Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το Κακό και το ημερολόγιο

Νικήτας Σινιόσογλου. «Μαύρες Διαθήκες». Δοκίμιο για τα όρια της ημερολογιακής γραφής. Κίχλη, 2018. Σελ. 235

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το Κακό και το ημερολόγιο

  • A-
  • A+

Αν στον «Αλλόκοτο ελληνισμό» (Κίχλη 2016, Βραβείο Δοκιμίου του περιοδικού «Ο Αναγνώστης») ο Νικήτας Σινιόσογλου αναμετρήθηκε, στα απώτερα όρια της νεοελληνικής φιλοσοφίας, με παράδοξες διανοητικές καταστάσεις (από την περιπλάνηση, την ουτοπία και τη βλασφημία ώς την αίρεση και την ψευδολογία), εδώ περιπλανιέται σε μια «γκρίζα ζώνη» «μεταξύ φασιστικής ιδεολογίας, αυθεντικού φιλοσοφικού στοχασμού και προσωπικού ημερολογίου», εκεί όπου εγκαταβιούν οι σκοτεινές διαθήκες του Καρλ Σμιτ (1888-1985) και του Μάρτιν Χάιντεγκερ (1889-1976).

«Κάποτε το κακό δεν είναι διόλου κοινότοπο, αλλά πολύ προσωπικό. Και μάλιστα τόσο, ώστε παρασιτεί σε ό,τι πιο ειλικρινές μπορεί να δώσει ένας άνθρωπος: την εξομολόγησή του. Κι έτσι επιβιώνει», διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο.

Πράγματι, αν τα ημερολόγια του Γκέμπελς αποτελούν παράδειγμα αυτού που ονομάζουμε «κοινοτοπία του κακού», τι συμβαίνει με τις προσωπικές καταγραφές δύο κορυφαίων «μανδαρίνων» στοχαστών του Τρίτου Ράιχ που όχι μόνο συμπορεύτηκαν μαζί του, αλλά και τα ημερολόγιά τους αποτελούν κιβωτούς «όπου διαφυλάσσεται εν κρυπτώ ο σπινθήρας της ιδεολογίας που ηττήθηκε το 1945»;

Νομοκεντρικός και ηγετική μορφή της πολιτικής θεωρίας στην εποχή του ο πρώτος, γλωσσοκεντρικός και ο πιο επιδραστικός, ίσως, φιλόσοφος του 20ού αιώνα ο δεύτερος, παρά τις διαφορές και τις διαφωνίες τους, συγκλίνουν στην πορεία τους: απορρίπτουν τον Διαφωτισμό, μάχονται τον φιλελευθερισμό, έλκονται από τον εθνικοσοσιαλισμό, καταφέρονται ενάντια στη Δύση και τη νεωτερικότητα.

Επικαλούμενοι την απόλυτη ελευθερία του στοχασμού για τη νομιμοποίηση των φασιστικών διολισθήσεων της σκέψης τους, δεν αποκήρυξαν ποτέ τις επιλογές τους. Αντίθετα, στα πιο προσωπικά τους κείμενα, που δημοσιεύτηκαν μετά θάνατον, «το κακό τρέχει σαν τα αστικά λύματα».

Οι τριάντα εφτά παράγραφοι του «Αντί προλόγου» εισάγουν τις αυστηρά δοκιμιακές κεντρικές ενότητες, αφιερωμένες στο «Glossarium» του Σμιτ η πρώτη, στα «Μαύρα Τετράδια» του Χάιντεγκερ η δεύτερη, αλλά και το ανοίκειο και ειδολογικά αταξινόμητο τρίτο μέρος του βιβλίου.

Εδώ, το υπό εξέταση είδος του λόγου επηρεάζει την εκφορά της δοκιμιακής μεταγλώσσας του, η οποία υιοθετεί την ημερολογιακή γραφή. Τι μετατοπίσεις επιφέρει η μοναξιά της αναστοχαστικής γραφής στην οπτική και στον ίδιο τον στοχαστικό δοκιμιογράφο; Ποιο είδος τον φέρνει κοντά και ποιο τον απομακρύνει από τον ζοφερό στοχασμό των συνομιλητών του;

Διαβάζουμε το ημερολόγιο (εργασίας και ταξιδιωτικό ταυτόχρονα) που κρατούσε ο Σινιόσογλου κατά την επίσκεψή του στη Σιγκαπούρη, διανθισμένο με σημειώσεις για μια διάλεξη με θέμα τα «Μαύρα Τετράδια». Το ταξίδι σκηνοθετείται ως κατάβαση, ως ψευδαισθησιακή καταβύθιση στον εαυτό.

Ο αποστειρωμένος χώρος της ερμητικά κλειστής ατράκτου όπου ταξιδεύει ασφαλής και αποκλεισμένος από τον φυσικό κόσμο (όπως, αργότερα, το χωρίς παράθυρα δωμάτιο του ξενοδοχείου με το τεχνητό ψύχος), φαντάζει ιδανικός για την ανεμπόδιστη στοχαστική περιήγηση (με οδηγό την αυτιστική συλλογιστική του Χάιντεγκερ). Ωστόσο, ο Σινιόσογλου δοκιμάζει τις αντοχές των στοχαστικών διαδρομών του όχι στο εργαστηριακό κενό, αλλά στο άναρχο αστικό τοπίο.

Ετσι, ο ημερολογιογράφος μεταμορφώνεται σε «περιπατητή-περιφερόμενο αφηγητή» με όλες του τις αισθήσεις δεκτικές στα ερεθίσματα της καθημερινότητας (που απουσιάζει εκκωφαντικά από τα σχολιαζόμενα κείμενα) και αναδιπλώνεται στον εαυτό του, καθώς φλανάρει –με την «Τέχνη της εγκόσμιας σοφίας» του Μπαλτάσαρ Γραθιάν στα χέρια του– στην ετεροτοπική μεγαλούπολη της Σιγκαπούρης.

Στο ημερολόγιό του βρίσκει καταφύγιο το νεωτερικό θραύσμα της «θραυστήριας νεωτερικότητας», το τεμαχισμένο εγώ, ο ορυμαγδός των εικόνων, οι παλινδρομήσεις και οι αγωνίες του σύγχρονου περιπατητή. Ετσι προκύπτουν αυτά τα μικρά αυτάρκη αποσπάσματα λόγου που αρθρώνουν σπονδυλωτά το τρίτο μέρος του βιβλίου με τον μυθιστορηματικότατο τίτλο «Ο Χάιντεγκερ στη Σιγκαπούρη».

Για τον κρατιστή Χάιντεγκερ, αυτό το προκεχωρημένο φυλάκιο της αποικιακής ευρωπαϊκής ιστορίας, ένα πολιτισμικά ουδέτερο καινοφανές κράτος, χωρίς παράδοση, ιστορία και γλώσσα, θα ήταν πράγματι «ένας εφιάλτης», ο ορισμός της «ανεστιότητας» που τόσο τον απασχολούσε.

Για τον Σινιόσογλου, ο στροβιλισμός μέσα στο κινούμενο «ανθρωπομάγμα» εθνοτικών χαρακτηριστικών και γλωσσών της έκκεντρης μεγαλούπολης που εξερευνά με «παράπλευρες οδοιπλανίες» και από την καλή και από την ανάποδη, προκαλεί διαρκώς έκπληξη, έλξη και άπωση, «όπως κάθε τι που κοχλάζει».

Το σημαντικό στη φιλοσοφική περιπλάνηση του Σινιόσογλου είναι η σύναψη της εμπειρίας με την ιδέα: «το βίωμα των ιδεών είναι φιλοσοφία, τουλάχιστον όσο είναι ο νεοσχολαστικός σχολιασμός των λέξεων που φέρουν τις ιδέες», έγραφε στο πρώτο του βιβλίο. Και εδώ, το ίδιο αδιάκοπο πηγαινέλα από την κριτική στο βίωμα.

Σε αυτό οφείλεται, νομίζω, και η θερμή αναγνωστική ανταπόκριση στις δίδυμες δοκιμές του. Αν στην αφετηρία βρίσκεται η επιστημονική ακρίβεια μιας φιλοσοφικής μελέτης, η κατάληξη είναι και πάλι ένα εξαιρετικό δείγμα λόγου που χαρακτηρίζεται από διανοητική ελευθερία, συνδυάζοντας στις στροφές και τις αντιστροφές του περίτεχνου ύφους του το διανοητικό βάθος με τη βιωματική θέρμη και την εκλεπτυσμένη έκφραση της λογοτεχνίας.

Ωστόσο, «η παρείσδυση στον λόγο του δοκιμίου ενός προσώπου που δεν παραπέμπει σε κανένα πλαστό δημιούργημα, τονίζει την ανάγκη ανάπλασης των ειδών: να αναγνωρίζεται το δοκίμιο σχεδόν σαν μυθιστόρημα», γράφει κάπου ο Ρολάν Μπαρτ σχολιάζοντας τα δικά του δοκιμιακά ημερολόγια και την πορεία από την πραγματεία στο απόσπασμα και από κει στο ημερολόγιο. Και αναρωτιέμαι τι θα μας εμπόδιζε να χαρακτηρίσουμε το τρίτο μέρος του βιβλίου στοχαστική ημερολογιακή νουβέλα.

Σε μια τέτοια κατεύθυνση δείχνει τόσο η ρητορική και σκηνοθεσία όσο και το ανθρωπολογικό, ανοιχτό στο παρόν και στο μέλλον, σχεδόν μυθιστορηματικό ενδιαφέρον για τον άνθρωπο-πρόσωπο, αυτόν προς τον οποίο απευθύνεται η «απολύτως εκκοσμικευμένη και απροϋπόθετη αγάπη» («του μακράν» άλλου στον χώρο και χρόνο). «Μόνο η έγνοια για τον άλλο άνθρωπο, όχι για έναν παντοδύναμο θεό ή για μια αφηρημένη ιδέα, μας σώζει από τη σκοτεινή πλευρά του εαυτού και της φιλοσοφίας», διαβάζουμε στον πρόλογο.

Και να πώς γίνεται το ημερολόγιο αν όχι «μέρος μιας νέας ζωής», όπως οφείλει να είναι κατά Βίτγκενσταϊν κάθε εξομολόγηση (σε αντίθεση με αυτές των Σμιτ και Χάιντεγκερ που «φυγάδευσαν και έθρεψαν την παλιά τους ζωή»), τουλάχιστον ένα όριο, ένα τέλος ή μια δυνητική αφετηρία. Στο τέρμα της σκοτεινής οδοιπορίας, ένα απορητικό κατώφλι, ένας τεράστιος ανισόπεδος κόμβος: «Καμιά του έξοδος δεν οδηγεί σε ένα αναγνωρίσιμο ή διακριτό σημείο. Κάθε έξοδος ή είσοδος μεταλλάσσεται στην αρχή ή στο τέλος κάποιας λεωφόρου. Βρίσκομαι κοντά σε τι και μακριά από πού; Χαράζει».

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πρόγευση ξένης λογοτεχνίας 20 υπό έκδοση τίτλοι
Στο «Ανοιχτό Βιβλίο» για δύο διαδοχικά Σάββατα (22 και 28 Σεπτεμβρίου), υπό τον τίτλο «Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό», σχεδιάσαμε και σας προτείναμε έναν μικρό αναγνωστικό οδηγό από τίτλους της νέας...
Πρόγευση ξένης λογοτεχνίας 20 υπό έκδοση τίτλοι
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο έρωτας, ο παντοτινός απών σύντροφός μας
Καλή και λειτουργική μετάφραση του δοκιμίου Eros, the Bittersweet: An Essay (1986) της Αν Κάρσον (γεννήθηκε το 1950), καταξιωμένης Αμερικανίδας κλασικής φιλολόγου, ποιήτριας και μεταφράστριας της...
Ο έρωτας, ο παντοτινός απών σύντροφός μας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό
Ολοκληρώνεται το αφιέρωμα με τους υπόλοιπους 14 συγγραφείς που σταχυολογήσαμε από την επικείμενη πεζογραφική εκδοτική παραγωγή, στην προσπάθειά μας να συγκροτήσουμε έναν μικρό αναγνωστικό οδηγό (αναμφίβολα...
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
Ο Νάνος Βαλαωρίτης (5 Ιουλίου 1921-13 Σεπτεμβρίου 2019), με τον θάνατο του οποίου κλείνει βιολογικά η γενιά του ’30, πιάνει τον μοντερνισμό στην αφετηρία του και τον ολοκληρώνει με τη μετα-υπερρεαλιστική και...
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό
Επιλέγοντας συνολικά είκοσι οκτώ τίτλους από την επικείμενη πεζογραφική εκδοτική παραγωγή (αναμφίβολα υπάρχουν κι άλλοι αξιοσύστατοι), φιλοδοξούμε να συγκροτήσουμε ένα ψηφιδωτό από μυθιστορήματα, νουβέλες,...
Φθινοπωρινό πεζογραφικό ψηφιδωτό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας