Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ανθολογία νεωτερικών ποιητών

Ο Μανόλης Αναγνωστάκης ανθολογεί. Ενα πανόραμα της νεωτερικής μας ποίησης & ένα ηχητικό ντοκουμέντο. Επιμέλεια: Γιώργος Ζεβελάκης. Μεταίχμιο, 2019. Σελ. 334

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ανθολογία νεωτερικών ποιητών

  • A-
  • A+

Οι ποιητές κατά κανόνα ανθολογούνται, κάποτε ανθολογούν και οι ίδιοι ή ακόμα αυτοανθολογούνται. Η περίπτωση δεν είναι συχνή, αλλά δεν είναι ούτε σπάνια. Ο Μανόλης Αναγνωστάκης επιχείρησε δύο φορές να δημοσιοποιήσει τις προτιμήσεις και τις επιλογές του από την ποίηση των ομοτέχνων του και μία φορά να επιλέξει δικά του ποιήματα, όπως συνέβη το φθινόπωρο του 1987 στο περιοδικό της Θεσσαλονίκης Ο Παρατηρητής. Κάθε ανθολογία, εφόσον δεν είναι γενική αλλά περιορίζεται στην παραγωγή ενός ποιητή ή μιας ομάδας ποιητών με λίγο ως πολύ κοινά χαρακτηριστικά, μπορεί να εξυπηρετεί ποικίλους σκοπούς. Οι ανθολογίες π.χ. που έχουν εκδοθεί για το έργο του Κωστή Παλαμά ή του Γιάννη Ρίτσου στοχεύουν στο να καταστήσουν περισσότερο προσβάσιμο και προσιτό στο κοινό την αποθαρρυντικής εκτάσεως ποίησή τους.

Η προηγούμενη ανθολογία του Αναγνωστάκη, η Χαμηλή Φωνή (1990), χαρακτηριζόταν ως «μια προσωπική ανθολογία». Στη σημερινή ανθολογία ο ποιητής ομολογεί πως προσπάθησε να αποφύγει τα υποκειμενικά στοιχεία και τις προσωπικές προτιμήσεις. Σημειώνει: «Δεν θέλησα ν’ αφήσω έξω κανέναν ποιητή που έχει πια καταξιωθεί στη συνείδηση της κριτικής, αλλά που εμένα δεν με συγκινεί ιδιαιτέρως. Θέλησα να δώσω ένα πανόραμα της νεωτερικής μας ποίησης της πρώτης γενιάς». Το πόσο μπορεί να είναι αντικειμενικός ο οποιοσδήποτε ανθολόγος αποτελεί θέμα προς συζήτηση.

Η παρούσα ανθολογία έχει συγκροτηθεί σε βιβλίο κατά ανορθόδοξο τρόπο, με απομαγνητοφωνήσεις του Αναγνωστάκη, όταν διάβαζε σε ραδιοφωνικές εκπομπές τα ποιήματα που περιλαμβάνονται τώρα στο βιβλίο. Ο ποιητής αντλεί από τα αναγνωστικά του αποθέματα και κυρίως από ό,τι έχει κατασταλάξει μέσα του και έχει από τον ίδιον χαρακτηριστεί ως προϊόν νεωτερικής ποίησης. Εχω πάντως την εντύπωση ότι η τωρινή ανθολογία, επαινετή ως πρόθεση, παραμένει ημιτελής ως αποτέλεσμα.

Εξηγούμαι. Από πρόχειρη δειγματοληψία προκύπτει πως ο Αναγνωστάκης έχει περιορίσει τις επιλογές του κυρίως στα πρώτα νεωτερικά φανερώματα κάθε ανθολογούμενου. Δεν επιλέγει από το σύνολο κάθε έργου. Από τον Σεφέρη π.χ. επιλέγονται ποιήματά του από τη Στροφή έως το 1940. Ετσι παραμένουν εκτός ανθολογίας ποιήματα από όλες τις μεταγενέστερες συλλογές. Το ίδιο συμβαίνει και με την περίπτωση του Ελύτη. Τα ποιήματά του προέρχονται από τις έως το 1960 συλλογές του, με ελάχιστες εξαιρέσεις.

Ποιοι λογίζονται τελικώς ως νεωτερικοί ποιητές μας; Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό. Από την απάντηση που θα δώσουμε εξαρτάται η γραμματολογική τύχη τους. Στην πρώτη σε αυτοτελές βιβλίο ανθολογία νεωτερικών ποιητών (Λίνος Πολίτης, Η γενιά του τριάντα και ο Σεφέρης, 1965) ανθολογούνταν μόλις δώδεκα ποιητές. Στην έκδοση Νεωτερικοί ποιητές του Μεσοπολέμου (ανθολόγος ο Αλέξανδρος Αργυρίου), βιβλίο το οποίο απέκτησε με τον καιρό το κύρος καταστατικού χάρτη για τους ποιητές που ανθολογούσε, ο αριθμός των ποιητών υπερδιπλασιάστηκε και ανέβηκε στους είκοσι οχτώ, εκ των οποίων μόλις τέσσερις γυναίκες. Ο Αναγνωστάκης σημειώνει: «Θα σταθώ για μια στιγμή υποχρεωτικά στον όρο ‘‘νεωτερικός’’. Θα μπορούσα να πω μοντέρνα σύγχρονη ποίηση. Δανείζομαι τον όρο ‘‘νεωτερικός’’, που μου φαίνεται πιο προσδιοριστικός, και συνάμα πιο ελκυστικός, από τον φίλο κριτικό Αλέξανδρο Αργυρίο που, αν δεν τον χρησιμοποίησε πρώτος, οπωσδήποτε τον καθιέρωσε και τον νομιμοποίησε». Είκοσι πέντε νεωτερικούς ποιητές ανθολογεί και ο Ευριπίδης Γαραντούδης στο τόμο Η Ελληνική Ποίηση του 20ού (2008).

Ο Αναγνωστάκης ακολουθεί τον Αργυρίου και ανθολογεί είκοσι δύο ποιητές, είκοσι ένα άντρες και μόνο μία γυναίκα, τη Ζωή Καρέλλη που είναι παρούσα σε όλες τις ανθολογίες. Οι τρεις ανθολόγοι που προανέφερα έχουν ένα κοινό πεδίο δεκαοχτώ ποιητών, οι οποίοι παρελαύνουν και στις τρεις ανθολογίες: Δ.Ι. Αντωνίου, Γ.Θ. Βαφόπουλος, Νικηφόρος Βρεττάκος, Νίκος Γκάτσος, Αναστάσιος Δρίβας, Νίκος Εγγονόπουλος, Ανδρέας Εμπειρίκος, Οδυσσέας Ελύτης, Γιώργος Θέμελης, Ζωή Καρέλλη, Αλέξανδρος Μάτσας, Θεόδωρος Ντόρρος, Ζήσης Οικονόμου, Τάκης Παπατσώνης, Νικήτας Ράντος, Γιάννης Ρίτσος, Γιώργος Σαραντάρης, Γιώργος Σεφέρης.

Ο Αργυρίου περιλαμβάνει επιπλέον τους: Θεοδόση Πιερίδη, Νίκο-Γαβριήλ Πεντζίκη, Μανώλη Αλεξίου, Γιώργο Στογιαννίδη, Μέλπω Αξιώτη, Νίκο και Ρίτα Μπούμη Παππά, Μελισσάνθη, Κώστα Μόντη και Ζήσιμο Λορεντζάτο. Στον Γαραντούδη επανέρχονται οι: Στογιαννίδης, Ρίτα Μπούμη Παππά (χωρίς τον Νίκο Παππά αυτή τη φορά), Κώστας Μόντης και Μελισσάνθη, ενώ για πρώτη φορά εμφανίζονται εδώ και οι: Μάτση Χατζηλαζάρου, Νίκος Καββαδίας και Αλέξανδρος Μπάρας. Ο Αναγνωστάκης προσθέτει και εκείνος τον Αλέξανδρο Μπάρα και επιπλέον τους Μηνά Δημάκη, Τάκη Βαρβιτσιώτη και Αρη Δικταίο.

Με άλλα λόγια, με τις επιλογές που προανέφερα και τους κατά περίπτωση αποκλεισμούς σχηματίζεται μια άτυπη ομάδα ποιητών και ποιητριών που δεν κατατάσσεται σε μιαν ορισμένη γενιά, μια ομάδα που πιέζεται μεταξύ των νεωτερικών και των πρώτων μεταπολεμικών ποιητών. Ο Αναγνωστάκης έχει ήδη επισημάνει την περίπτωσή τους. Είναι, γράφει, «ποιητές ενός μεταιχμίου θα λέγαμε, με το ένα πόδι στη γενιά του ’30, που αποτελεί τον κύριο κορμό [της ανθολογίας], και το άλλο στην αμέσως νεότερη, τη λεγόμενη πρώτη μεταπολεμική γενιά».

Είμαι απολύτως πεπεισμένος πως οσάκις ένας ποιητής κρίνει τα ποιήματα των συναδέλφων του αναζητά, στους επαίνους και στις αντιρρήσεις που εκφράζει, το δικό του πρόσωπο, τις δικές του αρχές για τη λειτουργία της ποίησης, για το πώς αντιλαμβάνεται ο ίδιος την ποίηση γενικότερα. Εχω την εντύπωση πως και στις δύο ανθολογίες του ο Αναγνωστάκης κοιτάζει στον καθρέφτη τον εαυτό του. Πολύ σωστά παρατηρεί ο Γιώργος Ζεβελάκης πως, συνθέτοντας αυτή την ανθολογία, ο Αναγνωστάκης «θέλησε να ορίσει τη δική του λυρική συνέχεια με την ποίηση των άλλων».

*Ευσύνοπτη μορφή της ομιλίας του ποιητή, δοκιμιογράφου και βιβλιογράφου Δ. Δασκαλόπουλου στο βιβλιοπωλείο Πλειάδες (4 Νοεμβρίου 2019) κατά την παρουσίαση του βιβλίου.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποίηση στις ρωγμές του κόσμου
Θα ’μαι εξαρχής σαφής σαν κατακλυσμός. Το «Γεωγραφίες των Φριτς και των Λανγκ» του Θωμά Τσαλαπάτη (γ. 1984, Αθήνα) είναι το «Πεθαίνω σαν χώρα» (βλ. Δημήτρης Δημητριάδης, 1978) μιας νέας «γενιάς», μιας...
Ποίηση στις ρωγμές του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο κριτικός Παλαμάς: η ποιητικοποίηση των πάντων
Με την κυκλοφορία του πρώτου τόμου των Απάντων του Παλαμά (2018) και με αρκετούς άλλους τόμους να βρίσκονται στο τυπογραφείο ή να οδεύουν προς αυτό άρχισε να υλοποιείται με ταχείς ρυθμούς το πιο μεγαλεπήβολο...
Ο κριτικός Παλαμάς: η ποιητικοποίηση των πάντων
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η σκοτεινή ζώνη του εαυτού και του κόσμου
O Πάτρικ Χάμιλτον στην «Πλατεία Χανγκόβερ» αφηγείται την ιστορία ενός τριανταπεντάχρονου ψυχικά διαταραγμένου άντρα, λίγο πριν από το ξέσπασμα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.
Η σκοτεινή ζώνη του εαυτού και του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Στη δημιουργική σκιά του Πύργου της Βαβέλ»
Υποδειγματικός» οδηγός στη λογοτεχνία και τον πολιτισμό για τους φίλους, «ελιτιστής» για τους ακαδημαϊκούς εχθρούς, ο Τζορτζ Στάινερ, που αυτοχαρακτηριζόταν «πλατωνιστής αναρχικός», παραμένει ένας ακατάτακτος...
«Στη δημιουργική σκιά του Πύργου της Βαβέλ»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις ξεχωριστές νέες φωνές
Στο πρώτο του βιβλίο με τίτλο «Patriot», ο εικοσιτριάχρονος Μιχάλης Μαλανδράκης. «Αντανάκλαση», η συλλογή μικροδιηγημάτων του πρωτοεμφανιζόμενου Κώστα Σιάφακα. Στον χώρο της μικρής φόρμας κινείται και η...
Τρεις ξεχωριστές νέες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Παρέα με τα βιβλία
Ο τόμος συγκεντρώνει 55 βιβλιοκρισίες και βιβλιοπαρουσιάσεις του συγγραφέα, που δημοσιεύτηκαν σε διάφορα περιοδικά και εφημερίδες, από τον Πολίτη ώς το Books’ Journal, και καλύπτουν μια περίοδο 35 χρόνων.
Παρέα με τα βιβλία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας