Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η γέννηση του υποκειμένου της επιθυμίας στον χριστιανισμό

MICHEL FOUCAULT. «Ιστορία της σεξουαλικότητας» 4. Οι ομολογίες της σάρκας Μετάφραση: Θανάσης Λάγιος. Πλέθρον, 2019. Σελ. 552

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η γέννηση του υποκειμένου της επιθυμίας στον χριστιανισμό

  • A-
  • A+

Η ελληνική μετάφραση του τέταρτου και τελευταίου συνταγμένου τόμου της Ιστορίας της σεξουαλικότητας του Μισέλ Φουκό, έναν μόλις χρόνο μετά την πολυαναμενόμενη πρώτη γαλλική έκδοση ενός κειμένου που γράφτηκε (χωρίς να πάρει ποτέ τελική μορφή) πριν από σχεδόν σαράντα χρόνια, σηματοδοτεί κάτι πρωτόγνωρο στα καθ’ ημάς: το γεγονός ότι το ελληνικό αναγνωστικό κοινό διαθέτει πολύ πιο έγκαιρα από πολλά άλλα μια πλήρη εικόνα για τη σύνθεση και τη δυναμική εξέλιξη ενός μείζονος έργου της σύγχρονης ιστορικής και φιλοσοφικής σκέψης και παράλληλα, σε συνδυασμό με τα επίσης υπό έκδοση στα ελληνικά (από το Βιβλιοπωλείο της Εστίας αυτή τη φορά) μαθήματα του Φουκό «Για την κυβέρνηση των ζωντανών», ότι έχει άμεση πρόσβαση σε όλα τα σημαντικά φουκοικά γραπτά για τον πρώιμο χριστιανισμό, στον οποίο ο φιλόσοφος αναζήτησε για μια τριετία περίπου (1979-1982) τις ρίζες της νεότερης σεξουαλικότητας.

Ετσι οι Ομολογίες της σάρκας αποτελούν αφενός την πιο ολοκληρωμένη μορφή που πήρε ποτέ η σκέψη του Φουκό για την «προβληματοποίηση της σάρκας από τους χριστιανούς Πατέρες των πρώτων αιώνων, διαμέσου των κύριων ενεργημάτων αλήθειας (εξομολόγηση και εξαγόρευση), των τεχνών της παρθενίας και του δόγματος του γάμου», όπως το συνοψίζει ο επιμελητής της έκδοσης Φρεντερίκ Γκρο, και αφετέρου τοποθετούνται στα μισά του δρόμου που έμελλε να οδηγήσει τον Φουκό από τον πρώτο στον δεύτερο και τον τρίτο τόμο της Ιστορίας της σεξουαλικότητας, δηλαδή από το σχέδιο μελέτης του νεωτερικού βιοπολιτικού συστήματος της σεξουαλικότητας, στη διερεύνηση της ηδονής «εντός του εννοιολογικού συστήματος των τεχνών της ύπαρξης» της ύστερης Αρχαιότητας, με απώτερο ορίζοντα την ανασύσταση μιας ηθικής του υποκειμένου για την εποχή μας.

Τα τελευταία δύο χρόνια της ζωής του ο Φουκό είχε εγκαταλείψει και τη μοντέρνα βιοπολιτική και τις χριστιανικές καταβολές της, αναζητώντας στην Αρχαιότητα, και ολοένα περισσότερο όχι μόνο την ύστερη, μια διέξοδο από το ασφυκτικό πλαίσιο μιας υποκειμενικότητας κατασκευασμένης για να ελέγχεται έως τα τρίσβαθά της. Αλλοι (με σπουδαιότερο ίσως τον Τζόρτζιο Αγκάμπεν) ανέλαβαν να συνεχίσουν, από διαφορετικές οπτικές, τη γενεαλογική έρευνα του Φουκό για τα χριστιανικά θεμέλια της δυτικής νεωτερικότητας, της οποίας την καλύτερη, αν και οριστικά προσωρινή, αποτύπωση έχουμε εδώ.

Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι κόβει την ανάσα η άνεση και η ταχύτητα με την οποία ο Φουκό διατρέχει τα ιδρυτικά κείμενα του χριστιανισμού, ανατολικού και δυτικού, από τον Κασσιανό και τον Τερτυλλιανό έως τον Χρυσόστομο και τον Αυγουστίνο, για να δείξει πώς από την υποχρέωση του αμαρτωλού να λέει και να φανερώνει τον εαυτό του, διαμέσου της παρθενίας ως «πρακτικής», δηλαδή θετικής μεθερμηνείας του αρνητικού ιδεώδους της εγκράτειας, μέχρι τον γάμο ως απαλλαγμένο αρχικά από την υποχρέωση της τεκνοποιίας και ως σχολαστικά κανοναρχημένο εν τέλει, αναδιοργανώνεται η αρχαία σεξουαλικότητα όχι πια με άξονα την καταπόντιση «στην ηδονή της επαφής με τον άλλον, μέχρι το σημείο της μίμησης του θανάτου» (σελ. 476), αλλά «γύρω από την επιθυμία και το υποκείμενο» σαν «αναλυτική του υποκειμένου της λαγνείας» (σελ. 477).

Από την Αρχαιότητα στον χριστιανισμό, η μη ταυτότητα της παράδοσης στην ετερότητα μετατρέπεται σε διχασμένη «εαυτότητα», αυταπάρνηση και, τελικά, προπατορικά «ανάπηρη δομή του υποκειμένου» (σελ. 461), καθώς από το σεξ αναδύεται λογοθετικά, σε ένα εν πολλοίς ακούσιο και ουδέτερο υπόβαθρο που εκτείνεται από τους λογισμούς του χριστιανού μέχρι τις κινήσεις του φύλου του, η libido, η αενάως αμαρτωλή επιθυμία. Ο Φουκό πασχίζει να εντοπίσει εδώ την πρώτη σφυρηλάτηση της τριάδας υποκείμενο της αλήθειας, υποκείμενο της επιθυμίας και υποκείμενο του δικαίου, της οποίας την κοσμοϊστορική συνέπεια, την (αυτο)ενοχοποίηση του δυτικού ανθρώπου, μοιάζει να αναγνωρίζει σαν έσχατη σφραγίδα μιας εξουσίας που κορυφώθηκε στη νεότερη εποχή.

Εχει οπωσδήποτε κάτι το τραγικό η εκ των προτέρων επίγνωση ότι το εγχείρημα του Φουκό στις Ομολογίες της σάρκας, ενδεχομένως και σε ολόκληρη την Ιστορία της σεξουαλικότητας, απέτυχε, ή έστω έμεινε ημιτελές, παρασυρμένο ίσως από έναν ανομολόγητο ιστορικό αναγωγισμό, μια σισύφεια προσπάθεια να βρεθεί η απόλυτη απαρχή του κακού σε ένα ολοένα πιο μακρινό παρελθόν (και, από αυτή την άποψη, δεν μοιάζει τυχαία η σταθερή προσκόλληση του όψιμου Φουκό στη φιγούρα του Οιδίποδα ως συμβόλου της μοιραίας τριάδας που προαναφέραμε).

Εκφραση αυτής της μεγαλειώδους αποτυχίας μπορεί να θεωρηθεί ακριβώς η ηθική στροφή του φιλοσόφου στα τελευταία χρόνια του, η ύστατη αυτή μορφή που πήρε ο παλαιόθεν διακηρυγμένος αντιανθρωπισμός του, φανερώνοντας έτσι ότι στην πραγματικότητα υπήρξε ανέκαθεν ένας αντεξουσιαστικός αντι-υποκειμενισμός και άρα ένας βαθύτατος ανθρωπισμός. Την ίδια στιγμή η καταφυγή ενός τόσο ισχυρού, κυριολεκτικά ανυποχώρητου γνωστικού κινήτρου σε μια αισθητιστική ηθική μπορεί να λειτουργήσει και σαν ένα είδος διδάγματος ή προειδοποίησης για εμάς σήμερα: όσο πιο παθιασμένα ιστορικοποιεί η γνώση, τόσο περισσότερο κινδυνεύει να βρεθεί τελικά με το κεντρί της στομωμένο, στερημένη από την ιδιάζουσα πολιτική αποτελεσματικότητα που της αναλογεί.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Φορώντας μια ξαστεριά στα μάτια…»
Ο προβληματισμός και η αγωνία για το αναπότρεπτο του θανάτου εκφράστηκαν στην ποίηση της Κικής Δημουλά μέσα από την ποιητική του εφήμερου σώματος ήδη από την πρώιμη συλλογή Ερεβος (1956), όταν φορώντας μια...
«Φορώντας μια ξαστεριά στα μάτια…»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τα μελομακάρονα
Αποχαιρετούμε τη φετινή βιβλιογραφική χρόνια με ένα ανέκδοτο πρωτοχρονιάτικο διήγημα του Αλέξη Πανσέληνου, το οποίο έγραψε αποκλειστικά για τους αναγνώστες μας.
Τα μελομακάρονα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ανταλλάσσοντας ποιητικά και ψυχικά φορτία
Συνδυάζοντας φιλολογική οξυδέρκεια, βαθιά γνώση της λογοτεχνίας μας του 20ού αιώνα και αναγνωστική ευαισθησία, η Αθηνά Βογιατζόγλου στρέφει, για ακόμα μια φορά, το ερευνητικό της ενδιαφέρον στο πεδίο της...
Ανταλλάσσοντας ποιητικά και ψυχικά φορτία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
Ο Νάνος Βαλαωρίτης (5 Ιουλίου 1921-13 Σεπτεμβρίου 2019), με τον θάνατο του οποίου κλείνει βιολογικά η γενιά του ’30, πιάνει τον μοντερνισμό στην αφετηρία του και τον ολοκληρώνει με τη μετα-υπερρεαλιστική και...
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας