Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η αντοχή του αρχαίου ποιητικού επιγράμματος

«500 ποιήματα από την Παλατινή Ανθολογία». Μετάφραση: Ανδρέας Λεντάκης. Gutenberg, 2019. σελ. 484

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η αντοχή του αρχαίου ποιητικού επιγράμματος

  • A-
  • A+

Τα 500 ποιήματα από την Παλατινή Ανθολογία, σε μετάφραση του Ανδρέα Λεντάκη, εκδόθηκαν πρώτη φορά το 1972, ενώ επανακυκλοφόρησαν με μερικές αλλαγές και προσθήκες το 1987 και το 1993. Η παρούσα, τέταρτη μεταθανάτια έκδοσή τους (ο Λεντάκης πέθανε το 1997) έγινε με τη φιλολογική επιμέλεια του γιου του, κλασικού φιλολόγου Βασίλη Λεντάκη, ενώ προλογίζεται από τον επίσης κλασικό φιλόλογο Ανδρέα Βοσκό.

Σε όσους γνωρίζουν τις νεοελληνικές μεταφράσεις της αρχαίας γραμματείας μας, το συγκεκριμένο έργο του Λεντάκη, πολυσχιδούς μελετητή γενικότερα του αρχαίου ελληνικού κόσμου και καλού γνώστη ειδικότερα της γλώσσας του, κατέχει περίοπτη θέση ανάμεσά τους. Η επανέκδοσή του, λοιπόν, σε ένα πολύ καλαίσθητο βιβλίο απευθύνεται κυρίως στους νεότερους αναγνώστες και έρχεται να καλύψει ένα υπαρκτό εκδοτικό κενό.

Πριν, όμως, γίνει λόγος για την αξία της μετάφρασης, είναι σκόπιμο να αναφερθούν λίγες πληροφορίες για τη σημασία της Παλατινής Ανθολογίας. Συνιστά την πλουσιότερη ποσοτικά και ποιοτικά σύγχρονη παρακαταθήκη του αρχαίου και του βυζαντινού επιγράμματος. Περιλαμβάνει 3.700 ποιήματα που αριθμούν περίπου 23.000 στίχους και εκτείνονται σε μια περίοδο δεκαεπτά αιώνων, από τον 7ο π.Χ. μέχρι τον 10ο μ.Χ. αιώνα, συνεπώς περιέχει επιγράμματα της αρχαίας ελληνικής, της ελληνιστικής ως επί το πλείστον, της ρωμαϊκής και της βυζαντινής περιόδου, τα οποία αποτυπώνουν την εξέλιξη της επιγραμματικής ποίησης αλλά και την αντοχή της στον χρόνο μέσα σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα.

Ανάμεσα σε ποιήματα που παραδίδονται ανώνυμα, οι επώνυμοι ποιητές της Παλατινής Ανθολογίας, οι περισσότεροι γνωστοί και από διάφορες άλλες πηγές, είναι εκατοντάδες. Στην εισαγωγή του (σ. 21-51), που μαρτυρεί καλή φιλολογική γνώση, ο Ανδρέας Λεντάκης ανατρέχει στη μακρά ιστορία της Παλατινής Ανθολογίας από τις καταβολές της σε προηγούμενες ανθολογίες μέχρι τις νεότερες έντυπες εκδόσεις της (η πρώτη πλήρης έκδοση έγινε τα έτη 1772-1776 σε τρεις τόμους), ενώ επίσης παραθέτει στοιχεία για τις προηγούμενες ελληνικές μεταφράσεις και τις σχολιάζει.

Ως ανθολόγος της Παλατινής Ανθολογίας, προκειμένου να επιλέξει τα 500 ποιήματα, ο Λεντάκης είναι προφανές ότι λειτούργησε με γνώμονα την αντιπροσωπευτικότητα των επιγραμμάτων ως προς τα είδη, τους ποιητές και τις εποχές τους. Ετσι, η επιλογή των 500 ποιημάτων αποτυπώνει αφενός την τεράστια ποικιλία του επιγραμματικού ποιήματος και αφετέρου την ικανότητα της προσαρμογής του σε διαφορετικές εποχές και πολιτισμικές συνθήκες.

Γι’ αυτό συνυπάρχουν με αρμονικό τρόπο π.χ. παιδεραστικά επιγράμματα του αρχαίου κόσμου (όπως του Στράτωνα, σ. 229-247), που εκφράζουν την ερωτική επιθυμία, μαζί με επιτύμβια που μνημειώνουν τη ζωή του νεκρού και θρηνούν την απώλειά της. Η αρμονική συνύπαρξη έγκειται στη μεγάλη αντοχή αυτού του ποιητικού είδους μέσα στον χρόνο, στη δυναμική του που κληροδοτείται από το παρελθόν και που το κάνει ικανό να επιβιώνει προσαρμοσμένο στις νέες κάθε φορά συνθήκες και ανάγκες. Πέρα από τα ανώνυμα επιγράμματα, ο Λεντάκης επέλεξε ποιήματα 104 επώνυμων ποιητών, όπως του Ανακρέοντα, του Αρχίλοχου, του Θεόκριτου, του Καλλίμαχου, του Κριναγόρα, του Μένανδρου.

Της μετάφρασης του Λεντάκη προηγήθηκαν αρκετές και στη συνέχεια ακολούθησαν μερικές ακόμα νεοελληνικές αποδόσεις επιγραμμάτων της Παλατινής Ανθολογίας από φιλολόγους και ποιητές. Παρά την παλαιότητά τους (από την πρώτη έκδοσή τους έχουν περάσει σχεδόν πενήντα χρόνια) οι νεοελληνικές αποδόσεις του Λεντάκη, από τη μια, διατηρούν τη λειτουργικότητά τους ως ακριβής μεταφορά του νοήματος των αρχαίων ποιημάτων και, από την άλλη, συστήνονται ως ποιητικός λόγος που διεκδικεί την αυτοτέλειά του από το αρχαίο κείμενο. Στις σημειώσεις του, που επιτάσσονται στο βιβλίο (σ. 407-439), ο μεταφραστής παρέχει πραγματολογικές πληροφορίες για εκείνα τα στοιχεία που μπορεί να είναι άγνωστα στον σύγχρονο αναγνώστη, ενώ κάνει και αρχαιογνωστικά σχόλια που πλουτίζουν την ανάγνωση των επιγραμμάτων. Η ποιητική αυτοτέλεια των μεταφράσεων επιτυγχάνεται με τη μεγάλη ποικιλία που χαρακτηρίζει τις γλωσσικές επιλογές του Λεντάκη.

Εκεί που δεν δημιουργούνται νοηματικά προβλήματα, ο μεταφραστής διατηρεί αρκετές λέξεις του αρχαίου κειμένου. Παράλληλα, δεν διστάζει να επιλέγει λέξεις εντελώς σύγχρονες δίπλα σε άλλες εμφανώς παλαιότερες. Αυτό το λεκτικό αμάλγαμα δεν προκαλεί την αίσθηση της γλωσσικής σύγχυσης αλλά έναν ποιητικά ποικιλμένο λόγο, ο οποίος πάντως δεν χάνει την πραγματολογική αναφορά του στο κατά κανόνα ρεαλιστικό πλαίσιο του αρχαίου ποιήματος. Εύστοχα ο Λεντάκης έκανε την επιλογή να αποφύγει τον σκόπελο των έμμετρων αποδόσεων, υιοθετώντας τη μορφή ενός ρέοντος ελεύθερου στίχου.

Ο κάθε μεταφραστής του αρχαιοελληνικού επιγράμματος έρχεται κυρίως αντιμέτωπος με τη βραχυλογία και την οικονομία της έκφρασης (δύο έως οκτώ στίχοι είναι τα περισσότερα επιγράμματα) σε συνδυασμό με τον απαράμιλλο γυμνό ρεαλισμό των ποιημάτων. Αν μάλιστα σκεφτούμε ότι στην αναγνωστική εμπειρία που μεσολάβησε ανάμεσα σε εμάς και το επίγραμμα ο ποιητικός λόγος εν γένει φορτώθηκε με πολλά ρητορικά, αφηγηματικά και διακοσμητικά μαλάματα (όπως θα έλεγε ο Σεφέρης), το επίγραμμα έρχεται να λειτουργήσει ως μηχανισμός αποκάθαρσης.

Πρόκειται, με άλλα λόγια, για μια ποίηση διυλισμένη μέχρι το ελάχιστο της έκφρασης, που συμπυκνώνει όμως το μέγιστο της ανθρώπινης κατάστασης στην αναμέτρησή της κυρίως με τον έρωτα και τον θάνατο. Η ανθολογία του Λεντάκη κατορθώνει να διατηρεί τη ζωντάνια αυτής της πανάρχαιας ποίησης, συστήνοντάς την ως μέτρο σύγκρισης της σημερινής ποίησης.
 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Είναι βαθιές οι ρίζες» της ποίησης του Ντίνου Χριστιανόπουλου
Με το ψευδώνυμο Ντίνος Χριστιανόπουλος (20/3/1931-11/8/2020) ο Κωνσταντίνος Δημητριάδης πρωτοεμφανίζεται στα γράμματα το 1948 υπογράφοντας το τετράστιχο «Κρίνο λευκό» στο περιοδικό της Θεσσαλονίκης Μορφές.
«Είναι βαθιές οι ρίζες» της ποίησης του Ντίνου Χριστιανόπουλου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Εκδοχές στοχαστικής ποίησης
Η Γιάννα Μπούκοβα, δίγλωσση ποιήτρια με σπουδές Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας και Ορφέας Απέργης, ποιητής, μεταφραστής και θεωρητικός της λογοτεχνίας.
Εκδοχές στοχαστικής ποίησης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Φορώντας μια ξαστεριά στα μάτια…»
Ο προβληματισμός και η αγωνία για το αναπότρεπτο του θανάτου εκφράστηκαν στην ποίηση της Κικής Δημουλά μέσα από την ποιητική του εφήμερου σώματος ήδη από την πρώιμη συλλογή Ερεβος (1956), όταν φορώντας μια...
«Φορώντας μια ξαστεριά στα μάτια…»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ανθολογία νεωτερικών ποιητών
Οι ποιητές κατά κανόνα ανθολογούνται, κάποτε ανθολογούν και οι ίδιοι ή ακόμα αυτοανθολογούνται. Η περίπτωση δεν είναι συχνή, αλλά δεν είναι ούτε σπάνια. Ο Μανόλης Αναγνωστάκης επιχείρησε δύο φορές να...
Ανθολογία νεωτερικών ποιητών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η πρόσληψη του Ε. Α. Πόε στην Ελλάδα
Η υποβλητική ατμόσφαιρα των σκοτεινών και παράδοξων ιστοριών του Ε. Α. Πόε επηρέασε και κινητοποίησε δημιουργικά σημαντικούς Ευρωπαίους και Ελληνες συγγραφείς, στην πλειονότητά τους εκπροσώπους ή θιασώτες του...
Η πρόσληψη του Ε. Α. Πόε στην Ελλάδα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποίηση στις ρωγμές του κόσμου
Θα ’μαι εξαρχής σαφής σαν κατακλυσμός. Το «Γεωγραφίες των Φριτς και των Λανγκ» του Θωμά Τσαλαπάτη (γ. 1984, Αθήνα) είναι το «Πεθαίνω σαν χώρα» (βλ. Δημήτρης Δημητριάδης, 1978) μιας νέας «γενιάς», μιας...
Ποίηση στις ρωγμές του κόσμου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας