Ανοιξε τον δρόμο στη free jazz

Διανοούμενος μουσικός, μεγάλος παίκτης αν και αυτοδίδακτος, πρωτοπόρος του free τζαζ ήχου, σαξοφωνίστας που έπαιζε προκαλώντας συνέχεια τον εαυτό του να ξεπεράσει γραμμές και όρια, ισάξιος συνομιλητής του Μάιλς Ντέιβις, λίγο πιο «φλύαρος» από τον Τζον Κολτρέιν και πιο στραφταλιζέ από όλους -στο ντύσιμο-, ο Ορνέτ Κόλμαν πέθανε σε ηλικία 85 ετών χθες στο σπίτι του στο Μανχάταν, από καρδιακή ανακοπή.

Τολμηρός τζαζίστας και μεγάλος δάσκαλος -που ευτυχώς είχαμε την τύχη να τον ακούσουμε στο «Παλλάς» της Αθήνας-, ο Αμερικανός μουσικός ήξερε πότε να γράφει άλμπουμ που θα έμπαιναν με χρυσά γράμματα στο βιβλίο της ιστορίας, όπως το σπουδαίο «Free Jazz» του 1960, πότε πρέπει γίνει πιο άμεσος και φωτεινός («Una Muy Bonita»), πιο τραγικός («Lonely Woman»), πότε να πατά στην μπλουζ («Turnaround», «When Will the Blues Leave?»), πότε να αναμετριέται με τον Φρέντι Χάμπαρντ («Free Jazz: A Collective Improvisation») ή πότε έπρεπε να πάρει τον Τσάρλι Xέιντεν από το χέρι και μαζί να αλλάξουν τον ρου της τζαζ ηχογραφώντας το μνημειώδες «The Shape of Jazz to Come».

Μέντοράς του ο Τσάρλι Πάρκερ

Γεννήθηκε στις 9 Μαρτίου 1930, στο Φορτ Γουόρθ του Τέξας. Ο εργάτης και μάγειρας μπαμπάς του πέθανε όταν ήταν επτά ετών και μεγάλωσε με τη μητέρα του, η οποία ίσα που τα έβγαζε πέρα δουλεύοντας μεροκάματο σε γραφείο κηδειών. Ο ίδιος παραδεχόταν πως σε μια κλασική πόλη καουμπόηδων και γελαδάρηδων η ζωή του δεν θα έπαιρνε ποτέ «καλλιτεχνική» τροπή αν δεν μάθαινε τυχαία για τον Τσάρλι Πάρκερ.

Ακολουθώντας τα βήματα του μέντορά του στράφηκε στη μουσική σε ηλικία 11 ετών, καθώς το σαξόφωνο ήταν το μέσο που διάλεξε για να τραγουδά τις προσευχές του. Το 1949 με «όχημα» τον περιοδεύοντα θίασο «Silas Green from New Orleans» βρήκε επιτέλους τον τρόπο να ακολουθήσει το όνειρό του. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια μιας παράστασης στο «Baton Rouge» του Μισισιπί δέχθηκε επίθεση από συμμορία μουσικών επειδή έπαιζε παράξενα, το σαξόφωνό του καταστράφηκε κι έκτοτε στράφηκε στο άλτο σαξόφωνο, που έμελλε να τον καθιερώσει.

Στη διάρκεια της δεκαετίας του ‘50 το παίξιμό του τελειοποιήθηκε, ο ίδιος ένιωσε αρκετά ασφαλής κι έτσι τον Νοέμβριο του 1959 επιχείρησε τη μεγάλη στροφή: μετακόμισε από το Λος Αντζελες (όπου είχε πειραματιστεί με διάφορα κουιντέτα) στη Νέα Υόρκη και κλεισμένος στο κλαμπ «Five Spot» αρχίζει να κατακερματίζει τον ρυθμό, να φιλοσοφεί ως γνήσιος avant garde δεξιοτέχνης τις νότες, να «συντάσσει» μια νέα μουσική γλώσσα, την οποία θέλησαν να διδαχτούν όλες οι επόμενες τζαζ γενιές. «Οταν όλοι έπαιζαν με τις νότες, εγώ έπαιζα με ιδέες, αλλαγές και κινήσεις που δεν τις έγραφαν οι σημειώσεις της παρτιτούρας», είπε το 2007 στην «Γκάρντιαν».

Υπόκλιση από τον Κολτρέιν

Και πράγματι, το κίνημα ονομάστηκε free jazz και αποτελούσε μια μεγάλη επανάσταση, αφού καλούσε τους μουσικούς να απομακρύνονται από τους κανόνες της αρμονίας και του ρυθμού και, κατ’ επέκταση, από το κλασικό αμερικανικό ρεπερτόριο (λεγόμενο Songbook). Παραδέχτηκε τότε: «Ακουγα τόσα διαφορετικά είδη μουσικής να βγαίνουν από τις ίδιες νότες».

Στέγη για τα όνειρά του βρήκε στη δισκογραφική Atlantic απ’ όπου κυκλοφόρησαν μερικοί από τους καλύτερους δίσκους στην ιστορία της τζαζ: «The Shape of Jazz to Come», «Change of the Century» και «This Is Our Music». Τη δεκαετία του ‘60, όταν οι φωνές αμφισβήτησης άρχισαν να «σβήνουν», οι πάντες υποκλίθηκαν στην ιδιοφυΐα, το ταλέντο και κυρίως το μυαλό του. Το 1961 ακόμα κι ο Τζον Κολτρέιν υποχρεώθηκε να παραδεχτεί: «Τα 12 λεπτά που έπαιξα μαζί του ήταν από τα εντονότερα της ζωής μου».

Συνολικά κυκλοφόρησε πάνω από 50 συναρπαστικούς δίσκους, ενώ, από τα μέσα του ‘60 άρχισε να τον ιντριγκάρει και η κλασική (έπαιζε βιολί αλλά και τρομπέτα). Μάλιστα το 1972 έπαιξε με τη Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου το έργο του «Skies of America».

Οπως και ο μέγας Μάιλς, έτσι και ο Κόλμαν τα τελευταία δημιουργικά του χρόνια εστίασε στον πιο ηλεκτρικό ήχο, παίζοντας δύο φορές το 1993 με τον Τζέρι Γκαρσία των Grateful Dead. Το 2007 βραβεύτηκε με το Πούλιτζερ μουσικής και την τελευταία δημόσια εμφάνιση την έκανε τον Ιούνιο του 2014 στο Prospect Park του Μπρούκλιν. Αλλά αυτά για τον φιλόσοφο σαξοφωνίστα ελάχιστα μετρούσαν. «Δεν χρειάζεται να σκοτώσεις κάτι για να πεθάνει. Τα πράγματα πεθαίνουν όταν δεν υπάρχουν οι άνθρωποι να τους δίνουν ζωή», έλεγε.