύο μέρη: αρχικά με αινιγματικά διστακτικό (ή, μήπως, υποδόρια περιπαικτικό;) βηματισμό και στη συνέχεια με βίαιο ξέσπασμα σε υστερικά ανεβασμένους τόνους.

Θαυμάσιες ήσαν εδώ οι ηχοχρωματικά ιδιωματικές συμβολές των ανελέητα εκτιθέμενων ξύλινων και χάλκινων. Συναρπαστική και συνάμα τρομακτικής αγριότητας ήταν η αγχωτικά επιταχυνόμενη καταληκτική κορύφωση της Συμφωνίας. Εδώ επικράτησε η σαρκαστικά υπερτονισμένη έκφραση της εκβιασμένης πάνδημης χαράς, χρωματισμένη επιπλέον με την εισβολή του «εθνικού» ρωσικού στοιχείου! Σε όλο αυτό το γεμάτο δύσκολες μεταπτώσεις ταξίδι οι μουσικοί της ΕΣΟΕΡΤ παρακολούθησαν τον Οικονόμου με άκρα προσήλωση, χαρίζοντας στο φιλόμουσο ακροατήριο ένα μοναδικής ποιότητας ακρόαμα!