Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Πλάτων φοβάται και αγαπά τους μύθους*
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Πλάτων φοβάται και αγαπά τους μύθους*

  • A-
  • A+

O Πλάτων επιλέγει να κλείσει την Πολιτεία, το πιο φιλόδοξο και πιο αντιπροσωπευτικό έργο του, με έναν εσχατολογικό μύθο. Ο γενναίος Ηρ πεθαίνει στη μάχη, αλλά ο θάνατός του είναι μόνο φαινομενικός.

Θα αναστηθεί μετά από 12 μέρες και θα διηγηθεί στους ανθρώπους όσα είδε στον Αλλο Κόσμο - τις φρικτές τιμωρίες που περιμένουν τους άδικους και τις επιβραβεύσεις των δικαίων. Την μεταθανάτια εμπειρία του Ηρός την εξιστορεί στους συνομιλητές του ο Σωκράτης, παρεμβαίνοντας κάθε τόσο στην ιστορία και καταλήγοντας ότι «ο μύθος αυτός θα μπορούσε και εμάς να μας σώσει, αν πιστέψουμε σ’ αυτόν» (621c).

Το θέμα της πλατωνικής Πολιτείας είναι η δικαιοσύνη. Στην πορεία ωστόσο του έργου η σύλληψη της έννοιας της δικαιοσύνης αποδεικνύεται πιο εύκολη από την υπεράσπιση της δίκαιης ζωής.

Οι συνομιλητές του Σωκράτη δείχνουν έτοιμοι να αποδεχθούν ακόμη και τις πιο καινοτομικές προτάσεις του για την οργάνωση της δίκαιης πόλης και την δομή της δίκαιης ανθρώπινης ψυχής, αλλά παραμένουν επιφυλακτικοί απέναντι στο κρίσιμο ερώτημα: γιατί, μέσα σε έναν άδικο κόσμο, να επιλέξω μια δίκαιη ζωή; Ο Πλάτων γνωρίζει καλά ότι δεν είναι εύκολο να προσπεράσει κανείς το γεγονός ότι οι άδικοι ζουν κατά κανόνα καλύτερα από τους δίκαιους. Τι κίνητρο λοιπόν έχει κάποιος για να είναι δίκαιος;

Η Πολιτεία σίγουρα προσφέρει μια πληθώρα έλλογων επιχειρημάτων υπέρ της δίκαιης ζωής. Και όμως στο τέλος του διαλόγου διαπιστώνουμε ότι τα επιχειρήματα αυτά δεν ήταν αρκετά – και είναι φυσικά ο Πλάτων που μας αφήνει να το διαπιστώσουμε (γεγονός που μαρτυρεί διανοητική τιμιότητα αλλά και τη μεγάλη του αυτοπεποίθηση). Τότε λοιπόν ο Σωκράτης αναλαμβάνει να μας διηγηθεί τον μύθο του Ηρός.

Ο μύθος αναφέρεται σε μεταθανάτια εμπειρία αλλά συνηγορεί υπέρ της δίκαιης επίγειας ζωής. Για την ακρίβεια επιζητεί να μας αποτρέψει από την αδικία. Δεν μας δίνει λογικά επιχειρήματα, αλλά υποβλητικές εικόνες - την αξία των οποίων ο Πλάτων ουδέποτε περιφρόνησε.

Η κρίση των ψυχών, οι σκληρές χιλιόχρονες τιμωρίες των αδίκων στον Αδη, η ελπίδα της διαφυγής, το θέαμα του αδραχτιού της Ανάγκης, η τελετουργική επιλογή του μελλοντικού βίου, το νερό της Λησμονιάς, η επιστροφή στη νέα ζωή. Αν μάλιστα σκεφτεί κανείς ότι εδώ εμφανίζονται για πρώτη φορά σε αρχαίο κείμενο η Κόλαση και ο Παράδεισος (ενώ απουσιάζουν από τα κείμενα των Ευαγγελίων και της Καινής Διαθήκης), θα αντιληφθεί ότι ο μύθος του Ηρός είναι ένα από τα καταγωγικά κείμενα του δυτικού πολιτισμού.

Ο Πλάτων φοβάται και αγαπά τους μύθους. Τονίζει τους κινδύνους που απορρέουν από αυτούς, απορρίπτει τους μύθους των ποιητών, αλλά ο ίδιος είναι εκπληκτικός επινοητής νέων μύθων. Οι ποιητές δεν έχουν θέση στην ιδανική πολιτεία, κάποιοι μύθοι όμως φαίνεται να έχουν θέση, παρά τη διαπίστωση του Αριστοτέλη λίγο αργότερα ότι ο ποιητής με μύθους μάλλον πρέπει να δουλεύει παρά με μέτρα (Περί ποιητικής 1451b26-27).

Κατά μίαν έννοια, λοιπόν, οι πλατωνικοί μύθοι είναι η καλυμμένη πλατωνική ποίηση. Ο Πλάτων ενσωματώνει συστηματικά μύθους στους διαλόγους του, από τον πρώιμο Πρωταγόρα -όπου ο περίφημος μύθος είναι τόσο αριστοτεχνικά διατυπωμένος και τόσο αντίθετος στις πολιτικές απόψεις του Πλάτωνα, ώστε να σπεύδουν όλοι να τον αποδώσουν στον ομώνυμο σοφιστή ξεχνώντας ότι είναι μια πλατωνική κατασκευή- μέχρι τους ακροτελεύτιους Νόμους.

Οι πλατωνικοί μύθοι όμως μόνο παραμύθια δεν είναι. Είναι προσεκτικά οργανωμένες συνθέσεις, που έχουν έναν διακριτό, αν και όχι πάντοτε σαφή, ρόλο στην εξέλιξη του κάθε διαλόγου. Η πολυπλοκότητά τους μάλιστα αυξάνει όσο ο Πλάτων ωριμάζει.

Ηδη ο μύθος του Ηρός είναι μια σύνθετη αφηγηματική δομή, που συνεχίζει τους ομοειδείς εσχατολογικούς μύθους του Γοργία και του Φαίδωνα, προσθέτοντας νέα και πολύ σημαντικά στοιχεία, όπως την ελεύθερη επιλογή των βίων. Ακόμη πιο περίπλοκος είναι ο μύθος της ψυχής του Φαίδρου, ενώ ένας από τους πιο δύσκολους πλατωνικούς διαλόγους, ο ύστερος Τίμαιος, εκφέρεται όλος ως ένας εἰκώς (δηλαδή εύλογος) μύθος.

Με τον μύθο του Ηρός χρειάστηκε αρκετές φορές να αναμετρηθώ κατά τα τελευταία 25 χρόνια. Την πρώτη φορά τον είδα κυρίως ως αστρονομικό κείμενο, σε συνάφεια με τον Τίμαιο επάνω στον οποίο τότε δούλευα, και προσπάθησα να δω τι κρύβεται πίσω από την ερμητική περιγραφή του αδραχτιού της Ανάγκης.

Δέκα χρόνια αργότερα, το 2005, σε ένα αφιέρωμα στην πλατωνική Πολιτεία του περιοδικού Υπόμνημα, θέλησα να δείξω ποια θέση κατέχει ο μύθος στην σύνθεση του συγκεκριμένου έργου. Και τώρα επιτέλους, στην τρίτη μου επίσκεψη, αποφάσισα να ασχοληθώ και με τον ηθικό πυρήνα του μύθου, με την διάσημη σύλληψη των ψυχών που επιλέγουν ελεύθερα τον μελλοντικό τους βίο. Μου προέκυψε έτσι μια συνολική ερμηνεία του μύθου, αν και μάλλον αιρετική, καθόσον μάλιστα συνδέεται με την αποτίμηση της πλατωνικής θεολογίας. Ελπίζω η ερμηνεία μου να είναι πειστική.

Προφανώς ένα κείμενο που εξαρχής συστήνεται ως μύθος (ή ως ποίηση) είναι ανοικτό στις ερμηνείες. Ωστόσο δεν είμαι καθόλου πρόθυμος να δεχτώ ότι όλες οι ερμηνείες είναι εξίσου αποδεκτές ή ότι είναι ισοδύναμες. Πιο σημαντική για μένα είναι η συνειδητοποίηση ότι ο Πλάτων, όταν γράφει αυτό το κείμενο, έχει μάλλον στραμμένο το βλέμμα του στον αναγνώστη (και τον μελλοντικό ερμηνευτή) παρά στη θέαση του Επέκεινα και της Αλήθειας. Και ακόμη, ότι δείχνει να του αρέσει πολύ το παιχνίδι, ειδικά το κρυφτό.


*Ο Θεός Αναίτιος. Περί του πλατωνικού μύθου του Ηρός. Πλάτων. Ο μύθος του Ηρός. Πολιτεία 613e-621d, κυκλοφορεί αρχές Νοεμβρίου από τις Εκδόσεις Ατων, σε νεοελληνική απόδοση του Βασίλη Κάλφα (καθηγητή φιλοσοφίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης). Σήμερα προδημοσιεύουμε, κατ’ αποκλειστικότητα, τον πρόλογο αυτής της σημαντικής έκδοσης.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τεράστια επιρροή δέχτηκα από τον Λεβί-Στρος
Το αφηγηματικό κάδρο (άρα και πολιτισμικό και υφολογικό) του σημερινού φιλοξενούμενου της στήλης μας είναι πολύτροπο, μεταβλητό, εξελισσόμενο. Από τη μικροϊστορία στη μακροϊστορία, από το πανοπτικό στο...
Τεράστια επιρροή δέχτηκα από τον Λεβί-Στρος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
​Μέχρι το 2010, όταν ολοκλήρωσα τη διατριβή μου για το θέμα, η λογοτεχνία τεκμηρίων είχε ήδη κάνει αισθητή την παρουσία της με πολλούς συγγραφείς να είχαν γράψει πεζογραφήματα στηριγμένα σε εξωλογοτεχνικά...
Κολάζ και μοντάζ τεκμηρίων στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η άμυνα των ιδεών
Ξαναπιάνοντας το νήμα του προηγούμενου Σαββάτου -όταν σας παρουσιάσαμε τα σημαντικότερα βιβλία φιλοσοφίας και ξένης λογοτεχνίας του 2017- σήμερα συνεχίζουμε με τους τίτλους που ξεχωρίζουν. Εδώ οι ιδέες από τον...
Η άμυνα των ιδεών
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
Βιβλία που κέντρισαν τον ειδικό ή τον απλό αναγνώστη, βιβλία που διανοίγονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ιδεών, έκφρασης, αλλά και συνομιλίας, υπέρβασης ή ρήξης με άλλα βιβλία, βιβλία νεότερων ή παλαιότερων συγγραφέων,...
Στις βιβλιοθήκες του κόσμου
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πεζογραφικό ψηφιδωτό (β΄) 30 συγγραφείς σε πρώτο πρόσωπο
Το προηγούμενο Σάββατο δεκαπέντε συγγραφείς (Τ. Αβέρωφ, Χρ. Αγγελάκος, Θ. Βαλτινός, Ρ. Γαλανάκη, Θ. Γκόνης, Δ. Διδαγγέλου, Φ. Δρακονταειδής, Α. Ζέη, Κ. Καβανόζης, Δ. Κανελλόπουλος, Ι. Καπάνταη, Δ. Καρακίτσος,...
Πεζογραφικό ψηφιδωτό (β΄) 30 συγγραφείς σε πρώτο πρόσωπο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πεζογραφικό ψηφιδωτό 30 συγγραφείς σε πρώτο πρόσωπο
Επιλέγοντας συνολικά τριάντα τίτλους από την εύρωστη φθινοπωρινή εκδοτική παραγωγή φιλοδοξούμε να συγκροτήσουμε ένα πολυφωνικό πεζογραφικό ψηφιδωτό από μυθιστορήματα, νουβέλες, αφηγήματα και συλλογές...
Πεζογραφικό ψηφιδωτό 30 συγγραφείς σε πρώτο πρόσωπο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας