Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Τούτο εστίν»
ΧΑΡΗΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Τούτο εστίν»

  • A-
  • A+

Τρίτη στη σειρά νουβέλα του Αχιλλέα Κυριακίδη, μετά την τρισυπόστατη «Κωμωδία» (2010) και το ματωμένο σταυροδρόμι του «360» (2013), αμέσως μετά τους συγκεντρωτικούς τόμους της πεζογραφίας του [«Μουσική και άλλα πεζά 1973-1995» και «Τεχνητές αναπνοές και άλλα πεζά της πόλεως 2003-2010» (Πατάκης 2014 και 2016 αντίστοιχα)] και σχεδόν ταυτόχρονα με την ολοκλήρωση της αριστουργηματικής μετάφρασης του μεγαμυθιστορήματος «Κουτσό» του Κορτάσαρ, την υπόθεση του οποίου ο μεταφραστής Κυριακίδης πρόσφατα συμπύκνωσε ως εξής: «Η αναζήτηση του εαυτού, του άλλου, του έρωτα, του κέντρου, του νοήματος».

Αυτό θα μπορούσε να ισχύει κατά λέξη και για το «Σώμα» με το οποίο ο Κυριακίδης προσθέτει ακόμα μία ψηφίδα σε αυτήν την ατέλειωτη ακόμα τοιχογραφία ή, μάλλον, μουσική συμφωνία που συνθέτει χρόνια τώρα. Οπως και οι άλλοι συναισθητικοί κέντρωνές του, έτσι και το «Σώμα» βρίθει από μουσικές, εικαστικές και λογοτεχνικές αναφορές και είναι γεμάτο με παραπειστικές παραπομπές σε ανύπαρκτα βιβλία.

Οπως, επίσης όλα τα βιβλία του Κυριακίδη, είναι κι αυτό εξαιρετικά συμπυκνωμένο και γραμμένο με αυτή τη χαρακτηριστική, ακριβολόγα γλώσσα του. Δεν είναι τυχαίο που σε ένα κείμενο μόλις 6.493 λέξεων η μόνη λέξη που συναγωνίζεται σε συχνότητα εμφάνισης τη λέξη του τίτλου (η οποία απαντά 31 φορές σε κάθε αριθμό και πτώση), είναι η λέξη «γλώσσα»: αυτή εμφανίζεται 24 φορές. Αν αναλογιστούμε την υπόθεση της νουβέλας, είναι φυσικό.

Η ζωή ενός ανθρώπου με σταθμούς τα πάθη του σώματός του. Κι ενώ, όμως, το σώμα του φιλόλογου, μελετητή, ποιητή και συγγραφέα Μαρτινιανού (Μάρτη) Σταύρου «φωνάζει με τη μόνη γλώσσα» που ξέρει, τη γλώσσα του πόνου, καθώς η ιστορία εστιάζει σε «ακυρωμένες εκρήξεις θανάτου» στην πορεία της ζωής του (αμυγδαλές, περιτονίτιδα, πολλαπλοί τραυματισμοί, μετατραυματική αμνησία, μικροβιακή εντερική μόλυνση, όψιμη θανατοφοβία), ο ίδιος, στοιχειωμένος από την αναζήτηση μιας γλώσσας ξεχασμένης στην τύρβη της Ιστορίας, που ομνύει στο σώμα και υπηρετεί μόνο τις ανάγκες του, θα φτάσει στα βάθη της Βαλκανικής…

Πονεμένη ιστορία, σαν αρνητικό μιας καβαφικής νεότητας. Στο τέλος της αναζήτησης, ο Μάρτης που (ως μάρτυρας) αγωνιζόταν μια ζωή να βρει τη «γλώσσα/σώμα», θ’ ανακαλύψει αυτό που με το μυαλό του είχε προτιμήσει να ξεχάσει, αφού η ομοερωτική εμπειρία σκοτώνεται ως μνήμη και ως γλώσσα που δεν μιλήθηκε. Αρνούμενος την ψυχή των «πραγμάτων», μάταια μαρτύρησε να βρει τη γλώσσα τους.

Νομίζω ότι το ζεύγος σώμα/ψυχή ή μορφή/περιεχόμενο ο αναγνώστης θα το βρει εγγεγραμμένο με διάφορους τρόπους στο βιβλίο· αίφνης, ήδη στην αρχή: «Στο πρόσωπό του έβλεπαν έναν λόγιο με αποχυμωμένο μυαλό που, αντί να βυθίζεται στο “πνεύμα” των κειμένων, αρχαίων ή μη, επέμενε να λάμνει επιπολής, σαγηνευμένος από τρόπους, ελιγμούς και αγωνίες της “γλώσσας” να εκφράσει, αδιάφορο τι. Σε μια παρατήρηση ότι αυτή η αντιπαράθεση μορφής-περιεχομένου είναι πιο παλιά κι από την εποχή όπου διαμορφώθηκε η γλώσσα που θα τη διατύπωνε, είχε απαντήσει εξαίροντας τη ρητορική αποτελεσματικότητα του πρωθύστερου στο σχόλιο και την παράδοξη γοητεία της ειρωνείας του. Λίγο καιρό αργότερα, ανακάλυψε τη μεσμερική γραφή του Μπέκετ».

Kάποια στιγμή ο Μάρτης Σταύρου αναθυμάται ένα διήγημα που μπορεί ν’ αποδίδεται στον «ασώματο» συγγραφέα Κρίστιαν Γκρέινβιλ, ανήκει όμως στον ίδιο τον «ενσώματο» Κυριακίδη, δημιούργημα του οποίου είναι τόσο ο Γρέινβιλ όσο και ο Σταύρου.

Στο διήγημα («Είσοδος κινδύνου»), ένας συγγραφέας που χαρακτηρίζεται από την κριτική ως «μεταφυσικός ρεαλιστής», προσγειώνεται σ’ ένα αεροδρόμιο γεμάτο «μισθωμένα χαμόγελα», σ’ έναν κόσμο γεμάτο ακαταλαβίστικες λέξεις, με τον αναγνώστη να καταλαβαίνει μόνο στο τέλος ότι το αεροδρόμιο είναι ο θάνατος.

Αν ο θάνατος είναι «η αδυναμία επικοινωνίας και συνεννόησης με τους άλλους», τότε η επικοινωνία, δηλαδή η γλώσσα, ταυτίζεται με τη ζωή, αλλά και με τις σωματικές ανάγκες σαν αυτές που υπηρετούσε η ξεχασμένη γλώσσα, που φυσικά πρέπει να είναι παλιά, σχεδόν αρχαϊκή, σίγουρα προ-πλατωνική, μπορεί και ομηρική. Στον Ομηρο, η ψυχή έχει τόσο μεγάλη εξάρτηση από το σώμα, ώστε ακόμα και στον Αδη πρέπει να πιει αίμα για ν’ αποκτήσει τη μνήμη των γήινων συμβάντων.

Οσο για το υποτιθέμενο διήγημα του Σταύρου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Εντευκτήριο» με το ψευδώνυμο Αντώνης Ιωάννου (ψευδώνυμο και του ίδιου του Κυριακίδη), αυτό, συμφύροντας ταυτόχρονα το «Θάνατος στη Βενετία» του Τόμας Μαν και την «Γραντίβα» του Γένσεν, αναδιπλασιάζει με τον τρόπο της mise en abyme εντός του διηγήματος το θέμα της νουβέλας: ένας αρχαιολόγος καταφέρνει να διαβάσει μια επιτύμβια στήλη σε μια άγνωστη αρχαία γλώσσα: «αναδιφώντας στο σώμα αυτής της γλώσσας, θαρρείς και ανέσκαψε τη γλώσσα του δικού του σώματος».

Οπως και να ’χει, στο «Σώμα» πρωταγωνιστούν πάλι όλα αυτά που πρωταγωνιστούν στα διηγήματα του Κυριακίδη: η γλώσσα και η σιωπή, ο χρόνος και η μνήμη, η φρίκη της έσχατης ταπείνωσης, η μουσική, τα όνειρα, ο έρωτας, η Ιστορία, και η «τρομερή μοναξιά του Οδυσσέα» σ’ αυτό το «εξ ορισμού ατέλειωτο, πολύφθογγο και πανανθρώπινο ταξίδι αυτογνωσίας» που λέγεται ανθρώπινη ζωή, όπως σημείωνε ο δοκιμιογράφος Κυριακίδης για τον αγαπημένο του Ταρκόφσκι, μια αγάπη που μοιράζεται με τον Μάρτη Σταύρου.

Τηρουμένων των αναλογιών, έχουμε εδώ μια νέα «Οδύσσεια», γιατί και πολυμήχανο Οδυσσέα έχουμε και Πηνελόπη (που εδώ ονομάζεται Ελένη!) να υφαίνει υπομονετικά τον χρόνο, και σειρήνες ή μάγισσες, αναγνωρίσεις και αποχωρισμούς, καθόδους και ολικές επαναφορές…

Εχουμε επίσης έναν σαρκικό Γολγοθά και έναν Λάζαρο που επέστρεψε – και μάλιστα από το Αουσβιτς, εκεί ακριβώς όπου το ανθρώπινο σώμα το μεταχειρίστηκαν με τον πιο βάρβαρο τρόπο. Η ψυχή ήταν τρωτό σώμα, μας θυμίζει ο πρωτομάρτυρας Πρίμο Λέβι.

Ωστόσο, ας μην περιμένει ο αναγνώστης μια ερμηνευτική αλληγορική αντιστοίχιση. Το «Σώμα» είναι μια έκκεντρη πολυσυλλεκτική Οδύσσεια αυτογνωσίας, ίσως μια ανάπτυξη του ερωτήματος της τέταρτης επιγραφής του βιβλίου [από την ταινία «Χαίρε Μαρία» (1984) σε σενάριο Ζαν Λικ Γκοντάρ και Φιλίπ Σολέρς]: «Η ψυχή έχει σώμα;»

Ναι, θ’ απαντούσε η σύγχρονη ψυχανάλυση, που αναζητά μια σωματική πρωτογλώσσα για να μιλήσει για τα ψυχοσωματικά μας πάθη και δίνει έμφαση στο περίβλημα του σώματος, το οποίο, όπως και το Εγώ, περιβάλλει το ψυχικό όργανο. Ούτε πράγμα ούτε συνείδηση, ούτε αντικείμενο ούτε υποκείμενο, αλλά αυτό που «αγγίζει και αγγίζεται» θα έλεγε μια φαινομενολογική προσέγγιση (Μερλό Ποντί), στην οποία ένας Λεβινάς θα πρόσθετε τη σημασία της τρωτότητας ψυχής τε και σώματος.

Θυμίζω ότι μόνο τρεις στίχοι του Σταύρου «σώζονται», ακόμα κι αν αυτός τους έχει ξεχάσει: «Το σώμα ποθεί. Και ποθείται. / Το σώμα φλέγει. Και φλέγεται. / Το σώμα πονάει. Και πονάει» (σ. 37).

«Κάποια βιβλία είναι να τα γεύεσαι, κάποια να τα καταπίνεις και κάποια άλλα, ελάχιστα, να τα μασάς και να τα χωνεύεις» έλεγε ο Φράνσις Μπέικον. Νομίζω ότι η νουβέλα αυτή ανήκει στην τρίτη κατηγορία.

«Λάβετε, φάγετε», λοιπόν, «τούτο εστίν» το «Σώμα» του Αχιλλέα Κυριακίδη, που θα συνεχίσει να προκαλεί τις αναγνώσεις και κυρίως τις επαναναγνώσεις μας παρά –ή, μάλλον, ακριβώς γι’ αυτό– το μικρό του μέγεθος.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μοναδική έξοδος, η αφήγηση
«Στο σπίτι μας το χρήμα πήγαινε καβάλα στ’ άλογο ενώ εμείς πηγαίναμε με τα πόδια...». Ετσι ξεκινάει η νουβέλα του Ερνάν Ριβέρα Λετελιέρ Η αφηγήτρια ταινιών και ο οικισμός στον οποίο αναφέρεται η αφηγήτρια,...
Μοναδική έξοδος, η αφήγηση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας
Το εν λόγω κείμενο υπήρξε κομβικό για την ιστορία του γυναικείου κινήματος καθώς έγινε ένα είδος «μανιφέστου» για τη γυναικεία χειραφέτηση, είχε μεγάλη απήχηση στις φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 αλλά και...
Οψεις της γυναικείας εμπειρίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας