Στις 29/3/2020, έφυγε πλήρης ημερών ο Πολωνός Κρζιστόφ Πεντερέτσκι (1933-2020), ένας από τους πραγματικά μεγάλους μουσικούς δημιουργούς του 20ού αιώνα. Τις προάλλες τού αφιερώσαμε ένα σύντομο πορτρέτο, επισημαίνοντας την ηγετική θέση του ως εκπροσώπου του πολωνικού μουσικού μοντερνισμού στα δύσκολα για τη χώρα μεταπολεμικά χρόνια.
Το 1964, με αφορμή τη συμπλήρωση 700 ετών από την κατασκευή του Καθεδρικού Ναού του Μίνστερ, η Δυτικογερμανική Ραδιοφωνία παρήγγειλε στον Πεντερέτσκι ένα νέο έργο. Η επέτειος συνέπιπτε χοντρικά και με τη χιλιετία του εκχριστιανισμού της Πολωνίας, που ξεκίνησε το έτος 966. Το νέο έργο, το ορατόριο «Πάθη κατά Λουκάν», παρουσιάστηκε με τεράστια επιτυχία στις 30/3/1966 στον πρόσφατα αποκατεστημένο από τους βομβαρδισμούς του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου Καθεδρικό Ναό του Μίνστερ. Την παρουσίαση παρακολούθησαν περισσότεροι από εβδομήντα ανταποκριτές απ’ όλο τον κόσμο, αντιπρόσωπος του Πάπα, ο τοπικός αρχιεπίσκοπος και ο διευθυντής της Δυτικογερμανικής Ραδιοφωνίας.
Σε μία από τις οξύτερες φάσεις του Ψυχρού Πολέμου η επιτυχία των καθολικών «Κατά Λουκάν Παθών» συνετέλεσε αποφασιστικά στη μεταπολεμική εξομάλυνση των ιστορικά τεταμένων σχέσεων ανάμεσα στη Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας και την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας˙ με άλλα λόγια: ανάμεσα στην καπιταλιστική Δυτική Γερμανία και σε μια χώρα που υπέστη τα πάνδεινα από τους εκατέρωθεν γείτονές της, τη ναζιστική Γερμανία και τη Σοβιετική Ενωση του Στάλιν. Αμέσως μετά το έργο θριάμβευσε στη Βενετία, στο πλαίσιο της Μπιενάλε Σύγχρονης Μουσικής και έκτοτε παρουσιάζεται συχνά ανά τον κόσμο.
Σήμερα, σχεδόν μισόν αιώνα αργότερα, θεωρείται ένα από τα λιγοστά πραγματικά επιτυχημένα και δημοφιλή αριστουργήματα του μουσικού μοντερνισμού. Το 1973, μια εξαετία μετά την πρεμιέρα τους, τα «Κατά Λουκάν Πάθη» και μαζί τους η «Ουτρένια» («Ταφή και Ανάσταση του Κυρίου»), που συνέθεσε ο Πεντερέτσκι το 1970-71, επίσης κατά παραγγελία της Δυτικογερμανικής Ραδιοφωνίας, παρουσιάστηκαν στο Φεστιβάλ Αθηνών επί Θεοδώρου Κρίτα, με τους πρώτους διδάξαντες.
Η Πολωνία είναι μια χώρα της οποίας ο λάβρος, ιδεολογικά μαχητικός καθολικισμός πρόβαλλε κραταιές αντιστάσεις σε όλη την κοπιώδη διαδρομή των πολιτικών μεταπτώσεων: από τον καθαρόαιμο κομμουνισμό (1944-48) και τον σταλινισμό (1948-56) στο πέρασμα στον σοσιαλισμό (1956-70) και από εκεί στον συγχρονισμό προς τη Δύση (1970-80), τη Λαϊκή Δημοκρατία (1980-89) και, τελικά, την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ενωση (2004).
Οχι τυχαία, λοιπόν, τα «Πάθη» και η «Ουτρένια» προτείνουν μια αιφνιδιαστικά σύγχρονη και προπάντων πειστική σύζευξη της ζωντανής θρησκευτικής πίστης με τον μουσικό μοντερνισμό. Προβάλλουν με αποστομωτική πειθώ την ευρεία συγκινησιακή τους απήχηση και, επιπλέον, αψηφώντας τις «κόκκινες γραμμές» του σοβιετικής κοπής σοσιαλιστικού ρεαλισμού, διαφυλάττουν στο ακέραιο το αισθητικά ριζοσπαστικό, πολιτικό/ιδεολογικό πρόσημο της σύγχρονης, «μοντερνιστικής» γραφής. Σε μια κομβική καμπή της πολιτικής ιστορίας της, η Πολωνία αναδεικνύεται ως η μόνη χώρα του ανατολικού μπλοκ που συνεισφέρει αυτόνομα, αυτοδύναμα και πειστικά στο πεδίο του υπό εξέλιξη μεταπολεμικού μουσικού μοντερνισμού.
Τα «Κατά Λουκάν» και η «Ουτρένια» ηχογραφήθηκαν αμέσως σε βινύλιο με τους πρώτους διδάξαντες από την κρατική Polskie Nagrania και κυκλοφόρησαν στη Δύση από τη Philips. Οι ηχογραφήσεις αυτές επανεκδόθηκαν αργότερα σε CD. Αντικείμενα-φετίχ για συλλέκτες, σήμερα μπορεί κανείς να τις βρει μόνο σε δεύτερη χρήση στο Διαδίκτυο.
Τα «Πάθη» ηχογραφήθηκαν το 1966 με τη Φιλαρμονική της Κρακοβίας υπό τον Στέφαν Κζιζ, και η «Ουτρένια» το 1973 με την Εθνική Φιλαρμονική της Βαρσοβίας υπό τον Αντρζέι Μαρκόφσκι. Τα «Πάθη» ξαναηχογραφήθηκαν αργότερα υπό τον ίδιο τον Πεντερέτσκι (Argo, 1989). Νεότερες ηχογραφήσεις τους, όλες σε CD, βρίσκονται στην Eternal (Αντόνι Βιτ, 2008), στην MDG και στη NAXOS (Αντονι Βιτ, 2002). Σαφώς λιγότερο ηχογραφημένη σε CD, η «Ουτρένια» διατίθεται σήμερα μόνο στη NAXOS (Αντονι Βιτ, 2009).
Οσοι έχουν λίγη υπομονή και ζητούν κάτι τελείως καινούργιο, ας περιμένουν μέχρι τον Μάιο, οπότε θα κυκλοφορήσει από την BIS η πιο πρόσφατη ηχογράφηση των «Κατά Λουκάν», που έγινε ζωντανά κατά το άνοιγμα του Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ τον Ιούλιο του 2018 με τη Φιλαρμονική του Μόντρεαλ υπό τον Ναγκάνο.
