Τα χαρούμενα μαντολίνα του μπαρόκ

Μια μοναδική συναυλία μουσικής μπαρόκ απολαύσαμε τις προάλλες στην καταπράσινη αυλή του Μουσείου Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, στους πρόποδες της Ακρόπολης. Ηταν η εναρκτήρια συναυλία του τριμερούς κύκλου εκδηλώσεων Athens Baroque Festival που διοργανώθηκε στα τέλη Σεπτέμβρη (27, 28, 29/9/2019) υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση της Αναστασίας Μηλιώρη σε συνεργασία με την Πρεσβεία του Λουξεμβούργου και την Πρεσβεία του Ισραήλ, καθώς και υποστήριξη από ιδιώτες χορηγούς. Στη διοργάνωση έπαιξαν πολυεθνικής σύνθεσης μουσικά σύνολα από το Λουξεμβούργο, το Ισραήλ και την Ελλάδα.

Ακούστηκε μουσική από τον Μεσαίωνα έως και το όψιμο μπαρόκ, σεφαραδίτικα τραγούδια Ladino, ενόργανη και φωνητική μουσική από την Ιταλία, την Ισπανία, τη Γαλλία και την Αγγλία. Ολες οι μουσικές παρουσιάστηκαν με όργανα εποχής. Καθώς οι συναυλίες δόθηκαν σε υπαίθριο χώρο με τους μουσικούς παρατεταγμένους σε μια βαθιά κόγχη στον αναλημματικό τοίχο της αυλής, υπήρξε διακριτική ηλεκτρονική υποστήριξη που, όμως, ουδόλως αλλοίωσε το αποτέλεσμα.

Στις 28/9, οι μουσικοί του Artemandoline Baroque Ensemble παρουσίασαν ένα πρόγραμμα με τίτλο «Il viaggio musicale – Focus on the Concerto», που περιλάμβανε δεξιοτεχνικές συνθέσεις των Νταλ’ Αμπακο, Ντομένικο Σκαρλάτι, Ματέις, Βιβάλντι, Ντε Ρουμπαγιάθ. Το μέσου μεγέθους αυτό σύνολο ιδρύθηκε το 2001 από τους Ισπανούς μαντολινίστες Χουάν Κάρλος Μουνιόθ και Μαρί Φε Παβόν και στην πορεία εντάχθηκαν σε αυτό μουσικοί από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες. Πολλαπλός στόχος της σύμπραξής τους ήταν και παραμένει η έρευνα, μελέτη και ζωντανή εκτέλεση συνθέσεων του μπαρόκ γραμμένων για ένα ή περισσότερα νυκτά όργανα της οικογένειας του μαντολίνου.

Εμείς, διόλου άστοχα, λόγω της ιστορικής πολιτισμικής ώσμωσης με την Ιταλία του 17ου-18ου αιώνα, έχουμε συσχετίσει το μαντολίνο με την επτανησιακή μουσική. Στην περίπτωση του μπαρόκ, πρόκειται για όργανα που παίζονται με πένα, το τεράστιο ρεπερτόριο των οποίων παρέμενε μέχρι σήμερα παρεξηγημένα άγνωστο. Η (επαν)εγγραφή των συνθέσεων αυτών στις σύγχρονες εκτελέσεις ενόργανης μουσικής μπαρόκ συνιστά μείζον κατόρθωμα.

Ταυτόχρονα, πρόκειται για συναρπαστικό εμπλουτισμό που έρχεται να προσθέσει ένα ολόκληρο ηχητικό σύμπαν, αναδιατάσσοντας τις ισορροπίες για τα όσα ξέραμε στον ήδη σαγηνευτικά πλούσιο κόσμο της μουσικής του 17ου και 18ου αιώνα. Σύντομα το Artemandoline Baroque Ensemble με το ιδιαίτερο στίγμα της συνεισφοράς του αναγνωρίστηκε διεθνώς, κέρδισε διακρίσεις, έκανε ηχογραφήσεις (Deutsche Harmonia Mundi, Brilliant, K617) και εφέτος του απονεμήθηκε το περιζήτητο «Διεθνές βραβείο κλασικής μουσικής 2019» («ICMA») για τον εξαίρετο δίσκο με ναπολιτάνικα κοντσέρτα για μαντολίνο (Sony-Deutsche Harmonia Mundi).

Στην αθηναϊκή τους εμφάνιση, οι ιδρυτές του συνόλου, μαζί με τους Μανουέλ Μουνιόθ (μπαρόκ κιθάρα), Αλα Τολκάτσεβα (μπαρόκ μαντολίνο, μάντολα, μαντολόνε), Ζαν-Ντανιέλ Αρό (βιόλα ντα γκάμπα) και Ζαν-Κριστόφ Λεκλέρ (τσέμπαλο) παρουσίασαν μια στοχευμένα ισορροπημένη ανθολογία από έργα Ιταλών και Ισπανών συνθετών του 17ου-18ου αιώνα: το δεξιοτεχνικά ψαγμένο Κοντσέρτο, έργο 6 του Νταλ’ Αμπακο, τη Σονάτα Κ.89 του Ντομένικο Σκαρλάτι, τη σαν… ζεϊμπέκικο αισθησιακά στιλιζαρισμένη «Τσιακόνα» του Νικόλα Ματέις, το συναρπαστικά δεξιοτεχνικό Κοντσέρτο RV532 του Βιβάλντι, την ωραία Σουίτα Ισπανικών Χορών του Ντε Ρουμπαγιάθ και τη σφιχτοδεμένη, συσσωρευτικής δεξιοτεχνικής έξαρσης «Φολία» ανωνύμου συνθέτη.

Ολα τα μουσικά κομμάτια παρουσιάστηκαν σε αυθεντικές γραφές. Μουσικά οι γεύσεις κυμαίνονταν και παλινδρομούσαν ανάμεσα σε αυτό που ο μέσος φιλόμουσος αναγνωρίζει αυθόρμητα ως κάπως εξωτικό «ναπολιτάνικο», «ιταλικό» ή «σπανιόλικο» στοιχείο, ωστόσο πάντα σε καλαίσθητη, έντονα ψαγμένη μουσικά διατύπωση. Απολύτως μέσα στις παιχνιδιάρικα ηδονιστικές προδιαγραφές του μπαρόκ, η γραφή των έργων αξιοποιούσε στο μέγιστο, με ευφυΐα και ευαισθησία τις διαφορετικές ηχητικές χροιές των διαφόρων εκδοχών του μαντολίνου, παράγοντας ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες συνηχήσεις και αντιπαραθέσεις.

Το παίξιμο των μουσικών χαρακτηρίστηκε προ πάντων από αδιάλειπτη εγρήγορση, στοιχείο απαραίτητο σε μια γραφή με συνεχείς μεταπτώσεις δυναμικής, απότομες πυκνώσεις-αραιώσεις, ρυθμικά ζωηρή, γεμάτη εκπλήξεις! Στη ροή της μουσικής αρθρώνονταν μεταξύ των μουσικών σβέλτοι, αθλητικά παιχνιδιάρικοι διάλογοι, ενώ παντού και πάντα η άρθρωση και η στρωμάτωση του ήχου διατηρούσαν εκπληκτική διαφάνεια! Μια βραδιά κατά την οποία κυριάρχησαν αδιαπραγμάτευτα η εκφραστική γενναιοδωρία, το σπινθηροβόλο παιχνίδι της ημιαυτοσχεδιαστικής ευρηματικότητας, η μέθη και ο οίστρος της αθλητικής δεξιοτεχνίας, η ευφρόσυνη διάθεση! Να ’ταν κι άλλο!