Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενα απωθημένο ζήτημα

Simon Critchley. «Σημειώσεις περί αυτοκτονίας». Μετάφραση: Μυρσίνη Γκανά. Ποταμός, 2018, σελ. 128

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενα απωθημένο ζήτημα

  • A-
  • A+

Η αυτοκτονία είναι από τις πλέον δυσερμήνευτες ανθρώπινες πράξεις. Εκτός από τη θλίψη και τον πόνο που επιφέρει, προκαλεί πάντα απορίες για τα αίτιά της. Πολλοί φιλόσοφοι και συγγραφείς, από την κλασική εποχή ακόμα και τους νεότερους χρόνους, ψυχίατροι και ψυχαναλυτές επιχειρούν να διερευνήσουν την πράξη της αυτοχειρίας.

Ο βρετανικής καταγωγής φιλόσοφος Simon Critchley, γνωστός στην Ελλάδα από τα βιβλία του «Ηπειρωτική φιλοσοφία», «Το βιβλίο των νεκρών φιλοσόφων» και το πολύ πρόσφατο «Τι σκεφτόμαστε όταν σκεφτόμαστε το ποδόσφαιρο» (το πρώτο από τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα και τα άλλα δύο από τις εκδόσεις Πατάκη), επιχειρεί κι αυτός στην πραγματεία του «Σημειώσεις περί αυτοκτονίας» να προσεγγίσει με τον δικό του τρόπο την αυτοκτονία. Και ο τρόπος του είναι η ψύχραιμη, αποδραματοποιημένη και χωρίς ηθικολογίες προσέγγισή της. Παρ' όλο που δεν αρνείται την τραγική βαρύτητα μιας τέτοιας επιλογής, την αντιμετωπίζει ως κοινωνικό φαινόμενο και εξετάζει τους τρόπους πρόσληψής της σε σχέση με τις κυρίαρχες κάθε εποχή αντιλήψεις.

Ο συγγραφέας ξεκινά από την κλασική εποχή και αναφέρει ότι στην αρχαία Αθήνα ο Πλάτωνας θεωρούσε την αυτοκτονία ατιμωτική πράξη, αλλά την αποδέχονταν σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όπως αυτή του Σωκράτη. Στους ρωμαϊκούς χρόνους η αυτοκτονία είναι αποδεκτή ευρύτατα. Ο Σενέκας έγραφε χαρακτηριστικά ότι ο φιλόσοφος «ζει όσο οφείλει, όχι όσο μπορεί». Αργότερα βέβαια κυριάρχησαν οι χριστιανικές αντιλήψεις για την ιερότητα της ζωής ως δώρο θεού και για την αυτοκτονία ως αμάρτημα.

Ο χριστιανός οφείλει να παλεύει με τον πόνο μέχρι το τέλος. Ο Critchley αναφέρεται στην ιδέα του Αυγουστίνου, την οποία ανέπτυξε στη συνέχεια ο Θωμάς Ακινάτης, ότι η ζωή έχει δοθεί από τον Θεό στον χριστιανό ως δικαίωμα χρήσης αλλά χωρίς εξουσία επ’ αυτής. Η χριστιανική άποψη για την αυτοκτονία αρχίζει να αποδομείται μετά τον 17ο αιώνα με την εξέλιξη της επιστήμης και της υλιστικής θεώρησης της φύσης.

Ο Χομπς, με τη θέση του για την πραγματικότητα ως ύλη και κίνηση, και ο Σπινόζα, με την άποψη για τον θάνατο απλά ως μεταμόρφωση ενός κομματιού ύλης σε ένα άλλο, προσέφεραν το φιλοσοφικό υπόστρωμα για τη διαμόρφωση νέων αντιλήψεων για την αυτοκτονία.

Στοχαστές όπως ο Ιταλός Αλμπέρτο Ραντικάτι, ο Αγγλος κληρικός και ποιητής Τζον Νταν και ο Ντέιβιντ Χιουμ συνηγόρησαν υπέρ της ελεύθερης επιλογής της αυτοκτονίας και άσκησαν κριτική στη θεώρησή της ως αμαρτήματος. Τα επιχειρήματα δε του Χιουμ μπορούν άνετα να σταθούν στον σύγχρονο διάλογο για την υποβοηθούμενη αυτοκτονία ασθενών σε τελικό στάδιο. Ομως στην αγγλική νομοθεσία του 18ου αιώνα η αυτοκτονία θεωρούνταν διπλό αδίκημα, αφού με την αφαίρεση της ζωής του ο αυτόχειρας στρεφόταν και κατά του Θεού, που χάρισε τη ζωή, και κατά του βασιλιά, ο οποίος είχε απόλυτη δικαιοδοσία στους υπηκόους του.

Ο δράστης του αδικήματος τιμωρούνταν στην Αγγλία, αλλά και στη Γαλλία με εξευτελισμό του πτώματός του και ατιμωτική ταφή και με την κατάσχεση όλης της περιουσίας του από τον βασιλιά. Σήμερα, τέτοιου είδους «τιμωρίες» φαίνονται φρικιαστικές, αλλά ακόμα σε πολλές χώρες η αυτοκτονία θεωρείται έγκλημα.

Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι η χριστιανική αντίληψη διαμορφώνει ακόμα την ηθική αντιμετώπισή της. Διερωτάται, δε, εάν η ζωή είναι δώρο, γιατί ο παραλήπτης του δεν έχει το δικαίωμα να το διαθέσει όπως θέλει; Το δώρο υπό προϋποθέσεις, είτε από τον Θεό, είτε από τους γονείς, θεωρεί ότι δεν είναι δώρο. Εντοπίζει επιπλέον αντιφάσεις στην απαγόρευση της αυτοκτονίας λόγω της ιερότητας της ζωής, τόσο στην επιλογή του θανάτου από τους άγιους μάρτυρες της χριστιανικής θρησκείας όσο και στην αποδοχή της θανατικής ποινής ή στην αφαίρεση της ζωής στον πόλεμο.

Ο Critchley όμως θεωρεί εσφαλμένη και τη φιλελεύθερη αντιθρησκευτική θέση ότι ο άνθρωπος πρέπει να είναι ελεύθερος να επιλέγει τον χρόνο και τον τρόπο του θανάτου του. Ο «εαυτός» αυτού που επιλέγει την αυτοχειρία είναι μερικώς δικός του. Υπόκειται σε σχέσεις και τον διαμοιράζεται με άλλους, γονείς, συζύγους, παιδιά, αγαπημένους, δασκάλους. Οι άνθρωποι είναι πλάσματα εξαρτημένα από τις σχέσεις τους και αυτό δεν αποτελεί περιορισμό της ελευθερίας τους αλλά προϋπόθεσή της.

Τελικά, σύμφωνα πάντα με τον συγγραφέα, η συζήτηση για το δικαίωμα στην αυτοκτονία προσκρούει σε μια εννοιολογική σύγχυση. Η επιλογή της δεν έχει ορθολογικά επιχειρήματα αλλά και ούτε και ανορθολογικά. Αναζητεί δε τεκμήρια κατανόησής της στα σημειώματα αυτοκτονίας. Σ’ αυτά βλέπει μια πολλαπλότητα σκοπών και θελήσεων, όπως μια προσπάθεια επικοινωνίας του αυτόχειρα και δημοσιοποίησης της πράξης του, μια εκδήλωση της αμφίθυμης σχέσης αγάπης και μίσους με τα οικεία του πρόσωπα και για τους αναγνώστες τους, συχνά, μια πορνογραφική ηδονοβλεπτική ματιά στην κρυφή διανοητική κατάστασή του.

Στα αίτια των αυτοκτονιών, κατά τον Critchley, συμπεριλαμβάνονται λόγοι πολιτικοί, συνήθως ως πράξεις καταγγελίας και αντίστασης, και οικονομικοί.

Ο συγγραφέας, μετά τον ψύχραιμο αναστοχασμό της πράξης της αυτοκτονίας, καταλήγει ότι η υποτιθέμενη έλλειψη νοήματος της ζωής δεν είναι λόγος αποχώρησης από τη ζωή διότι η αναζήτησή του είναι λάθος. Η μεγάλη του αποκάλυψη δεν θα γίνει ποτέ. Εδώ στη γη και στην υπάρχουσα ζωή είναι η απόλαυση, εδώ υπάρχει η έξοδος από τη μοναξιά και η επικοινωνία με τον άλλο.

Ο Critchley διαπραγματεύεται πολύπλευρα το δύσκολο, στενάχωρο, ενίοτε παράλογο και βέβαια προκλητικό θέμα του και πετυχαίνει να συνθέσει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μελέτη μιας σκοτεινής πλευράς της ανθρώπινης ύπαρξης. Η προβληματική του ενισχύεται με τις πάμπολλες αναφορές σε πραγματικά περιστατικά αυτοχειρίας αλλά και σε πλήθος φιλοσοφικών, ψυχαναλυτικών και αρκετών σχετικών λογοτεχνικών κειμένων.

Στην έκδοση περιλαμβάνεται ως επίμετρο το γνωστό κείμενο του Ντέιβιντ Χιουμ «Περί αυτοκτονίας». Η μετάφραση της Μυρσίνης Γκανά συνέλαβε και απέδωσε εξαιρετικά το νόημα και το ύφος του συγγραφέα.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο «Μεταξύ Καντ...
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πέρα από το ανθρώπινο
Η Κλαρίσε Λισπέκτορ γεννήθηκε το 1920 στο Τσετσέλνικ της Ουκρανίας. Θεωρείται κορυφαία συγγραφέας και κύρια εκπρόσωπος του μοντερνισμού (ή μεταμοντερνισμού;) στη βραζιλιάνικη λογοτεχνία. Συγκρίθηκε με τη...
Πέρα από το ανθρώπινο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φωτογραφίες για αποτυχημένες σχέσεις
Εγραφα κάποια στιγμή, υπό τη γόνιμη επήρεια του Μιχαήλ Μπαχτίν, ότι ένα μυθιστόρημα θα μπορούσε να γράφεται από πολλούς συγγραφείς, επειδή πολυφωνικό και πολυεστιακό χρειάζεται τη ματιά πολλών ανθρώπων, ώστε...
Φωτογραφίες για αποτυχημένες σχέσεις
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τραυματικό παρελθόν και επίφοβο παρόν
Τον Χρήστο Μπράβο (1948-1987) τον γνώρισα λίγο μετά την έκδοση της πρώτης ποιητικής συλλογής του (Ορεινό καταφύγιο), το 1983∙ τον είχαμε καλέσει στη ραδιοφωνική εκπομπή «Πορτρέτα Δημιουργών» που επιμελούμαστε...
Τραυματικό παρελθόν και επίφοβο παρόν
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Νωπό νουάρ εκδοτικό τοπίο
Το είδος, γεννημένο από ένα λογοτεχνικό παιχνίδι του Πόου, εδραιωμένο ως ιστορία μυστηρίου και θρίαμβος της λογικής στη Γηραιά Αλβιόνα, μεταμορφώθηκε στη Νέα Γη σε σκληρό καταγγελτικό αφήγημα και, έκτοτε, είτε...
Νωπό νουάρ εκδοτικό τοπίο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα νέο δημοκρατικό μανιφέστο
Τώρα, προς το τέλος της δεύτερης δεκαετίας του εικοστού πρώτου αιώνα, άλλα φαντάσματα πλανώνται πάνω από την Ευρώπη. Είναι τα φαντάσματα του εθνικισμού, του λαϊκισμού, της Ακροδεξιάς, της ξενοφοβίας, του...
Ενα νέο δημοκρατικό μανιφέστο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας