Φέτος συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννηση και 21 από τον θάνατο του Ιάννη Ξενάκη (1922-2001), ενός μουσικού δημιουργού που υπήρξε γέννημα του παρευξείνιου Μείζονος Ελληνισμού. Τα ξένα μουσικά λεξικά τον αναφέρουν ως «Romanian-born Greek-French avant-garde composer», δηλαδή «Ελληνογάλλος συνθέτης της αβανγκάρντ γεννημένος στη Ρουμανία»· εμείς οι σύγχρονοι Ελληνες, με μια αφελώς εκβιασμένη οικειότητα, τον θεωρούμε –όπως τον Μητρόπουλο, την Κάλλας, τον Σκαλκώτα και τον Χρήστου– «δικές μας» καλλιτεχνικές ιδιοφυΐες που εκπροσωπούν διεθνώς την πνευματική υπεροχή και το μεγαλείο του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού…
Ο Ξενάκης γεννήθηκε από Ελληνες γονείς στη Βράιλα της Ρουμανίας τη χρονιά της Μικρασιατικής Καταστροφής. Μετείχε της ελληνικής και δυτικοευρωπαϊκής μουσικής παιδείας, μεγάλωσε, (δια)μορφώθηκε και ανδρώθηκε στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, της Κατοχής και του Εμφυλίου. Συμμετείχε ενεργά στην Αντίσταση, τραυματίστηκε σοβαρά στα Δεκεμβριανά (1944) και το 1947 διέφυγε στη Γαλλία. Εκεί έζησε το μεγαλύτερο μέρος της προσωπικής και δημιουργικής ζωής του ως μείζων μουσικός δημιουργός του 20ού αιώνα.
Η μουσική του δημιουργία βλάστησε από μια κοσμοθεωρία που είχε ως επίκεντρο τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, τα μαθηματικά και τη φιλοσοφία, και καρποφόρησε μια βαθιά ριζοσπαστική, αποκλειστικά ιδίας χρήσης εκδοχή του μεταπολεμικού μουσικού μοντερνισμού (επαν)εφευρίσκοντας από μηδενική βάση την τέχνη των ήχων.
Τη φετινή επέτειο τίμησαν πρόσφατα με παρουσίαση έργων του Ξενάκη η ΕΛΣ και η Ενωση Ελλήνων Μουσουργών (ΕΕΜ). Παίχτηκαν κυρίως συνθέσεις για σόλο όργανα ή μικρά σύνολα. Στις 6/6/2022, σε κύκλο συναυλιών στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών με τίτλο «Reactivate music», δηλαδή «Επανενεργοποιήστε τη μουσική» (προς τι ο ξενόγλωσσος τίτλος;) η ΕΕΜ περιέλαβε τις συνθέσεις «Εόντα» (1963/64), «Ψάπφα» (1975), «Χάρισμα» (1971) και «Παλίμψηστο» (1979). Πιο εστιασμένο και συμπυκνωμένο ήταν το αφιέρωμα της Εναλλακτικής Σκηνής της ΕΛΣ.
Στις 7 & 8/5/2022 σπουδαστές των Ανώτατων Επαγγελματικών Σχολών Χορού της ίδιας της ΕΛΣ και του Ωδείου Αθηνών παρουσίασαν σε χορογραφία Λίλας Ζαφειροπούλου το μπαλέτο «Κράανεργ» (1968/69) με ζωντανή μουσική συνοδεία από το βιεννέζικο σύνολο Black Page Orchestra. Στις 20/5 παρουσιάστηκαν έργα για κρουστά [«Rebonds» (1987/88), «Okho» (1989), «Κασσάνδρα» (1987), «Ψάπφα» (1975)]. Στις 22/5 ο Στέφανος Θωμόπουλος έπαιξε τα άπαντα του συνθέτη για πιάνο και στις 26/5 το Ελληνικό dissonArt ensemble παρουσίασε τις συνθέσεις για ολιγομελή σύνολα [«Πλεκτό» (1993), «Και» (1995), «Ιχώρ» (1978), «Ανακτορία» (1969), «Ακανθος» (1977)]. Παρακολουθήσαμε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον το ρεσιτάλ του Στέφανου Θωμόπουλου, ο οποίος ξεκίνησε ερμηνεύοντας κάποια πολύ πρώιμα πιανιστικά έργα γραμμένα στη Γαλλία, λίγο μετά τη φυγή του Ξενάκη από τη μετεμφυλιοπολεμική Ελλάδα (1947).
Σε αυτά, ο μοναχικός μπροστάρης του μεταπολεμικού μοντερνισμού αναμετριέται με το αδιέξοδο αίτημα της ελληνικότητας στη μουσική. Οπως και στα «Αναστενάρια» (1953), τόσο στα «Τρία ανέκδοτα κομμάτια» (1949/50) όσο και στα «Εξι τραγούδια» (1950/51) αφουγκράζεται κανείς κύτταρα παραδοσιακού μέλους και αναγνωρίζει τις διεργασίες μιας προδρομικά μοντερνιστικής, ιδιόφωνα αντι-εθνικοσχολικής προσέγγισης. Τα υπόλοιπα έργα της βραδιάς –«Ερμα» (1969/61), «Ομίχλες» (1981), «à r./στον Ραβέλ» (1987), «Ευρυάλη» (1973)– φέρουν την υπογραφή του Ξενάκη των Μαθηματικών, που παράγει ηχοτοπία και δράση βασιζόμενος σε εξισώσεις και γραφιστικούς καθορισμούς. Οι καθαρές, ακριβείς, εκφραστικά αποστειρωμένες, ζυγιασμένα φρενήρεις αναγνώσεις του Θωμόπουλου ζωντάνεψαν για λίγο στο μεταμοντέρνο παρόν μας την ηρωικά ριζοσπαστική πνευματική και δημιουργική περιπέτεια του ξενακικού σύμπαντος της εποχής. Σε όσους το 1975 είχαμε παρακολουθήσει συναυλίες στη θρυλική «Εβδομάδα Ξενάκη», κατά την οποία η μεταχουντική Αθήνα είχε υποδεχτεί στο κατάμεστο Ηρώδειο με πάνδημο ενθουσιασμό τον ώς τότε εξόριστο συνθέτη, η επετειακά φωτισμένη επανακρόαση της μουσικής του πρόσθεσε νέες στιβάδες σημασιών, νοήματος και συγκίνησης…
Βεβαίως, τα φανερά περιορισμένων μέσων και φιλοδοξιών αυτά αφιερώματα άφησαν «εκτός» τα μεγάλα έργα με τα οποία ο Ξενάκης ρίζωσε από νωρίς στις κορυφές της μεταπολεμικής αβανγκάρντ.
Πόσο πιο ουσιαστικό θα ήταν να ξανακούγαμε ζωντανά μεγάλες εμβληματικές συνθέσεις για ορχήστρα της πραγματικά ριζοσπαστικής δεκαετίας του ’50 όπως οι «Μεταστάσεις», τα «Πιθοπρακτά», ο «Συρμός», οι «Αχορίψεις» κ.ά. Να ελπίσουμε ότι η φίλτατη ΚΟΑ θα κινητοποιηθεί από το φθινόπωρο να καλύψει το κενό;
