Επτά πράγματα που δεν γνωρίζουμε για τον Σκαλκώτα

Το Σάββατο η Φιλαρμόνια Ορχήστρα Αθηνών παρουσιάζει στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού, υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού Βύρωνα Φιδετζή, τους «36 Ελληνικούς Χορούς» του Νίκου Σκαλκώτα. Στο έργο αυτό, ο Σκαλκώτας χρησιμοποιεί το παραδοσιακό υλικό ελεύθερα, δημιουργώντας ουσιαστικά καινούργιες συνθέσεις. Οι γνώστες αναγνωρίζουν, όπως λένε, «την ιδιάζουσα αρμονική γλώσσα, τις καινοτόμες συνηχήσεις και τα ενορχηστρωτικά ευρήματα».

Με αφορμή λοιπόν τη συναυλία του Σαββάτου ζητήσαμε από τους ανθρώπους της Φιλαρμόνιας να μας πουν, μαζί με την άποψή τους για τον συνθέτη εννοείται, επτά πράγματα που πιθανότατα δεν γνωρίζουμε για τον Νίκο Σκαλκώτα. Ιδού:

1. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο Βερολίνο, όπου σπούδαζε κοντά στους μεγαλύτερους δασκάλους της εποχής, έγραψε πάνω από 70 έργα, τα περισσότερα από τα οποία χάθηκαν. Ταξιδεύοντας στην Αθήνα, τον Μάιο του 1933, τα είχε αφήσει ως εγγύηση στη σπιτονοικοκυρά του, επειδή ήταν σίγουρος ότι θα επέστρεφε πολύ σύντομα. Ομως, η άνοδος του ναζισμού στη Γερμανία στάθηκε ένας καθοριστικός παράγοντας που εμπόδισε την επιστροφή του.

2. Εκτός από μουσική, έγραψε και ποιήματα που δημοσιεύτηκαν στο λογοτεχνικό περιοδικό «Νουμάς». Επίσης, αρθρογραφούσε σε περιοδικό του Βερολίνου για θέματα μουσικής, σχολιάζοντας, ενίοτε πολύ απαξιωτικά, τα ελληνικά μουσικά πράγματα. Τη στάση του αυτή δεν την ξέχασαν οι ομότεχνοί του όταν επέστρεψε στην Ελλάδα. Ισως εκεί οφείλεται εν μέρει η δυσπιστία που του έδειξαν αργότερα.

3. Οταν επέστρεψε στην Αθήνα από το Βερολίνο, εργάστηκε παίζοντας βιολί στην Κρατική Ορχήστρα και στην Εθνική Λυρική Σκηνή. Πέρασε μια μεγάλη περίοδο ψυχικής εσωστρέφειας και απογοήτευσης και αισθανόταν ότι δεν αναγνωρίζεται το ταλέντο του. Ωστόσο, ποτέ δεν εκδήλωσε ρητά αυτή του την απογοήτευση.

4. Ο Σκαλκώτας πέθανε πρόωρα, σε ηλικία μόλις 45 ετών. Οσο ζούσε δεν άκουσε σχεδόν κανένα από τα έργα του να παίζεται, εκτός από ελάχιστες εκτελέσεις των 36 Ελληνικών Χορών. Το πρωτοποριακό συνθετικό ιδίωμα που χρησιμοποίησε σε μεγάλο αριθμό των έργων του δεν βρήκε ανταπόκριση και δεν έγινε εύκολα δεκτό στην Αθήνα της εποχής. Οι ριζοσπαστικές και πρωτότυπες μουσικές προτάσεις και διαδρομές του ήταν ακατανόητες και, ίσως, «απειλητικές» για το μουσικό κατεστημένο της εποχής.

5. Σήμερα, εντούτοις, ο Νίκος Σκαλκώτας θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους συνθέτες του 20ού αιώνα. Ο μουσικολόγος και κριτικός Χανς Κέλερ πλειοδοτεί, και σε ένα κείμενό του αναφέρει ως κορυφαίους συνθέτες του 20ού αιώνα τα τέσσερα «Σ»: Σένμπεργκ, Στραβίνσκι, Σκαλκώτας και Σοστακόβιτς.

6.Η συνθετική του αξία ανακαλύφθηκε μετά τον θάνατό του, χάρη στην πρωτοβουλία φίλων και θαυμαστών του (Γ.Γ. Παπαϊωάννου, Γιώργος Χατζηνίκος κ.ά.), που ίδρυσαν την «Εταιρεία Φίλων Σκαλκώτα» για να διαφυλάξουν και να διαδώσουν τη δημιουργία του, που περιλαμβάνει πάνω από 170 έργα (κοντσέρτα, συμφωνικές σουίτες, μουσική δωματίου, χορούς και τραγούδια).

7. Ωστόσο, δυστυχώς, οι υποστηρικτές του έργου του φώτισαν την προσωπικότητά του μονόπλευρα, προκρίνοντας μόνο το δήθεν πρωτοποριακό, ατονικό μέρος της δημιουργίας του και απορρίπτοντας το υπόλοιπο. Δηλαδή, οι ίδιοι οι φίλοι του απαξίωναν τη μισή σχεδόν δημιουργία του. Ευτυχώς, πολύ αργότερα, η νεότερη γενιά μουσικολόγων και ιστορικών προσπαθεί πλέον να ξεφύγει από τα τετριμμένα σχήματα της «παραγκωνισμένης μεγαλοφυΐας», που δεν ωφελούν σε τίποτα στην αξιολόγηση του έργου του, και να αποκαταστήσει τη σπουδαία αυτή προσωπικότητα στις πραγματικές της διαστάσεις, μελετώντας και αναλύοντας το σύνολο του έργου του.

? Info: Ωδείο Ηρώδου Αττικού, 19 Ιουνίου, 21.00. Εισιτήρια από 10 έως 45 ευρώ. ΑμεΑ/Ανέργων/Σπουδαστικό Καλλ. Σχολών 5 ευρώ. Πώληση εισιτηρίων στα aefestival.gr | tickets.aefestival.gr | www.ticketservices.gr, στο 210-7234567, στα κεντρικά εκδοτήρια (Πανεπιστημίου 39) και στα Public.