Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τα ερείπια του πολέμου

Πρόσφυγες στη Γερμανία το 1945

Courtesy of the German Federal Archives (Deutsches Bundesarchiv)
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τα ερείπια του πολέμου

  • A-
  • A+
Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις

Δεν μου αρέσουν οι λεγόμενες δημοσιογραφικές προσεγγίσεις στη λογοτεχνία. Το θέμα βέβαια και ο συγγραφέας του με εξίταραν. Γρήγορα όμως κατάλαβα ότι ήμουν μπροστά σε ένα υπέροχο λογοτεχνικό έργο. Η αρχή του είναι συγκλονιστική και αποτέλεσε μια πραγματική αποκάλυψη που με έκανε να καταπιώ πραγματικά αυτό το βιβλίο. Το φθινόπωρο του 1946 η εφημερίδα Expressen ανέθεσε στον Στιγκ Ντάγκερμαν, ανερχόμενο τότε αστέρα των σουηδικών γραμμάτων, μια ξεχωριστή όσο και απαιτητική αποστολή: να μεταβεί στη Γερμανία και να αποτυπώσει την καθημαγμένη πραγματικότητα της χώρας μετά την οριστική συντριβή του ναζιστικού Τρίτου Ράιχ.

Τα άρθρα που προέκυψαν από το ταξίδι του συγκεντρώθηκαν στο βιβλίο «Γερμανικό φθινόπωρο», το οποίο πλέον θεωρείται ένα ανυπέρβλητο πρότυπο δημοσιογραφικής αφήγησης. Η λογοτεχνία που μας προσφέρει ξεπερνάει κατά πολύ αυτόν τον χαρακτηρισμό. Μπροστά μας παρουσιάζονται τα ανθρώπινα ερείπια που αφήνει πάντα πίσω του ο πόλεμος. Ακολουθώντας συγκεκριμένα χνάρια στον λαβύρινθο των υπέροχων δημιουργιών της παγκόσμιας λογοτεχνίας, μένουμε άφωνοι από την πυκνότητα των ερωτημάτων που τα έργα αυτά εκτόξευσαν προς τον εμβρόντητο άνθρωπο. Η έννοια της χρησιμότητας δεν μπόρεσε ποτέ να απαντήσει στην τραγικότητα της ύπαρξης. Μια τραγικότητα που θέτει υπό αμφισβήτηση τα θέσφατα με τα οποία οι εξουσίες μπολιάζουν και αδρανοποιούν τη ζωή. Το χάσμα της ασυμφωνίας αυτής η εξουσία το γέμιζε με φόβους, πολέμους, ταυτότητες, αποκλεισμούς, εμπέδωση ορισμών, χρήση σκοπών και στόχων − τίποτα δεν μπόρεσε να καλύψει την έλλειψη συνοχής.

Τίποτα δεν απομένει πέρα από τον δισταγμό και τον φόβο. Στα μεγάλα έργα έχεις την αίσθηση μιας έντονης μοναξιάς αλλά και μια εξαντλητική πορεία μιας νέας συγκρότησης. Ο άνθρωπος αναλογίζεται και οριοθετεί, αλλά ταυτόχρονα μετακινεί διαρκώς τα όρια. Καθώς τα όρια που καθόρισαν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και η χρήση των δύο ατομικών βομβών καθόρισε τις διαστάσεις της εξουσιαστικής φρίκης και καθώς η απειλή όλων αυτών μας ξανακυκλώνει, γνωρίζουμε ότι δεν φτάνουν πια οι επικαλύψεις επιθυμιών που στηρίζονταν στις πλαστές οικονομικές ανάγκες για να απαντήσουν στο πώς να ζήσουμε και στα γιατί που μας αγχώνουν. Ολα δείχνουν να ξανατίθενται από την αρχή...

O Ντάγκερμαν μας διηγείται με επιβλητικό τρόπο την έλευση στην κατεστραμμένη Γερμανία προσφύγων από την ανατολική ζώνη. «Η σιωπή και η παθητική υποταγή αυτών των, προφανώς, ασήμαντων ανθρώπων χάραξε ανεξίτηλα μια σκοτεινή πικρία τούτο το γερμανικό φθινόπωρο. Η παρουσία τους ήταν και δυσάρεστη και ευχάριστη, δυσάρεστη επειδή κατέφθασαν με μόνα υπάρχοντα την πείνα και την δίψα τους και ευχάριστη επειδή έδωσαν τροφή στο είδος των υποψιών στο οποίο αρέσκεται ο κόσμος, στην καχυποψία την οποία με ευχαρίστηση καλλιεργεί, στην απελπισία την οποία απολαμβάνει να βυθίζεται». Αυτή τη διαχρονική απελπισία των προσφύγων ο Ντάγκερμαν τη συλλαμβάνει τόσο καλά. Αυτοί οι «ανεπιθύμητοι», οι οποίοι στοιβάζονται στα τρένα και τους απαγορεύεται οι είσοδος στις πόλεις, θα διατρέχουν διαρκώς την ανθρώπινη συνείδηση και θα αποτελούν μέρος της διαρκούς πολιτικής συγκρότησης μέσω του αποκλεισμού.

Στιγκ Ντάγκερμαν, «Γερμανικό φθινόπωρο», Εκδόσεις ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ, Μάρτιος 2019, σελ. 160

Μια απελπισία που ο ίδιος είδε τόσο καλά πως διαπερνούσε το σύνολο του κοινωνικού ιστού και καθιστούσε τις ερωτήσεις «είστε καλύτερα τώρα ή επί Χίτλερ;» ένα καλά υπολογισμένο πολιτικό κόλπο. «Μια γυναίκα ξυπνάει παγωμένη σε ένα κρεβάτι χωρίς κουβέρτες, προχωράει βουτώντας τα πόδια της στο παγωμένο νερό για να φτάσει στη σόμπα και προσπαθεί να την ανάψει με τα ελάχιστα βρεμένα κλαδιά ενός βομβαρδισμένου δέντρου. Κάπου πίσω της στο νερό φυματικά παιδιά πνίγονται στον βήχα». Ο Ντάγκερμαν ένιωσε από την αρχή αλληλέγγυος σε αυτό τον πόνο, ένιωσε την ένταση η οποία σε συνδέει με τις ζωές που για τους υπόλοιπους απλώς δεν υπάρχουν. Ο Ντάγκερμαν αυτοκτόνησε σε ηλικία 31 ετών. Το σύντομο αλλά σημαντικό έργο του ήταν υπεραρκετό για να μας πείσει πως η απώλειά του άφησε ένα μεγάλο κενό.

Ο Ντάγκερμαν δεν μένει μόνο στη μιζέρια και στην ερήμωση, στις κακουχίες. Μιλά και για τις κοινωνικές διαφορές. Μιλά για την τούρτα των φτωχών που αποτελείται από σκέτο άθλιο γερμανικό ψωμί και την τούρτα των «πλουσίων» που του προσφέρουν δύο αστοί, ένας φιλελεύθερος δικηγόρος και ένας συγγραφέας. Αυτή αποτελείται από μια λεπτή στρώση φτιαγμένης απομίμησης σαντιγί, αλλά στη βάση της αποτελείται από το ίδιο «άθλιο γερμανικό ψωμί». Αλλά όσο και να είναι κακές οι συνθήκες «οι τραπεζικοί λογαριασμοί δεν βομβαρδίστηκαν». Ο ισχυρισμός για την ύπαρξη μιας αταξικής Γερμανίας αποτελεί μια κυνική διαπίστωση. Αντικρίζοντας κατάματα κάτι που η νίκη των συμμάχων εγκατέλειψε στη λήθη, ο συγγραφέας αυτού του συγκλονιστικού βιβλίου μάς πάει ακόμα παραπέρα, προσδιορίζει το νήμα που συνδέει την απελπισία. «Ακόμα και στα λιγότερο απολυταρχικά καθεστώτα το καθήκον του πολίτη να υπακούει το κράτος αναπόφευκτα συγκρούεται με το καθήκον του να αγαπά ή να σέβεται τον πλησίον του. Ολα καταλήγουν στη βασική αρχή της παραδοχής της επιβολής της υποταγής. Απαξ και το παραδεχθούμε, σύντομα αποδεικνύεται ότι το κράτος που απαιτεί υποταγή διαθέτει τα μέσα να επιβάλει υπακοή και στο πλέον ειδεχθές έγκλημα».

Είμαστε μπροστά σε μια τέχνη που έχει φύγει από τη σφαίρα του όποιου φορμαλισμού και έχει φτάσει μέχρι το σημείο να υποσκάψει και να υπονομεύσει τις συνήθειες και τις αυτοματοποιημένες αντιλήψεις. Ενα βιβλίο που λειτουργεί διαρκώς μέσα σου θέτοντας ερωτήσεις, όπως πρέπει να είναι τα βιβλία.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Χειραφετικά προτάγματα
Οι Γ. Κολέμπας και Γ. Μπίλλας, πρώην εκπαιδευτικοί και νυν βιοκαλλιεργητές, σ' αυτό το βιβλίο τους «Για την Κοινότητα των Κοινοτήτων», που είναι η φυσική συνέχεια του προηγούμενου, επιχειρούν να ανιχνεύσουν...
Χειραφετικά προτάγματα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Για την οντολογία του Καρούζου
«Σας μιλώ από ένα υπόγειο. Σας μιλώ από το υπερώο της Ελλάδος», μας λέει ο Καρούζος σε ένα στίχο του. Αυτός ο άνθρωπος, λέει μια φίλη μου, είχε όση κόλαση χρειαζόταν και όσο παράδεισο ήθελε. Δεν έχω ακούσει...
Για την οντολογία του Καρούζου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τέχνη, αυτονομία, θάνατος, νόημα
Τον Σεπτέμβριο του 2018 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Παπαζήση ένα βιβλίο που, κατά τη γνώμη μου, δεν έχει ακόμα προσεχτεί όσο του αξίζει. Ο λόγος για το πόνημα του Γιάννη Λαζαράτου, καθηγητή Φιλοσοφίας στο...
Τέχνη, αυτονομία, θάνατος, νόημα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μαρξιστές αντιπολιτευόμενοι «από τα μέσα»
Από το καλοκαίρι μέχρι το τέλος του 1989 τα καθεστώτα του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού» στην ανατολική και κεντρική Ευρώπη κατέρρευσαν το ένα μετά το άλλο σαν ντόμινο. Οι άρχουσες τάξεις της Δύσης...
Μαρξιστές αντιπολιτευόμενοι «από τα μέσα»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Για τη γλώσσα και τη γραφή
Ο δημιουργός οφείλει είτε να ξαναγεννηθεί είτε να «ξαναγεννήσει» τη χώρα του· να νιώσει μέσα του το καθήκον αλλά και τον τάραχο που προκαλεί το παιγνίδι του χορού και του έρωτα - να ξαναμιλήσει, να αρθρώσει...
Για τη γλώσσα και τη γραφή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας