Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του

ΝΤΙΤΕΡ ΧΕΝΡΙΧ «Μεταξύ Καντ και Χέγκελ» Διαλέξεις για τον γερμανικό ιδεαλισμό Επιμέλεια-πρόλογος: Ντέιβιντ Σ. Πατσίνι Μετάφραση: Θοδωρής Δρίτσας Επιμέλεια ελληνικής έκδοσης: Γιώργος Ξηροπαΐδης ΠΕΚ, 2018 Σελ. 424

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το σύστημα της ελευθερίας και οι φιλόσοφοί του

  • A-
  • A+

Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκφώνησή τους, οι διαλέξεις του Ντίτερ Χένριχ για τον γερμανικό ιδεαλισμό στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1973, που κυκλοφόρησαν χρόνια αργότερα στα αγγλικά με τίτλο Μεταξύ Καντ και Χέγκελ και είναι πλέον διαθέσιμες και στα ελληνικά (σε εξαιρετικά ακριβή μετάφραση του Θοδωρή Δρίτσα), παραμένουν μία από τις σημαντικότερες εισαγωγές στη θεωρούμενη από πολλούς ως ενδοξότερη περίοδο της νεότερης δυτικής φιλοσοφίας.

Οντας εξαρχής σχεδιασμένες για ένα αμερικανικό ακροατήριο εξοικειωμένο κυρίως με την αναλυτική φιλοσοφία, έχουν πρώτα απ’ όλα έναν ιδιαίτερο προπαιδευτικό χαρακτήρα που συμβάλλει πολύ στην επιτυχία τους: αναλαμβάνουν να παρουσιάσουν τις φιλοσοφικές εξελίξεις της περιόδου μεταξύ Καντ και Χέγκελ (η οποία εκτείνεται τύποις από το 1781 έως το 1844, αλλά ουσιαστικά συνοψίζεται, κατά τον Χένριχ, στις ούτε καν δυόμισι δεκαετίες από την πρώτη έκδοση της Κριτικής του καθαρού Λόγου, το 1781, μέχρι τη συστηματοποίηση της θεωρησιακής λογικής του Χέγκελ το 1804, χρονιά επίσης του θανάτου του Καντ) σε ένα κοινό όχι αρχάριων, αλλά –δυνάμει τουλάχιστον– αρνητικά προκατειλημμένων ακροατών, που ενδέχεται να πρέπει να πειστούν ακόμα και για το στοιχειώδες νόημα, πόσο μάλλον για τη σημασία, του θέματος του Χένριχ.

Το ότι το κοινό του Χάρβαρντ όντως πείστηκε τελικά από τον ομιλητή οφείλεται σε ορισμένες στρατηγικές επιλογές του τελευταίου, τις οποίες δεν κουράζεται να επαναλαμβάνει, φροντίζοντας συγχρόνως να τις υποστηρίζει με το περιεχόμενο των λεγομένων του. Οροθετώντας το αντικείμενό του «μεταξύ Καντ και Χέγκελ», απορρίπτει κάθε θεώρηση του γερμανικού ιδεαλισμού ως οργανικής συνέχειας που οδηγεί βαθμηδόν από τον Καντ στον Χέγκελ, με ενδιάμεσα στάδια τις άλλες μεγάλες μορφές της παράδοσης αυτής, προπάντων τον Φίχτε και τον Σέλινγκ, αλλά και τον Χέλντερλιν και τους πρώιμους «ρομαντικούς της Ιένας», τους αδελφούς Σλέγκελ και τον Νοβάλις.

Παρουσιάζει αντιθέτως τον γερμανικό ιδεαλισμό σχεδόν αρχιτεκτονικά, σαν την ανολοκλήρωτη κατασκευή μιας σειράς από συστήματα που απαντούν σε κοινά προβλήματα –στην ανάδειξη των οποίων συνέβαλαν αποφασιστικά μετακαντιανοί στοχαστές, τους οποίους ο Χένριχ ανασύρει από τη λήθη της Ιστορίας, όπως ο Γιακόμπι, ο Ράινχολντ, ο Σούλτσε, ο Μάιμον–, υιοθετούν μέσα από διαφορετικούς δρόμους την ίδια σκόπευση και συνομιλούν μεν μεταξύ τους, αλλά με πολλές δυσκολίες (ο Φίχτε και ο Χέγκελ αγνοούσαν τη συστηματική δομή της Κριτικής του καθαρού Λόγου, λέει ο Χένριχ, ο δε Χέγκελ δεν είχε υπόψη του τις ύστερες εκδοχές της Θεωρίας της επιστήμης του Φίχτε), δυσκολίες οι οποίες έπαιξαν ωστόσο καίριο ρόλο στην αυτόνομη ανάπτυξη τριών τουλάχιστον βασικών «θέσεων», του Καντ, του ύστερου Φίχτε και του Χέγκελ.

Η απουσία του Σέλινγκ από την παραπάνω τριάδα όσο και από το σύνολο των διαλέξεων εξηγείται από μια δεύτερη στρατηγική επιλογή του Χένριχ, που είναι η ηθελημένα περιοριστική παρουσίαση του γερμανικού ιδεαλισμού σαν «φιλοσοφίας του νου» (προβληματική γνώριμη στο αμερικανικό φιλοσοφικό κοινό) η οποία ορίζεται αφενός από τη θεμελίωσή της και αφετέρου από τη συστηματική οικοδόμησή της.

Ετσι, ο Καντ ως φιλόσοφος του νου είναι πολυδιάστατος και χωρίς θεμέλιο, ο Φίχτε είναι αυτός που φέρνει ορμητικά στο προσκήνιο το αίτημα της θεμελίωσης συνδυάζοντάς το με τη γραμμική ανάπτυξη της θεωρίας του, ενώ ο Χέγκελ διατηρεί τον θεμελιωτισμό του Φίχτε αλλά εγκαταλείπει τη γραμμικότητα και επιστρέφει σε μια πολυδιάστατη θεωρητική ανάπτυξη.

Ελλείψει του Σέλινγκ, πραγματικός –και οιονεί μυθιστορηματικός, αν σκεφτούμε την αρκετά εκτενή (σελ. 252-257) παρέκβαση που αφιερώνει ο Χένριχ στην περιπετειώδη βιογραφία του μέχρι την ακαδημαϊκή του καθιέρωση– ήρωας αυτών εδώ των διαλέξεων αναδεικνύεται ο «σκοτεινός» Φίχτε, ο φιλόσοφος του Απόλυτου (δηλαδή μη εγωιστικού) Εγώ, του οποίου η σχετική αφάνεια σε σύγκριση με τον Καντ και τον Χέγκελ (αλλά ακόμα και τον Χέλντερλιν ή τους πρώιμους ρομαντικούς, οι οποίοι θεωρούνται εν γένει τα γνησιότερα πνευματικά του τέκνα) οφείλεται στο ότι το κύριο έργο του, η Θεωρία της επιστήμης, γραφόταν και ξαναγραφόταν αδιάκοπα, αδυνατώντας να εκπληρώσει τις ίδιες τις προδιαγραφές του.

Σε αυτήν ακριβώς τη μνημειώδη αποτυχία της ηρωικής προσπάθειας του Φίχτε μπορεί ίσως να βρεθεί ο τρίτος και σημαντικότερος λόγος της επιτυχίας των διαλέξεων και κατ’ επέκταση του βιβλίου του Χένριχ. Ακριβώς μέσα από την αυστηρή γνωσιολογική, επιστημολογική ή νοολογική οροθέτησή του, ο γερμανικός ιδεαλισμός παρουσιάζεται –σε συμφωνία με την αυτοκατανόηση των ίδιων των εκπροσώπων του– ως το απόλυτο εγχείρημα εννοιολογικής έκφρασης της επαναστατικής αστικής ελευθερίας.

Αν η γνώση, η επιστήμη, ο νους είναι το πεδίο όπου επιχειρείται αυτή η έκφραση και συνεπώς το κατεξοχήν αντικείμενο των αναλύσεων του Χένριχ, στο φόντο των τελευταίων υποφώσκει διαρκώς η θυελλώδης επίδραση του γερμανικού ιδεαλισμού στην πολιτική, τη θρησκεία, το δίκαιο, την τέχνη – επίδραση που γίνεται σταθερά κατανοητή ως ένα μεγαλειώδες κοινό πρόγραμμα των ιδεαλιστών «να διασφαλίσουν αυτή την ιδιαίτερη σύλληψη της ελευθερίας που είχε τόσο ζωτική σημασία για τη θεμελίωση του νεωτερικού κόσμου» (σελ. 410). Φαντάζει παράδοξο κι άλλο τόσο αισιόδοξο: μια τέτοια φιλοσοφία της ελευθερίας φαίνεται πως εξακολουθεί να γοητεύει ακόμα και μέσα στα πιο τεχνικά συμφραζόμενα, ακόμα και το πιο εχθρικό κοινό – ακόμα και σήμερα.

 

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ανταλλάσσοντας ποιητικά και ψυχικά φορτία
Συνδυάζοντας φιλολογική οξυδέρκεια, βαθιά γνώση της λογοτεχνίας μας του 20ού αιώνα και αναγνωστική ευαισθησία, η Αθηνά Βογιατζόγλου στρέφει, για ακόμα μια φορά, το ερευνητικό της ενδιαφέρον στο πεδίο της...
Ανταλλάσσοντας ποιητικά και ψυχικά φορτία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
Ο Νάνος Βαλαωρίτης (5 Ιουλίου 1921-13 Σεπτεμβρίου 2019), με τον θάνατο του οποίου κλείνει βιολογικά η γενιά του ’30, πιάνει τον μοντερνισμό στην αφετηρία του και τον ολοκληρώνει με τη μετα-υπερρεαλιστική και...
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας