Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο

Louis Althusser. Μύηση στη φιλοσοφία για τους μη φιλοσόφους. Μετάφραση: Τάσος Μπέτζελος. Εκτός Γραμμής,  Σελ. 352

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο

  • A-
  • A+

Γράφοντας μεταξύ 1976 και 1978 την –ανέκδοτη όσο ζούσε– Μύηση στη φιλοσοφία για τους μη φιλοσόφους, ο Λουί Αλτουσέρ φαίνεται ότι έκανε κάτι διαφορετικό από το να εκπληρώσει ένα μέρος της συχνά ομολογημένης φιλοδοξίας του, να γράφει εγχειρίδια κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης των εργατικών μαζών και, ακόμα περισσότερο, των φιλεργατικών διανοουμένων (φιλοδοξία στην οποία θα έπρεπε ίσως να εντάξουμε και το εμβληματικό κείμενο του «αλτουσεριανισμού», το Να διαβάζουμε το Κεφάλαιο, του 1965).

Διότι, κατ’ αρχάς, μη φιλόσοφοι θα πει εδώ, σε πνεύμα όλως γαλλικό, μη επαγγελματίες διδάσκοντες φιλοσοφίας, αποκλεισμός ήσσων, ο οποίος αφήνει ως δυνητικούς παραλήπτες του μυητικού εγχειρήματος, ούτε λίγο ούτε πολύ, όλο το μορφωμένο κοινό που ενδιαφέρεται για μια μαρξιστική προπαιδευτική στη φιλοσοφία – δηλαδή, σε συμφωνία με την αντίληψη του Αλτουσέρ μετά τη στροφή του το 1966-1967, για μια οροθέτηση του φιλοσοφικού πεδίου ως πολιτικής-ταξικής πάλης στη θεωρία, και όχι πια για μια απόπειρα συγκρότησης της μόνης επιστημονικής φιλοσοφίας βάσει των αρχών του μαρξισμού-λενινισμού.

Η απεύθυνση αυτή, συμβατή περισσότερο με μια κλασική πρόθεση ευρύτερου Διαφωτισμού παρά με τις ανάγκες της μαρξιστικής κατήχησης, αναδεικνύει και την ίδια τη μύηση σαν εισήγηση ενός αναμορφωμένου «λόγου περί της μεθόδου»: αυτό που προτείνεται είναι ένας άλλος, «υλιστικός» τρόπος σκέψης, αντίθετος από τον κυρίαρχο «ιδεαλιστικό», μέσω του οποίου τόσο η ιστορία της φιλοσοφίας όσο και τα πιο επίκαιρα φιλοσοφικά ζητούμενα αλλάζουν άρδην όψη.

Πριν μας απασχολήσει τι κάνει στ’ αλήθεια ο Αλτουσέρ με αυτή τη Μύηση, μια σημείωση: το κείμενο υπενθυμίζει διαρκώς πόσο ταλαντούχος θεωρητικός υπήρξε ο συγγραφέας του και, κυρίως, πόσο προικισμένος ήταν ως δάσκαλος (απαραίτητο γνώρισμα, άλλωστε, όλων των ιδρυτών «σχολών»). Το υλιστικό σχεδίασμα μιας ιστορίας της (δυτικής) φιλοσοφίας είναι συναρπαστικό, καθώς παίρνει από το χέρι τον αναγνώστη και, σχεδόν αβίαστα, τον φέρνει από τους προσωκρατικούς και τον Πλάτωνα στη νεωτερικότητα και τον Μαρξ χωρίς η κεντρική –και καθόλου λανθάνουσα– αντίθεση ιδεαλισμού-υλισμού να φαντάζει ούτε στιγμή απλοϊκή.

Υπάρχει ωστόσο και ένας λόγος πιο ουσιαστικός από το ταλέντο που κάνει τις γνώριμες έννοιες του Αλτουσέρ να υπερβαίνουν κάθε απλοϊκότητα και να αποκτούν, λες, ένα περιπετειώδες φόντο: τόσο σε αυτό το κείμενο όσο και σε όλη τη μετά το 1967 περίοδο της σκέψης του, ο Αλτουσέρ μοιάζει να αναζητά σε ανεξερεύνητα βάθη το αρχιμήδειο σημείο του μαρξισμού, υποσκάπτοντας τις πιο απαράκαμπτες έννοιες της φιλοσοφικής και πολιτικής παράδοσης. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα, η αλτουσεριανή θεωρία της ιδεολογίας και των «ιδεολογικών μηχανισμών του κράτους» (ΙΜΚ), και η αλληλένδετη αποδόμηση της ιδέας του «υποκειμένου», μέχρις ότου κάθε αναμορφωμένη («προλεταριακή») κοινωνική πρακτική να διακρίνεται ριζικά από την «πράξη» ή τη «δραστηριότητα» και να καταφάσκεται ως «διαδικασία χωρίς υποκείμενο και χωρίς τέλος».

Η θεωρία των ΙΜΚ επικρίθηκε ως λειτουργιστική και ακατάλληλη για τους σκοπούς του κοινωνικού μετασχηματισμού, ο Αλτουσέρ ωστόσο την υπερασπίστηκε σθεναρά, σαν ένα είδος ανομολόγητου βεμπεριανισμού, τον οποίο δεν θα μπορούσε ούτε να κάνει ρητό ούτε και να εγκαταλείψει. Και, πράγματι, το κράτος μοιάζει ό,τι πιο ενδεδειγμένο για τον ρόλο του απόλυτου νομικού υποκειμένου που συμπυκνώνει σημειακά όλες τις ενδιάμεσες, ιδεολογικές πρακτικές υποκειμενοποίησης/καθυπόταξης με θεμέλιό του το μονοπώλιο της νόμιμης βίας.

Αν όμως κάθε υποκειμενοποίηση έλκεται από τη μαύρη τρύπα του κράτους, πώς να καταλάβουμε τις αν-υποκειμενικές πρακτικές-διαδικασίες που επιδιώκουν να ξεφύγουν από αυτή τη βαρυτική έλξη και, μαζί της, από κάθε υποκειμενικά ορισμένη σκοπιμότητα; Στη βεμπεριανή σκέψη, την απάντηση δίνει η αντικειμενικότητα των ιδεοτυπικών εννοιών, των οποίων εγγυητής τίθεται ο ίδιος ο επιστήμονας – αυτό το φάντασμα υποκειμενικότητας που πλανάται πάνω από τα ερείπια του αστικού υποκειμένου. Ο Αλτουσέρ μέχρι την «αντιθεωρητικιστική» στροφή του θα μπορούσε να ταυτιστεί με αυτή την αντίληψη, καθ’ όσον παρέμενε δέσμιος ενός επιστημονισμού που ταλαιπώρησε για καιρό τη λενινιστική, ιδίως, παράδοση του μαρξισμού. Τι συμβαίνει, ωστόσο, μετά τη στροφή;

Ο ίδιος ο φιλόσοφος θα απαντούσε: το ασυνείδητο του φιλοσοφικού και πολιτικού υποκειμενισμού (συμπεριλαμβανομένου του μαρξιστικού – ενός Λούκατς, για παράδειγμα) είναι η πολιτική πάλη, η οποία εμπλέκει μεν ανθρώπους, αλλά υπάγεται σε νόμους που δρουν πάνω και πέρα από τα κεφάλια των τελευταίων. Κάπως έτσι, το πρόβλημα μετατίθεται σε ανώτερο επίπεδο: η «επιστήμη των νόμων της ταξικής πάλης» κατά Αλτουσέρ δεν παύει να είναι ένα βεμπεριανό είδωλο, περισσότερο αποσπασματικό και απροσδιόριστο παρά αντεστραμμένο στην ουσία του.

Φαίνεται ότι μεταξύ του κράτους των ΙΜΚ και του μη κράτους της προλεταριακής ταξικής πάλης, η απόσταση και η διαφορά δεν υπάρχει ποτέ για πολύ, τείνει να μηδενίζεται διαρκώς, με αποτέλεσμα, λόγου χάριν, τα πιο αντικρατικά και αντιθεσμικά κινήματα να μετατρέπονται με θεωρητική συνέπεια στο πιο εμπεδωμένο κράτος (το αντίστροφο, φυσικά, αποφεύγεται πολύ ευκολότερα).

Στον ελάχιστο και μονίμως απειλούμενο χώρο που απομένει καλείται να τοποθετηθεί η μαρξιστική θεωρία και πρακτική του καιρού μας, για την οποία μπορεί να υποστηριχτεί χωρίς μεγάλο ρίσκο ότι δεν έχει κάνει ούτε βήμα πέρα από τις προκλήσεις και τα αδιέξοδα του ύστερου Αλτουσέρ.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το ταξίδι της Σουζάνας Αντωνακάκη
Η Σουζάνα μπάρκαρε στο πλοίο και ταξιδεύει εδώ και λίγες ώρες. Βρίσκεται έξω, στο κατάστρωμα, καθισμένη κατάμονη σ’ έναν από τους ξύλινους πάγκους. Εκείνους που τόσο αγαπήσαμε σε καλοκαιριάτικες περιπέτειες,...
Το ταξίδι της Σουζάνας Αντωνακάκη
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σπουδή παραβίασης ορίων
Αναγκαία η εκδοτική πρωτοβουλία να κυκλοφορήσουν σε έναν συλλεκτικό τόμο όλα τα διηγήματα της πολυβραβευμένης Ρέας Γαλανάκη, που έχουν δημοσιευτεί είτε σε συλλογές, είτε σε εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά...
Σπουδή παραβίασης ορίων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διανοητικά ξέφωτα
Ο Γιώργος Βέλτσος (Αθήνα, 1944) με σπουδές νομικής στη Θεσσαλονίκη, διδάκτορας του Paris VIII, και ομότιμος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου, συνεχίζει τη «Λευκή Ελλάδα» (Περισπωμένη, 2018) και τον «Κύκλο...
Διανοητικά ξέφωτα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στον δρόμο ψυχή
Μετά τη Μαρία Παπαγιάννη, την Ελένη Σβορώνου, τον Γιώργο Παναγιωτάκη, την Αγγελική Δαρλάση και τον Φίλιππο Μανδηλαρά, το αφηγηματικό νήμα πιάνει η Ελένη Κατσαμά.
Στον δρόμο ψυχή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η παραλία με τα λάφυρα
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.».
Η παραλία με τα λάφυρα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας