• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    38°C 35.0°C / 41.2°C
    1 BF
    26%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    36°C 31.3°C / 40.5°C
    2 BF
    37%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    39°C 34.0°C / 42.0°C
    1 BF
    35%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    35°C 34.9°C / 40.3°C
    2 BF
    24%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    37°C 36.9°C / 36.9°C
    3 BF
    22%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    36°C 30.7°C / 41.8°C
    2 BF
    13%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    36°C 34.4°C / 38.1°C
    0 BF
    38%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    39°C 35.6°C / 40.2°C
    2 BF
    11%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    33°C 31.4°C / 37.7°C
    2 BF
    56%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    33°C 32.9°C / 37.9°C
    2 BF
    49%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    34°C 31.8°C / 35.1°C
    4 BF
    36%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    31°C 29.6°C / 30.7°C
    3 BF
    66%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    34°C 31.9°C / 33.9°C
    2 BF
    40%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    36°C 32.5°C / 35.9°C
    0 BF
    30%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    36°C 32.5°C / 40.0°C
    2 BF
    32%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    36°C 35.8°C / 40.8°C
    3 BF
    38%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    39°C 35.2°C / 41.4°C
    2 BF
    16%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    34°C 32.7°C / 34.3°C
    0 BF
    45%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    33°C 31.4°C / 40.6°C
    3 BF
    59%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    39°C 34.8°C / 38.5°C
    1 BF
    10%

Νίκος Παναγιωτόπουλος

Φωτ.: Ιόλη Παναγιωτοπούλου
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Σεξιστικό είναι το ασυνείδητό μας»

  • A-
  • A+
Να πάψουν οι γυναίκες να βλέπουν το σώμα τους και την ύπαρξή τους με τα μάτια των ανδρών. Αυτό είναι το κλειδί, εξηγεί ο κοινωνιολόγος Νίκος Παναγιωτόπουλος στο «η δε γυνή ίνα…» (Πατάκης), ένα βιβλίο-παρέμβαση με ειρωνικό τίτλο που υπενθυμίζει ότι η πρόσβαση των γυναικών στην καταγγελία για κακοποίηση αποτελεί ένα είδος κοινωνικού προνομίου. Τα πολιτικά «μπράβο» και τα ευχολόγια δεν αρκούν, μας λέει, για τον μετασχηματισμό της κοινωνικής πραγματικότητας, και καταθέτει τις παρατηρήσεις του.
Ακολουθήστε μας στο Google news

Τον Ιανουάριο του 2021 η Ολυμπιονίκης Σοφία Μπεκατώρου αποκαλύπτει τον βιασμό που είχε υποστεί το 1998 από παράγοντα της Ομοσπονδίας Ιστιοπλοΐας. Η στάση της χαιρετίζεται ως «θαρραλέα» από την Πρόεδρο της Δημοκρατίας και ο πρωθυπουργός μιλά για «θετικό παράδειγμα» που «αφυπνίζει συνειδήσεις».

Ακολουθεί ένας χείμαρρος με μαρτυρίες γυναικών από τον καλλιτεχνικό χώρο, καταγγελίες σεξουαλικής κακοποίησης, μομφές, κουτσομπολιά που αναπαράγονται στα κυρίαρχα ΜΜΕ σε ένα πλαίσιο συλλογικής υποκρισίας πασπαλισμένης με μεγάλες δόσεις έκπληξης. Από την πλευρά του, το ελληνικό #MeToo ενάντια στην έμφυλη βία επισημαίνει ότι «για πρώτη φορά το “κατηγορώ” απέναντι στα θύματα αμφισβητήθηκε συλλογικά». Εβδομήντα πέντε μέρες αργότερα, κυκλοφορεί ένα σύντομο όσο και οργισμένο βιβλίο που βάζει τα πράγματα στη θέση τους.

Είναι το η δε γυνή ίνα… του Νίκου Παναγιωτόπουλου (εκδ. Πατάκης), καθηγητή Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ, μαθητή και επί χρόνια συνεργάτη του Πιερ Μπουρντιέ (1930-2002).

Του κορυφαίου, μαχητικού και πολυμεταφρασμένου κοινωνικού επιστήμονα ο οποίος ήδη το 1998 είχε προχωρήσει στην ανατομία της «ανδρικής κυριαρχίας» που, όπως εξηγούσε, ασκείται με την ακούσια συγκατάθεση του κυριαρχούμενου (La domination masculine, Seuil 1998, Πατάκης 2007, μτφρ. Εφη Γιαννοπούλου).

Σε υπόγειο διάλογο με τις αναλύσεις του Μπουρντιέ για το γενικότερο ζήτημα της συμβολικής βίας, ο Παναγιωτόπουλος δεν αφήνει την πολιτική εξουσία να καμαρώνει για την «Πολιτεία που διαθέτει το νομικό οπλοστάσιο του Κράτους Δικαίου».

Διότι, όπως εξηγεί στο βιβλίο του, η αλήθεια από μόνη της είναι πολύ αδύναμη, διότι είμαστε πολύ μακριά ακόμη από την καθολική πρόσβαση στην καταγγελία της κακοποίησης, και πάντως διότι δεν αρκεί η μεταστροφή των συνειδήσεων για να μετασχηματιστούν οι σχέσεις των δύο φύλων». Μιλώντας σήμερα στην «Εφ.Συν.» αναλύει τις θέσεις του.

Τι τον οδήγησε, λοιπόν, να παρέμβει εν θερμώ σε αυτή την υπόθεση;

«Ηθελα να υπενθυμίσω πως το να γνωρίζουν οι πολιτικοί Κοινωνιολογία δεν είναι λιγότερο χρήσιμο από το να γνωρίζουν Οικονομία. Το να συνειδητοποιούμε ότι η ανδρική κυριαρχία είναι τόσο βαθιά ριζωμένη στο ασυνείδητό μας ώστε δεν την αντιλαμβανόμαστε και συνεπώς δυσκολευόμαστε να την αμφισβητήσουμε, μας βοηθά να αυξήσουμε τις πιθανότητες “ώστε το φως της αλήθειας να κάψει για πάντα το έγκλημα που ζει στο σκοτάδι”, όπως ειπώθηκε από επίσημα χείλη.

Θέλησα να ανακαλέσω το πολύ γνωστό επιστημονικό γεγονός πως αυτό που είναι σεξιστικό είναι, τελικά, το ασυνείδητό μας, πως η ανδρική κυριαρχία που γεννά όλα αυτά τα σκανδαλώδη φαινόμενα αποτελεί την παραδειγματική μορφή της συμβολικής κυριαρχίας που ασκείται μέσω της συμβολικής βίας.

Είναι μια μορφή κυριαρχίας της οποίας τα θύματα είναι, ταυτόχρονα, οι συνένοχοι. Προσπάθησα να συμβάλω στο να διαχυθεί η γνώση του γεγονότος πως ο φαλλοκρατικός τρόπος σκέψης είναι ειδικά αποτελεσματικός επειδή νομιμοποιεί μια σχέση κυριαρχίας εγγράφοντάς τη στους εγκεφάλους και στα σώματα, ανδρών και γυναικών, και συνεπώς η ακύρωσή του δεν μπορεί να προέλθει από ένα απλό πρόταγμα ετσιθελικού ή συνειδησιακού τύπου».

Η ενδυνάμωση του κινήματος #MeToo στην Ελλάδα ενάντια στην έμφυλη βία και τη σεξουαλική παρενόχληση φαίνεται, πάντως, αισιόδοξο μήνυμα. Δεν λειτουργεί άραγε σαν ανάχωμα, σαν παράγοντας αποθαρρυντικός και υπονομευτικός για τις εκδηλώσεις της ανδρικής κυριαρχίας απέναντι σε γυναίκες;

«Σαφέστατα ναι», απαντά ο Παναγιωτόπουλος. «Αλλά είναι επίσης προφανές ότι δεν αρκεί να ανακοινωθούν οι οικογενειακές, εργασιακές, σχολικές κ.ο.κ. δομές που παράγουν ανισότητες, συμβολική και φυσική βία εις βάρος των γυναικών. Δεν αρκεί η συνειδητοποίηση αυτών των δομών. Πόσες φορές έχουμε πει ή έχουμε ακούσει την αποστροφή “το ξέρω, αλλά δεν μπορώ να αλλάξω…”

Αν είναι απαραίτητη η συνειδητοποίηση αυτών των αντικειμενικών καταστάσεων προκειμένου να θέσουμε σε ενέργεια τη διαδικασία μετασχηματισμού τους, προκειμένου να οροθετήσουμε τους στόχους των διαδικασιών αλλαγής τους, ο αληθινός μετασχηματισμός των δομών αυτών προϋποθέτει μια μακρά και δύσκολη ατομική και συλλογική διαδικασία “επανεκπαίδευσης” η οποία να μετασχηματίζει τους όρους “κατασκευής” των σωμάτων μας. Προϋποθέτει μια “επανεκπαίδευση” που να επιτρέπει στις γυναίκες να πάψουν να βλέπουν το σώμα τους, την ύπαρξή τους, και τον λόγο της ύπαρξής τους, με τα μάτια των ανδρών».

Το #MeToo σαν κηπουρός

Το η δε γυνή ίνα… μας θυμίζει με στοιχεία από εξειδικευμένες έρευνες πως παρότι η θέση και ο ρόλος της γυναίκας έχουν αλλάξει στην Ελλάδα τα τελευταία σαράντα χρόνια, η πλειονότητα των γυναικών έχουν ενσωματώσει την αντίληψη ότι είναι προορισμένες για ρόλους που «ταιριάζουν στο φύλο τους», με υποδεέστερη κοινωνική αξία, σε τομείς όπου απαιτείται η μικρότερη κρατικά εγγυημένη κατάρτιση κ.ο.κ.

Το παλιό δίλημμα «οικογένεια ή εργασία;» δεν έχει εξαφανιστεί. Εχει μετατραπεί στο «εργασία σε γυναικείες θέσεις (…με μικρότερες ευθύνες) ή σε ανδρικές θέσεις (…με δυνατότητα εξέλιξης);» οπότε από μόνες τους οι γυναίκες θα κατευθυνθούν λ.χ. προς την παιδιατρική παρά προς την καρδιοχειρουργική, ή θα «πληρώσουν» την επιτυχία τους με ένα διαζύγιο κ.ο.κ.

«Γι’ αυτούς τους λόγους, το κίνημα #MeToo δεν πρέπει να παραβλέψει πως η αύξηση των πιθανοτήτων να είναι αποτελεσματική η δράση του περνά μέσα από την ένταξη και των ανδρών στους κόλπους των αγώνων του», απαντά ο συγγραφέας.

«Η αποδοχή μιας τέτοιας ένταξης περνά από τη συνειδητοποίηση των γυναικών ότι και οι άνδρες ως κυρίαρχοι κυριαρχούνται από την κυριαρχία τους, όπως έλεγε ο Μαρξ, ότι και οι άνδρες υποφέρουν από τον φαλλοκρατικό κόσμο που έχουν επιβάλει, κι από το βάρος των υποχρεώσεων στις οποίες τους εξαναγκάζει αυτός ο κόσμος. Εννοείται ότι αυτή η λογική δεν θα πρέπει να φτάσει στο άλλο άκρο.

Γι’ αυτό η πολιτική φαντασία που πρέπει να επιδείξει το συγκεκριμένο κίνημα θα ήταν χρήσιμο, νομίζω, να εμφορείται -για να θυμηθώ τον Μπουρντιέ- όχι από τη διάθεση ενός κοινωνικού τεχνικού, αλλά από αυτήν ενός κηπουρού. Με άλλα λόγια, αντί να υποστηρίζει οριζόντιες και γενικόλογες παρεμβάσεις, να προχωρά σε εστιασμένες επεμβάσεις, φροντίζοντας κάθε φορά το συγκεκριμένο γρανάζι που μπλοκάρει το σύστημα».

Το πολιτικό διακύβευμα

Φαίνεται ωστόσο πιο μακρύς ο δρόμος για την παραδοσιακή ελληνική κοινωνία, που καλλιεργεί στερεότυπα και ζει σε μεγάλο ποσοστό της υπό την κηδεμονία μιας Εκκλησίας προσκολλημένης στις έμφυλες διακρίσεις… «Σε χώρες όπως η δική μας, όπου βασικοί θεσμοί κοινωνικοποίησης οργανώνουν τη δράση τους και τη συμβολική τους αναγνώριση με βάση την ανδρική τάξη πραγμάτων, οι δυνάμεις αλλαγής και απελευθέρωσης από την ανδρική κυριαρχία αντιμετωπίζουν σαφώς δυσχερέστερο έργο».

Υπάρχει πάντως ακόμη ένας λόγος για τον οποίο ο Παναγιωτόπουλος έγραψε αυτό το δοκίμιο. Η αντίθεσή του στην πρωτοφανή συρρίκνωση (κατά 75%) των μαθημάτων Κοινωνικών Επιστημών στη διδασκαλία της Γ’ Γυμνασίου και του Γενικού Λυκείου (ΦΕΚ Β’ 2338/15.6.2020).

«Θέλησα πράγματι να αναδείξω πώς η Κοινωνιολογία μπορεί να βοηθήσει τον πολίτη να έρθει σε μια ρήξη με την κυρίαρχη ανάγνωση σημαντικών πολιτικών και κοινωνικών προβλημάτων -και μεταξύ τους αυτής της “επικαιρότητας”-, να τον βοηθήσει να αποκτήσει ένα νέο, επιστημονικά θεμελιωμένο, εργαλείο άμυνας, έναν κώδικα κατανόησής τους που θα του επιτρέπει να τοποθετηθεί απέναντί τους ως συνειδητός πολίτης.

Και αναδεικνύοντας μία από τις πολλές λειτουργίες της κοινωνιολογίας, θέλησα να απευθυνθώ ακόμα μία φορά στην ηγεσία του υπουργείου Παιδείας και να της επισημάνω πόσο λανθασμένη και επικίνδυνη κοινωνικά, οικονομικά και ηθικά, άρα, τελικά, πολιτικά, είναι η επιλογή του εξοβελισμού της Κοινωνιολογίας από το πρόγραμμα σπουδών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης».

Ποιο είναι εντέλει το πολιτικό διακύβευμα αυτής υπόθεσης;

«Είναι η συνειδητοποίηση των αναγκαίων εκείνων πρωτοβουλιών και μέτρων που θα συμβάλουν στην ακύρωση των όρων αναπαραγωγής της ανδρικής κυριαρχίας, η οποία επιτρέπει τη διαιώνιση ενός κόσμου που παρουσιάζεται ως φυσικός και λειτουργεί εις βάρος των γυναικών. Οι καλές πολιτικές προθέσεις που ακούστηκαν οφείλουν να έχουν συνέχεια και συνέπεια και, κυρίως να χαρακτηρίζονται από μια ουσιαστική πολιτική επινοητικότητα βασισμένη στη βαθιά γνώση του τρόπου λειτουργίας της κοινωνίας».

Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
«Τη σημαντική λογοτεχνία δεν τη γράφουν οι τακτοποιημένοι»
Γιατί πρέπει να μας αφορά ως αναγνώστες και αναγνώστριες το τάδε ή το δείνα βιβλίο; Αυτή τη διερώτηση είχε πυξίδα ο Δημοσθένης Κούρτοβικ στην 30χρονη διαδρομή του στο πεδίο της λογοτεχνικής κριτικής από τις...
«Τη σημαντική λογοτεχνία δεν τη γράφουν οι τακτοποιημένοι»
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Ζουμ στην πολιτισμική χρήση της μνήμης
Το νέο βιβλίο της Χριστίνας Κουλούρη, καθηγήτριας Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, με θέμα την Ελληνική Επανάσταση βασίζεται σε πλούσιο ερευνητικό υλικό για τη συγκρότηση εθνικής ταυτότητας.
Ζουμ στην πολιτισμική χρήση της μνήμης
Ο ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
Πώς κυοφορείται η ανθρωπιά;
Με το μυθιστόρημά του «Μπορν» ο Τζεφ Βαντερμίερ προβάλλει στο άμεσο μέλλον τα κακώς κείμενα που κυοφορεί η οικονομική, τεχνολογική, πολιτική, κοινωνική, οικολογική πραγματικότητα.
Πώς κυοφορείται η ανθρωπιά;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας