Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο έρωτας, πραγματικός και επινοημένος, παλιός και νέος
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο έρωτας, πραγματικός και επινοημένος, παλιός και νέος

  • A-
  • A+

Σε ποιο βαθμό ενδιαφέρει τον σημερινό καλλιεργημένο αναγνώστη της λογοτεχνίας να διαβάσει επινοημένες (μυθοπλαστικές) ερωτικές επιστολές γραμμένες από έναν άγνωστο ελληνόφωνο λόγιο της ύστερης ρωμαϊκής αρχαιότητας; Η ενδεχομένως αρνητική προδιάθεση του αναγνώστη που θα πάρει στα χέρια του το βιβλίο του Αρισταίνετου, Ερωτικαί επιστολαί, αναιρείται ύστερα από την ανάγνωση.

Το ενδιαφέρον για το βιβλίο δημιουργούν αφενός το έγκυρο φιλολογικό περικείμενο της έκδοσης των επιστολών από τον κλασικό φιλόλογο Βασίλειο Π. Βερτουδάκη και αφετέρου αυτές καθαυτές οι επιστολές που δημοσιεύονται αντικριστά στα αρχαία ελληνικά [«μια Κλασικιστική, Αττικίζουσα Ελληνική» (σ. 62)] και στη νεοελληνική απόδοσή τους από τον Βερτουδάκη σε μια νοηματικά ακριβή και εκφραστικά ρέουσα γλώσσα. Πρόκειται για την πρώτη μετάφραση και τον πρώτο σχολιασμό των επιστολών στην ελληνική βιβλιογραφία (στις ευρωπαϊκές γλώσσες οι επιστολές είχαν αρκετά πλατιά διάδοση).

Στη διεξοδική εισαγωγή του (σ. 19–72) ο φιλολογικός επιμελητής παρέχει και στον μη ειδικό αναγνώστη εκείνες τις πληροφορίες που του επιτρέπουν να εντάξει το έργο του Αρισταίνετου στο ιστορικογραμματολογικό πλαίσιό του και να αντιληφθεί τη σημασία του ως λογοτεχνικού αναγνώσματος από τη σημερινή σκοπιά. Οι 50 επιστολές, κατανεμημένες σε δύο βιβλία (28+22), σώθηκαν σε χειρόγραφο που έγινε γνωστό το 1492 και εκδόθηκε πρώτη φορά το 1566.

Αρισταίνετος. «Ερωτικαί επιστολαί». Εισαγωγή-Κείμενο-Μετάφραση-Σχόλια: Βασίλειος Β. Βερτουδάκης.  Gutenberg 2018.  Σελ. 401

Η ταυτότητα του συγγραφέα λανθάνει και η χρονολόγηση της γραφής των επιστολών τοποθετείται από τους μελετητές γύρω στο 500 μ.Χ. Οι επιστολές συνδέονται με την προηγούμενή τους μακρά παράδοση της λογοτεχνικής ή μυθοπλαστικής επιστολογραφίας με ερωτικό περιεχόμενο. Με αυτή την παράδοση (τον Αλκίφρονα, τον Φιλόστρατο και δευτερευόντως τον Αιλιανό) διαλέγεται ο άγνωστός μας Αρισταίνετος ως ύστατος ερωτογράφος του αρχαίου κόσμου. Ο Βερτουδάκης εξετάζει ειδικότερα την τυπολογία και το περιεχόμενο των επιστολών, καθώς επίσης φωτίζει τα πρότυπα και τις πηγές τους. Οι ερωτικές σχέσεις στις επιστολές του Αρισταίνετου είναι πάντοτε ετεροφυλοφιλικές και οι περισσότερες επιστολές λειτουργούν προσχηματικά, καθώς ουσιαστικά αποτελούν σύντομες ερωτικού περιεχομένου νουβέλες, άσχετες με τα πρόσωπα του αλληλογράφου και του υποτιθέμενου αποδέκτη του γράμματος, που αφηγείται ο πρώτος στον δεύτερο.

Οπως παρατηρεί ο Βερτουδάκης «στις ιστορίες του Αρισταίνετου θα βρούμε τολμηρή ίντριγκα, συζυγικές απιστίες, φιλήδονες εταίρες, γυναικοκατακτητές άνδρες, ερωτικά τρίγωνα (ακόμη και τετράγωνο), αθέμιτους ερωτικούς πόθους, πορνεία, μαστροπεία, παρθενοφθορία, ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη και άμβλωση. Ολες αυτές οι καταστάσεις, ωστόσο, αναπαριστώνται με ευτραπελία και χιούμορ. Το ερωτικό φαινόμενο αντιμετωπίζεται υπό την εύθυμη και κωμική οπτική του – ποτέ στην τραγική του εκδοχή.

Στις αρισταινέτειες νουβέλες κυριαρχεί ο έρωτας ως πηγή ζωής, όχι ως αιτία καταστροφής» (σ. 40). Τέλος, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέταση από τον Βερτουδάκη της λογοτεχνικής αισθητικής και της ερωτικής ηθικής των επιστολών, με κυριότερη τη διαπίστωση ότι η εγκαθίδρυση της χριστιανικής θρησκείας στην εποχή του Αρισταίνετου τον εξώθησε στον υποχρεωτικό αποκλεισμό της ερωτικής εκδοχής της ομοφυλοφιλίας. Ετσι, οι επιστολές εκφράζουν μια ερωτική ηθική που έχει πια αλλάξει, σε καιρούς που ο έρωτας έγινε πιο «συντηρητικός», ενταγμένος κυρίως στο πλαίσιο του γάμου. Μάλιστα, όπως δείχνει ο Βερτουδάκης, ο Αρισταίνετος χρησιμοποιεί παλαιότερα (πλατωνικά) «ομοερωτικά δομικά υλικά» για να πλάσει «μια ιστορία ετεροφυλοφιλικών σχέσεων» (σ. 61).

Ο σημερινός αναγνώστης δυνητικά γνωρίζει ένα τεράστιο κειμενικό σώμα μυθοπλαστικής αλλά και πραγματικής ερωτικής επιστολογραφίας από την εποχή του ρομαντισμού και εξής μέχρι τις μέρες μας. Ετσι η μνήμη του είναι ζυμωμένη και με τη φθοροποιό, δραματική ή και τραγική διάσταση του έρωτα. Από την ελληνική σχετική παράδοση, αναφέρω ενδεικτικά τις επιστολές του Παλαμά στις λεγόμενες μούσες του και του Σεφέρη στη Μαρώ. Στα γράμματα του τελευταίου περιέχονται και οι πολυθρύλητες φράσεις, στις 29 Σεπτεμβρίου 1940: «Είμαι ελεεινά καυλωμένος, χρυσό, και δε σκέπτομαι τίποτε άλλο παρά πώς να σε γαμήσω ατέλειωτα μια ολόκληρη νύχτα. Και δεν μπορώ να σου γράψω αλλιώς». Ισως η εντελώς απογυμνωμένη γλώσσα της αλήθειας μπροστά στη δυναστεία της σεξουαλικής ενόρμησης έκανε τον Φερνάντο Πεσσόα να γράψει το 1935: «Ολες οι ερωτικές επιστολές είναι γελοίες.

Δεν θα ήταν ερωτικές επιστολές αν δεν ήταν γελοίες» (Τα ποιήματα του Αλβαρο Ντε Κάμπος). Ζούμε σήμερα στην εποχή μετά το τέλος της αθωότητας του έρωτα και συνάμα μετά το τέλος της ενοχής του. Ετσι, οι επιστολές του Αρισταίνετου μεταδίδουν τη χαμένη και διαρκώς ανακατακτημένη γοητεία του ερωτικού θέματος, τόσο παλιού και πάντοτε νέου όσο ο ζωντανός άνθρωπος, αναπόδραστα πιασμένος στα δίκτυα της ερωτικής πλεκτάνης που διά βίου τον τυλίγει στη σωματική διάσταση και στον ψυχοσυναισθηματικό κόσμο του.

Αν η απόσταση του χρόνου κάνει κάποιες από τις ιστορίες των επιστολών του Αρισταίνετου να φαντάζουν σήμερα γραφικές ή ξεπερασμένες, κάποιες άλλες αναβιώνουν και διασώζουν αισθήματα, επιθυμίες, πόθους και πάθη, τόσο ζωντανά όσο οι σωσμένες ερωτικές τοιχογραφίες της κατεστραμμένης Πομπηίας. Οπως διαβάζουμε στο τέλος μιας επιστολής: «Μην φανταστείς ότι το γράμμα μου αυτό είναι έργο του χεριού μου μόνο ή απλώς της γλώσσας. Τα γραφόμενά μου αυτά είναι μαρτυρία μιας ψυχής ερωτευμένης που θέλησε κι εκείνη μ’ αυτά τα λόγια να φανερώσει το πάθος που βίωσε» (σ. 221).

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η επίμονη θνητότητα και ονειρικότητα της ύπαρξης
Ο Γιώργος Θεοχάρης (Δεσφίνα Φωκίδος, γ. 1951) στο έκτο ποιητικό του βιβλίο συνεχίζει την καλλιέργεια ενός ενιαίου, στο σύνολο του ποιητικού του έργου, κόσμου. Η Ελένη Μαρινάκη (Χανιά, γ. 1951) στο όγδοο...
Η επίμονη θνητότητα και ονειρικότητα της ύπαρξης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει
«Δεν υπάρχει τίποτα πιο αστείο από τη δυστυχία», είναι η φράση του Μπέκετ την οποία έχει επιλέξει ο Χρήστος Αστερίου ως προμετωπίδα στο βιβλίο του με τίτλο «Η θεραπεία των αναμνήσεων», που κυκλοφόρησε πρόσφατα...
Η μνήμη που πάσχει και θεραπεύει
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μια ανήσυχη ποιητική φωνή
Οταν η γραμματολογία μας δεν θυμάται τον Θ. Δ. Φραγκόπουλο (1923-1998) για τον ενεργό του ρόλο στα «Δεκαοχτώ κείμενα», τον μνημονεύει δίπλα στους πεζογράφους που εμφανίζονται τη δεκαετία του 1950 (Α. Κοτζιάς,...
Μια ανήσυχη ποιητική φωνή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας