Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πτυχές νεωτερικότητας στο ιστορικό μυθιστόρημα

BART SOETHAERT. Η στροφή προς το παρ<ελθ>όν. Ορίζοντες του ιστορικού μυθιστορήματος (1935-1950) στην Ελλάδα, Βερολίνο, Edition Romiosini/CeMoG, Βερολίνο, 2018. Σελ. 546

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πτυχές νεωτερικότητας στο ιστορικό μυθιστόρημα

  • A-
  • A+
ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ.

Η μελέτη του Bart Soe-thaert (Μπαρτ Σούτχαρτ), Η στροφή προς το παρ‹ελθ›όν. Ορίζοντες του ιστορικού μυθιστορήματος (1935-1950) στην Ελλάδα, αποτελεί την αναθεωρημένη μορφή της διδακτορικής διατριβής ενός κλασικού και νεοελληνιστή φιλόλογου, ειδικού και στις ψηφιακές ανθρωπιστικές σπουδές, που σπούδασε στα Πανεπιστήμια της Γάνδης, της Θεσσαλονίκης και του Βερολίνου (FU Berlin) και εργάζεται ως ερευνητής στο τελευταίο.

Η μελέτη αυτή αναθεωρεί τα όσα η νεοελληνική κριτική απέδιδε –για να μην πούμε προσήπτε– στο ιστορικό μυθιστόρημα των δεκαετιών του 1930 και 1940. Τι δηλαδή; Συνοπτικά, σύμφωνα με τις κρατούσες απόψεις στις ιστορίες της λογοτεχνίας, αλλά και σε σημαντικά και διαμορφωτικά κείμενα για την εποχή, τα νεοελληνικά ιστορικά μυθιστορήματα της μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής περιόδου αποτελούσαν έναν τρόπο γραφής που εξασφάλιζε τη διαφυγή από την πολιτική πραγματικότητα.

Αυτή η διαφυγή καθίστατο απαραίτητη επειδή η χώρα βρισκόταν σε περίοδο εκτροπής από το δημοκρατικό πολίτευμα, λόγω της δικτατορίας Μεταξά από το 1936 έως το 1940 και της γερμανικής Κατοχής από το 1941 έως το 1944, ή σε υπό περιορισμούς λειτουργία του, λόγω του εμφυλίου πολέμου από το 1945 έως το 1949.

Οι αστοί συγγραφείς που παρήγαν ιστορικά μυθιστορήματα, μεταξύ τους ο Αγγελος Τερζάκης, ο Παντελής Πρεβελάκης και ο Θανάσης Πετσάλης-Διομήδης, απέφευγαν μέσω της ενασχόλησης με το παρελθόν τη γύρω τους πραγματικότητα και αναζητούσαν ιδανικούς τόπους διαφυγής από αυτήν, υποστηρίζει η κρατούσα κριτική. Σε αυτό το συμπέρασμα κατέληγε επειδή οι τρεις αυτοί συγγραφείς είχαν γράψει κείμενα σε διαφορετικά είδη πριν ασχοληθούν με το ιστορικό μυθιστόρημα και τους προσάπτει άλλοτε μεν ότι εγκατέλειψαν την πορεία προς τον μοντερνισμό, άλλοτε δε ότι κατέφυγαν σε μια ντόπια λαϊκή παράδοση συνθηκολογώντας κατά κάποιο τρόπο με το μεταξικό καθεστώς.

Το βιβλίο του Μπαρτ Σούτχαρτ αμφισβητεί αυτή τη θέση της κριτικής και το πετυχαίνει επειδή εμπλέκεται με και αναλύει πεδία της φιλολογικής έρευνας, όπως τα ανέκδοτα αρχεία των τριών συγγραφέων, τα κριτικά δοκίμιά τους, τις επιστολές τους, τα βιβλία της «βιβλιοθήκης» τους και αναγνώσματά τους, τα προηγούμενα έργα τους και την πρόσληψή τους. Υποστηρίζει ότι η στροφή προς το ιστορικό μυθιστόρημα συγγραφέων που είχαν προηγουμένως γράψει ρεαλιστικά/νατουραλιστικά κείμενα οφείλεται σε μια μορφή νέου ιστορισμού, δηλαδή σε μια προσέγγιση που εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία του παρόντος προβάλλεται στο μυθιστορηματικό υλικό του παρελθόντος που εμπεριέχεται στα συγκεκριμένα κείμενα.

Ο τίτλος της μελέτης, παραθέτοντας διασπασμένη τη λέξη «παρ‹ελθ›όν», παίζει με το τυχαίο στη γλώσσα μας γεγονός ότι η λέξη, το γλωσσικό σημείο για την ακρίβεια, «παρελθόν», εμπεριέχει τα φωνήματα του γλωσσικού σημείου «παρόν» και χρησιμοποιεί αυτή τη σύμπτωση για να δείξει το πώς εμβολιάζεται η αφήγηση που λαμβάνει χώρα και περιγράφει το παρελθόν από τις σκέψεις, τα προβλήματα, τις θεωρητικές ενασχολήσεις του παρόντος. Αυτό το πετυχαίνει χάρη στην ενδελεχή μελέτη των στοιχείων της φιλολογικής έρευνας που αναφέρθηκαν, των αρχείων, δοκιμίων, επιστολών κ.λπ. Με τον τρόπο αυτό ο Μπαρτ Σούτχαρτ δείχνει ότι ο Αγγελος Τερζάκης, ο Παντελής Πρεβελάκης και ο Θανάσης Πετσάλης-Διομήδης βρίσκονταν σε ουσιαστικό διάλογο με σύγχρονούς τους Ευρωπαίους συγγραφείς λογοτεχνίας και φιλοσόφους, για παράδειγμα τους Friedrich Nietzsche, Oswald Spengler, Paul Valéry, Jules Romains, Joseph Conrad και άλλους.

Επίσης δείχνει ότι και οι τρεις προβληματίζονταν ως προς τα νεωτερικά στοιχεία της γραφής τους, ενδιαφέρονταν και ήταν σε διάλογο με τον μοντερνισμό ως προς τη μορφή του έργου τους, αλλά διέθεταν και τη σχετική συγγραφική πρόθεση, η οποία τεκμηριώνεται από τη μελέτη των περί το κείμενο στοιχείων. Αυτές οι θέσεις διαμορφώνονται μέσα από ενδελεχείς αναλύσεις που αναπτύσσονται αφ' ενός σε ένα θεωρητικό εισαγωγικό κεφάλαιο, όπως και σε τρία χωριστά κεφάλαια, ένα για τον κάθε συγγραφέα (το δεύτερο για τον Τερζάκη, το τρίτο για τον Πρεβελάκη και το τέταρτο για τον Πετσάλη), και αφ' ετέρου, συνδυαστικά, στο πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο της μελέτης.

Η μελέτη αυτή αναζητεί ερείσματα σχετικά με τον προβληματισμό της για τη νεωτερικότητα του ιστορικού μυθιστορήματος και σε άλλες συζητήσεις για τη σχέση ιστορίας και λογοτεχνίας, οι οποίες διεξάγονται την ίδια περίοδο στον χώρο της ποίησης και αφορούν δύο «ποιητές ιστορικούς», τον Κ. Π. Καβάφη και τον Γιώργο Σεφέρη. Τι σημαίνει η εμπλοκή του Καβάφη με την ιστοριογραφία, η οποία αρχίζει το 1893 και συνεχίζεται μέχρι τον θάνατό του το 1933; Τι σημαίνει η φράση του «είμαι ποιητής ιστορικός» και η ιδιότυπη χρήση της έννοιας «ελληνικός»;

Γιατί ο Σεφέρης επισημαίνει τον ιστορισμό του Καβάφη όταν αναφέρεται στη σχέση του με τον T.S. Eliot και αναφέρει ότι σε ποιήματα του πρώτου «υπάρχει ένα αίσθημα χρονικού συνταυτισμού· το παρελθόν συνταυτίζεται με το παρόν και ίσως με το μέλλον», δηλαδή παρελθόν και παρόν συμπλέκονται και προβάλλονται στο ίδιο επίπεδο, παίζοντας με μεταφορές που αφορούν τον χώρο και τον χρόνο; Πρόκειται για σημαντικές σκέψεις που αφορούν το πώς συσχετίζεται το παρόν με το παρελθόν και πώς η έννοια της ιστορίας και η συνεπαγόμενη του «ιστορικού μυθιστορήματος» δεν νοούνται γραμμικά και εξελικτικά. Η μελέτη του Μπαρτ Σούτχαρτ, λοιπόν, είναι υπόδειγμα ερευνητικής εργασίας που συντονίζεται με σύγχρονες προσεγγίσεις σε ζητήματα αυτής της περιόδου και συμβάλλει αποφασιστικά στην επανερμηνεία σημαντικών πτυχών της ιστορίας και της κριτικής της νεοελληνικής λογοτεχνίας του πρώτου μισού του 20ού αιώνα.

*Καθηγητής Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας, Τμήμα Φιλολογίας ΑΠΘ

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σαν ρομάντζο του παλιού καιρού
Το νέο βιβλίο του Θωμά Κοροβίνη δεν έχει απλώς «κάτι από μεγάλο λαϊκό μυθιστόρημα», όπως σημείωνε ο υποτιθέμενος εκδότης του «’55» (Αγρα, 2012), αλλά είναι ένα μεγάλο «λαϊκό» μυθιστόρημα και ακριβώς γι’ αυτό ο...
Σαν ρομάντζο του παλιού καιρού
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διαθήκη αγάπης
​Το μυθιστόρημα του Ζορζ Μπερνανός «Ημερολόγιο ενός επαρχιακού εφημερίου» κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις σε εξαιρετική μετάφραση της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα...
Διαθήκη αγάπης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το τελευταίο χνάρι…
Στις 6 Δεκεμβρίου συμπληρώνεται ένας χρόνος από τον αναπάντεχο και βίαιο θάνατο του σπουδαίου συγγραφέα. Το «Ανοιχτό Βιβλίο», κατ᾽ αποκλειστικότητα, προδημοσιεύει το πρώτο κεφάλαιο από το κατάλοιπο έργο του...
Το τελευταίο χνάρι…
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πεζογραφικές χειραψίες
15 συγγραφείς συστήνουν τα υπό έκδοση βιβλία τους. Επιλέγοντας δεκαπέντε τίτλους από τη συνολικά αξιοσύστατη φθινοπωρινή εκδοτική σοδειά, το «Ανοιχτό Βιβλίο» επιχειρεί να συγκροτήσει ένα πολυφωνικό πεζογραφικό...
Πεζογραφικές χειραψίες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σπάζοντας τη σιωπή
Το μυθιστόρημα «Φανή» της Ευγενίας Μπογιάνου ξεκινά με την ομώνυμη ηρωίδα στο νοσοκομείο. Παραζαλισμένη από τον πόνο ανακαλεί σιγά σιγά τα γεγονότα της προηγούμενης βραδιάς: ένας άντρας των ΜΑΤ τής είχε φέρει...
Σπάζοντας τη σιωπή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα αποστάγματα ενός ταξιδιού διαρκείας
Το «Εκεί», το ένατο βιβλίο του Γιώργου Βέη στην κατηγορία των ταξιδιωτικών μαρτυριών του, έρχεται να ενισχύσει ένα διακριτό πλέον συγγραφικό στίγμα του που, παράλληλα, κρινόμενο από αισθητική σκοπιά, είναι...
Τα αποστάγματα ενός ταξιδιού διαρκείας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας