Ο κύκλος συναυλιών Domaine Musicale, που διοργάνωνε ο Πιερ Μπουλέζ στο Παρίσι κατά την εικοσαετία 1954-1973, ανήκει στις πιο πυκνές, περιπετειώδεις και ενδιαφέρουσες σελίδες ιστορίας της σύγχρονης μουσικής. Ο τίτλος, που θα μεταφράζαμε ως «Μουσικό πεδίο» ή «Μουσική επικράτεια», υποδηλώνει απερίφραστα τις προθέσεις των διοργανωτών να διεκδικήσουν χώρο και ορατότητα στο πεδίο της μουσικής ζωής στη μεταπολεμική Ευρώπη.
Ανάλογα με το αν κανείς αξιολογεί θετικά ή αρνητικά τη συντελεσμένη διαδρομή της σκληροπυρηνικής μουσικής avant-garde, σήμερα θα μπορούσε να περιγράψει τις συναυλίες είτε ως γενέθλια πράξη είτε ως… προπατορικό αμάρτημα. Βεβαίως, οι μεταπολεμικές εξελίξεις στον χώρο της «κλασικής» μουσικής δεν υπήρξαν αυτές που ονειρεύονταν οι θερμοκέφαλοι ζηλωτές της πρωτοπορίας, αλλά και δεν θα ήταν αυτές που είναι δίχως τη φορτισμένη από ριζοσπαστικό αντίλογο δράση τους. Σήμερα, η ιστορική avant-garde αντιμετωπίζεται ως ένα (ακόμη) ολοκληρωμένο κεφάλαιο στην εξέλιξη της μουσικής.
Ξανασχεδιάζοντας την ιστορία της μουσικής
Το 1954, ο μόλις 29χρονος Μπουλέζ είχε πίσω του μια σύντομη θητεία μουσικού διευθυντή στην Εταιρεία των ηθοποιών Ζαν-Λουί Μπαρό και Μαντλέν Ρενό και στα διαπιστευτήριά του συμμετοχή στα θερινά σεμινάρια του Ντάρμστατ, της αναδυόμενης Μέκκας της σύγχρονης μουσικής στη βιαστικά καθαρμένη από το ναζιστικό παρελθόν της Γερμανία. Είχε, επίσης, στο ενεργητικό του μια σειρά από συνθέσεις μουσικής δωματίου, που τον είχαν εγγράψει στη μαχητική εμπροσθοφυλακή της νέας μουσικής, ενώ επεξεργαζόταν την ολοκλήρωση της περίφημης σύνθεσης «Το σφυρί δίχως αφέντη» σε ποίηση του σουρεαλιστή Ρενέ Σαρ, πατώντας στα χνάρια του «Φεγγαρίσιου Πιερότου» του Σένμπεργκ. Φίλοι και εχθροί τον αντιμετώπιζαν ως τον πιο δραστήριο, ασυμβίβαστο εκπρόσωπο της νεότευκτης πρωτοπορίας.
Τότε, στο ιδεολογικά ρευστό, πολιτιστικά ιδιαίτερο κλίμα της μεταπολεμικής περιόδου, η παρουσία και η προβολή αυτής που σήμερα αποκαλούμε avant-garde συνιστούσε το απόλυτο ανάθεμα για το άκρως συντηρητικό μουσικό κατεστημένο της Γαλλίας. Το ίδιο ίσχυε και για το σύνολο των έργων της λεγόμενης «Δεύτερης Σχολής της Βιέννης», δηλαδή των συνθετών Σένμπεργκ, Μπεργκ και Βέμπερν, τους οποίους ο Μπουλέζ και οι συν αυτώ λάτρεψαν ως προπάτορες. Αν στο τοπίο μιας μεταπολεμικής Ευρώπης, όπου κοινωνίες και πολιτικοί χάρτες ανασυντάσσονταν, συμπεριλάβει κανείς τη συγκαλυμμένη στήριξη κάθε εκδοχής «αφηρημένης» τέχνης σε αντίθεση προς την πολιτικά στρατευμένη, συμπληρώνει το πλαίσιο στο οποίο επωάστηκαν και γεννήθηκαν οι συναυλίες του Domain Μusical. Αναμφίβολα, διαθέτουν συναρπαστικό ενδιαφέρον και αναπαλλοτρίωτο βάρος όσον αφορά τη συμμετοχή τους στη συντελεσμένη μεταπολεμική μουσική πραγματικότητα.
Μεταπολεμικό «restart»
Στο εγχείρημα της οργάνωσης των συναυλιών του Domaine Μusical, όπου παρουσιάζονταν σύγχρονα έργα και έργα που είχαν ανοίξει δρόμους για τον μοντερνισμό, ο Μπουλέζ είχε συνοδοιπόρους και υποστηρικτές το ζεύγος Ζαν Λουί Μπαρό και Μαντλέν Ρενό. Αυτοί διέθεσαν διαδοχικά τις αίθουσες των παριζιάνικων θεάτρων Μαρινί και Οντεόν. Ανεκτίμητη υπήρξε, επίσης, η οικονομική και οργανωτική υποστήριξη έμπειρων, δραστήριων φίλων που προσέλκυσαν χορηγίες και χρηματοδοτήσεις. Της εκκίνησης των συναυλιών είχαν προηγηθεί ανταλλαγές ιδεών με τον αρχιμουσικό Χέρμαν Σέρχεν και τον Ρώσο μουσικολόγο Πιερ Σουβτσίνσκι, φίλο του Στραβίνσκι, ενώ στην ομάδα των καλλιτεχνών που πλαισίωσαν θετικά το εγχείρημα εντάχθηκαν οι Ανρί Μισό, Ρενέ Σαρ, Ευγένιος Ιονέσκο, Αντρέ Μασόν, Σερζ Πολιακόφ και, βεβαίως, ο συνθέτης Ολιβιέ Μεσιάν.
Ο Μπουλέζ σχεδίασε προκαταβολικά ως άξονες προγραμμάτων για τις συναυλίες την αναφορά στο παρελθόν των Μασό, Ντιφαΐ, Τζεζουάλντο και Μπαχ, το έργο του «πατριάρχη» και δασκάλου Ολιβιέ Μεσιάν, την προβολή σημαντικών μορφών του μεσοπολεμικού μοντερνισμού, όπως οι Ντεμπισί, Ραβέλ, Στραβίνσκι, Μπάρτοκ, Βαρέζ, αλλά, πρωτίστως, των έτερων «πατριαρχών» Σένμπεργκ, Μπεργκ και Βέμπερν, την «αναζήτηση και ανακάλυψη» καινούργιων δημιουργών, γνωστών από το Ντάρμσταντ, όπως οι Στόκχαουζεν, Νόνο, Μαντέρνα, Μπέριο, Κάγκελ, Λίγκετι, Μπουσότι, Πεντερέτσκι, Χέντσε και -παρότι ορκισμένος αντισειραϊστής- ο Ελληνας Ιάνης Ξενάκης. Κεντρική θέση, βεβαίως, είχε το έργο του ίδιου του Μπουλέζ, ενώ προβλήθηκε και η αναδυόμενη τελευταία γενιά μαθητών του Μεσιάν.
Διδακτική ηχητική μνήμη 70 ωρών
Με αφορμή τα φετινά 90χρονα του Μπουλέζ, η εταιρεία Universal επανεξέδωσε σε κουτί 10 cd με ηχογραφήσεις συναυλιών Domaine Musical (1956-1967) από το απόθεμα της εταιρείας Accord. Πρόκειται είτε για ζωντανές καταγραφές είτε για ηχογραφήσεις σε στούντιο, που έγιναν σε στενή συνάφεια προς τις συναυλίες. Σε περίπου 70 ώρες μουσικής ακρόασης περιλαμβάνονται 44 εμβληματικά έργα 13 συνθετών.
Τα συμφωνικά έργα διευθύνουν ο Πιερ Μπουλέζ, ο Αυστριακός Χανς Ροζμπό και ο Γερμανός Ρούντολφ Αλμπερτ, ενώ τη μουσική δωματίου ερμηνεύουν η πιανίστρια Ιβόν Λοριό, μέλη του Κουαρτέτου Παρενέν κ.ά. Αριστα ψηφιοποιημένες, οι ηχογραφήσεις εποχής ξαναζωντανεύουν πιστά το πνεύμα της εποχής και υπενθυμίζουν λησμονημένα, δύσκολα ξεκινήματα και επιτεύγματα˙ ειδικά στις ερμηνείες των δύστροπων έργων της Β’ Σχολής της Βιέννης, που σήμερα πια θεωρούνται δεδομένες!
Ως επίλογο, θα υπενθυμίσω ότι το 1976, τρία χρόνια μετά την τελευταία διοργάνωση, ο Μπουλέζ διηύθυνε το «Δαχτυλίδι του Νίμπελουνγκ» της εκατονταετίας στο Μπάιροϊτ: όλοι οι επιτυχημένοι επαναστάτες -για καλό ή για κακό- κάποτε «συνομιλούν» με το κατεστημένο!
-320x213.jpg)
