• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 15.6°C / 19.1°C
    2 BF
    66%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 13.2°C / 16.6°C
    2 BF
    66%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    17°C 16.6°C / 18.0°C
    1 BF
    71%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 13.8°C / 13.9°C
    2 BF
    60%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    11°C 10.9°C / 10.9°C
    3 BF
    87%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 15.0°C
    2 BF
    80%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 9.5°C / 11.4°C
    1 BF
    66%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    17°C 17.4°C / 17.4°C
    1 BF
    73%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 17.7°C / 20.2°C
    2 BF
    66%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 14.6°C / 16.9°C
    2 BF
    72%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 16.4°C / 17.8°C
    2 BF
    77%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 12.9°C / 13.7°C
    2 BF
    77%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.9°C / 18.9°C
    0 BF
    68%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.4°C / 15.0°C
    0 BF
    72%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 14.0°C / 14.5°C
    1 BF
    93%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 19.8°C / 19.8°C
    1 BF
    68%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 15.1°C / 19.3°C
    0 BF
    50%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 13.3°C / 13.8°C
    3 BF
    76%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.6°C / 16.2°C
    2 BF
    76%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 12.0°C / 12.0°C
    1 BF
    66%
ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΑΣΑΡΓΙΩΤΑΚΗ

Η ποιητική γενιά του 1970

  • A-
  • A+

Η ποιητική γενιά του 1970 είναι η παιδική ηλικία της αναγνωστικής ζωής μου. Εννοώ ότι αυτοί οι ποιητές και αυτές οι ποιήτριες, όταν ήμουν 18 ετών, στη δεκαετία του 1980, άρχισαν να με ανατρέφουν αναγνωστικά, έγιναν για μένα οι πατέρες και οι μητέρες μου ως αναγνώστη της ποίησης, πριν πορευτώ, στη συνέχεια, στο μακρύ μονοπάτι, που έγινε με τον καιρό λεωφόρος, των παλαιότερων ποιητών, που λειτούργησαν και λειτουργούν, εδώ και 35 χρόνια, ως κοντινοί κι ως μακρινοί πρόγονοι.

Ανατρέχοντας από τη σημερινή σκοπιά στο έργο τους, θα σχολιάσω αδρομερώς τη φράση «ποιητική γενιά του 1970» ως γραμματολογικό όρο, δηλαδή ως χαρακτηρισμό που προσδιορίζει μια βιολογική γενιά ποιητών στην ιστορία της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας.

Οι όροι «γενιά του 1970» και «γενιά της αμφισβήτησης» χρησιμοποιήθηκαν στη διάρκεια της περιόδου 1971-1985 από ποιητές και κριτικούς λογοτεχνίας για να ονομάσουν εκείνη την ομάδα ποιητών που γεννήθηκαν από το 1940 μέχρι το 1955 και εξέδωσαν το πρώτο βιβλίο τους στη διάρκεια της δικτατορίας, από το 1967 μέχρι το 1974. O πρώτος όρος, όρος χρονικού προσδιορισμού, χρησιμοποιείται μέχρι τις μέρες μας σε κριτικά κείμενα.

Ο δεύτερος όρος, όρος κοινωνιολογικής στόχευσης, έγινε αντικείμενο πολλών συζητήσεων (π.χ. προτάθηκε ο όρος «άρνηση» προς αντικατάστασή του) και έπαψε να χρησιμοποιείται ύστερα από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, προφανώς επειδή εξέλιπε η ποιητική παραγωγή που μέχρι τότε τον στήριζε. Παρά την αχρησία του πλέον, ο όρος «γενιά της αμφισβήτησης» παρουσιάζει περισσότερο ενδιαφέρον από τον όρο «γενιά του 1970», καθώς μας θέτει το ερώτημα σήμερα, από την απόσταση σχεδόν μισού αιώνα, τι και πώς αμφισβήτησε η λεγόμενη «γενιά της αμφισβήτησης».

Ως ευδιάκριτος ενοποιητικός άξονας του έργου των νέων ποιητών που εμφανίστηκαν ύστερα από το 1967 λειτούργησε η πρόθεσή τους να αμφισβητήσουν την πολιτική και κοινωνική αλλοτρίωση των χρόνων της δικτατορίας και, στη συνέχεια, της πρώτης μεταπολίτευσης.

Τόσο τα συναρτημένα με την τάση της αμφισβήτησης θέματα όσο και τα εκφραστικά μέσα που χρησιμοποίησαν οι νέοι ποιητές ήταν το αποτέλεσμα της κοινής ανάγκης για αντίσταση απέναντι σε ένα καταπιεστικό κοινωνικό καθεστώς και της διάθεσης για ρήξη με έναν μηχανοκρατικό πολιτισμό κι ένα ισοπεδωτικό καταναλωτικό πρότυπο ζωής.

Το τρίπτυχο της αστικής ηθικής, «πατρίς, θρησκεία, οικογένεια», αποτέλεσε τον κεντρικό στόχο μιας κοινωνικής και ποιητικής γενιάς που επιθυμούσε να λειτουργήσει με αντισυμβατικό και βέβηλο τρόπο. Αλλά δεν ήταν μόνο οι δομές της ελληνικής κοινωνίας και ο κώδικας συμπεριφοράς της που προκαλούσαν δυσαρέσκεια ή και ασφυξία στους τότε νέους ποιητές.

Ηταν επίσης οι συνομήλικοι ή οι λίγο νεότεροι της ευρωπαϊκής γενιάς του Μάη του 1968 και της αμερικανικής γενιάς της διαμαρτυρίας κατά του πολέμου στο Βιετνάμ και των εξεγέρσεων στα πανεπιστήμια. Γι’ αυτό οι ποιητές αυτοί κατήγγειλαν καταστάσεις που διαμορφώθηκαν γενικότερα στον δυτικό κόσμο, όπως η ανησυχία για την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της τεχνολογίας και ο φόβος του πυρηνικού ολέθρου.

Το ιδεολογικό στίγμα τους λιγότερο τοποθετείται στον χώρο της Αριστεράς και περισσότερο ανιχνεύεται σε μια αναρχίζουσα διάθεση, η οποία δεν αντιστοιχεί σε κάποιον συγκεκριμένο φορέα πολιτικής εκπροσώπησης.

Την ίδια εποχή, στο έργο των νέων ποιητών η ανάγκη για αντίσταση και η διάθεση για ρήξη οδήγησαν στην εκδήλωση ενός καθαρά αρνητικού ψυχοσυναισθηματικού κλίματος. Στη βάση αυτής της αρνητικής ψυχικής διάθεσης, η αυτοκαταγγελία της ποιητικής ιδιότητας και ο αυτοδιασυρμός της ποιητικής λειτουργίας έγιναν ο βασικότερος ίσως κοινός τόπος της θεματικής τής αμφισβήτησης.

Παρακινημένοι, επίσης, από τα κοινωνικά μηνύματα και τα ιδεολογικά προτάγματα των αρχών της δεκαετίας του 1970, συνδύαζαν συχνά δραματικούς ποιητικούς τρόπους, ανάμεσα σε άλλους και εκείνους του Καβάφη, με την ειρωνική οπτική τους.

Παράλληλα, η εξωστρέφεια της ποίησής τους τούς ωθούσε στον ρεαλισμό και, επομένως, στον διάλογο με τους ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Αλλά ο ρεαλισμός τους είναι ανάμεικτος με μια αίσθηση παράλογου που αξιοποιεί την εντόπια παράδοση του μοντερνισμού και ειδικότερα του μετα-υπερρεαλισμού και την αμερικανική ποίηση των beat. Ο έντονος σεξισμός, επίσης, και η αντιρομαντική θεώρηση του έρωτα συγχρονίζονται με τα απελευθερωμένα ερωτικά ήθη τους.

Η θεματική οικείωσή τους με στοιχεία της λαϊκής κουλτούρας, όπως το τραγούδι και ο εμπορικός κινηματογράφος, δείχνει την αντίληψή τους ότι η ποίηση δεν είναι αναγκαστικά μέρος της υψηλής τέχνης και μπορεί να προσεγγίζει το ταπεινό και το χαμηλό. Η αμφισβητησιακή τάση εκδηλώθηκε όχι μόνο με τα θέματα, αλλά και με τη γλώσσα, τη μορφή, το ύφος της τότε νεανικής ποίησης.

Ετσι επικράτησαν ο πεζολογικός και παρατακτικός λόγος, η μορφική ατημελησία, η εμφανής έλλειψη της στίξης και γενικότερα το άναρχο ύφος, η γλωσσική ποικιλότητα και η διαδεδομένη χρήση της αργκό. Εύλογο ήταν ότι η αμφισβητησιακή τάση, τόσο ως προς τα θέματα όσο και ως προς τους εκφραστικούς τρόπους της, περιορίστηκε και εντέλει έπαψε να εμφανίζεται στο έργο των περισσότερων ποιητών, όταν πια άλλαξαν οι πολιτικοκοινωνικοί όροι που την εξέθρεψαν, ύστερα από τα μέσα της δεκαετίας του 1980.

Στη συνέχεια, οι ποιητές κι οι ποιήτριες της γενιάς του 1970 τράβηξαν καθένας και καθεμιά τον δικό του και τον δικό της δρόμο και αυτή η ατομική πορεία συναρτάται με την ποιητική ωρίμανσή τους.

Σε ό,τι αφορά ειδικότερα τις ποιήτριες της γενιάς, οι περισσότερες έθεσαν με το έργο τους το ζήτημα της σχέσης της ποίησης με την ταυτότητα του γυναικείου φύλου ως κοινωνικού φύλου.

Οι ποιήτριες αυτές, που πρέσβευαν συνολικά τη γυναικεία σεξουαλική και κοινωνική χειραφέτηση, επαναπροσδιόρισαν, τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς την ποιητική γραφή, τη γραμμένη από γυναίκες ποίηση και, επομένως, αναβάθμισαν τη σχέση των αναγνωστών μαζί της.

Αποτέλεσμα ήταν η άμβλυνση σε σημαντικό βαθμό της συμβατικής, αλλά κατά λανθάνοντα τρόπο αξιολογικής (εις βάρος των γυναικών) διάκρισης της ποίησης, και γενικότερα της λογοτεχνίας, σε ανδρική και γυναικεία.

Με σημείο αναφοράς τις ποιήτριες της γενιάς του 1970, μπορούμε να πούμε ότι ο χαρακτηρισμός «γυναικεία ποίηση» δεν αναφέρεται τόσο στις θεματικές επιλογές μιας ποίησης που επεξεργάζεται θέματα του γυναικείου φύλου όσο στο γεγονός ότι μέσα από τα θέματα αυτά, με κυρίαρχο την έκφραση του ερωτικού σώματος έτσι όπως βιώνεται από ένα γυναικείο ποιητικό υποκείμενο, αναδεικνύεται η γυναικεία συνείδηση και μια διαφορετική ως προς την επικρατούσα (δηλαδή την ανδρική) αντίληψη του ποιητικού λόγου.

Η συναρίθμηση και η ένταξη των ποιητών μιας συγκεκριμένης χρονικής περιόδου σε ποιητική γενιά αποβαίνει χρήσιμη για τη μελέτη του έργου τους, ιδίως όταν η γενεαλόγηση αφορά κυρίως τον χρόνο εμφάνισής τους στη νεανική ηλικία τους, όταν ακόμα τα στοιχεία της συμπόρευσής τους είναι εντονότερα και οι δείκτες της εξατομίκευσής τους ασθενικοί. Στη συνέχεια, ο γραμματολογικός όρος της ποιητικής γενιάς πρέπει να γίνεται αντιληπτός ως πολύ ελαστικό σχήμα, ώστε να μην παραποιούνται ουσιαστικότερα κριτήρια ταξινόμησης και συνθετικής ερμηνείας της ποιητικής παραγωγής μιας εποχής.

Αυτό ισχύει και για τη γενιά του 1970. Θεωρώντας εποπτικά το έργο των ποιητών της, από την απόσταση του χρόνου, μπορούμε να αντιληφθούμε τη συντελεσμένη σημαντική προσφορά τους. Στο επίπεδο της συλλογικότητάς τους, η αμφισβήτηση ως ποιητικό φαινόμενο αποτέλεσε την τελευταία εποχή που η ελληνική ποίηση συνδέθηκε άμεσα και δραστικά με το πολιτικοκοινωνικό παρόν της. Ακολούθησε η μακρά μεταπολιτευτική περίοδος, όταν η ελληνική ποίηση εξατομικεύτηκε, εκφράζοντας τον ατομικό χώρο. Μόνο τα τελευταία χρόνια, εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, διαμορφώθηκαν συνθήκες που ξαναφέρνουν στο προσκήνιο της ποίησης των νέων (και όχι μόνο) το ενδιαφέρον για τις πολιτικοκοινωνικές εξελίξεις.

Ο χρόνος που κύλησε και οι αποτιμήσεις της λογοτεχνικής κριτικής ανέδειξαν την υψηλή αισθητική αξία του έργου πολλών ποιητών και ποιητριών που ξεκίνησαν στο μακρινό πια διάστημα της δικτατορίας και της πρώτης περιόδου της μεταπολίτευσης. Αν έχει νόημα η μνεία μερικών ονομάτων, μέσα από τον εντελώς σχηματικό χαρακτηρισμό του έργου τους, είναι προκειμένου να διαφανεί η διαφορετικότητα των ποιητών στη φάση της ωριμότητάς τους.

Η Κατερίνα Αγγελάκη Ρουκ (γενν. 1939) δημιουργεί μια ποίηση που τόσο ως θεματική όσο και ως γραφή διέπεται από τη συνείδηση του γυναικείου φύλου. Ο Κύπριος Κυριάκος Χαραλαμπίδης (1940) εξελίσσει το παραγνωρισμένο από τους Ελλαδίτες ομοτέχνους του είδος της εθνικής ποίησης. Ο Μανόλης Πρατικάκης (1943) ανανεώνει τη μακρά παράδοση του στοχαστικού λυρισμού τροφοδοτώντας τον με την απωανατολική φιλοσοφία. Ο Λευτέρης Πούλιος (1944) είναι ο εμβληματικός ποιητής-οδηγός της αμφισβήτησης ως αιτήματος και ως κέντρου της ποιητικής λειτουργίας. Ο Μιχάλης Γκανάς (1944) αναζωογονεί την αξεπέραστη παράδοση του δημοτικού τραγουδιού.

Ο Νάσος Βαγενάς (1945) δοκιμάζει δημιουργικά τη σύζευξη του λυρισμού και της ειρωνείας. Η Τζένη Μαστοράκη (1949) αναπτύσσει μια βαθιά διαλογική σχέση με τον νεοελληνικό ποιητικό λυρισμό, ιδίως με τον Σολωμό. Ο Διονύσης Καψάλης (1952) ανανεώνει τη φόρμα του σονέτου εκσυγχρονίζοντας το ύφος και τη θεματική αυτού του παμπάλαιου είδους. Η επιλογή μου να αναφέρω μερικούς μόνο πολύ καλούς ποιητές και ποιήτριες έγινε από ένα αρκετά μεγαλύτερο σύνολό τους: η μεγάλη πλειονότητα των ποιητών και των ποιητριών της γενιάς του 1970 συνεχίζουν τη δημιουργική πορεία της ώριμης περιόδου τους.

*Ο Ευριπίδης Γαραντούδης είναι καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών

   

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποίηση για το επιτήδευμα της ζωής
Μου αρέσει καμιά φορά να παραφράζω, να λέω δηλαδή με δικά μου λόγια ποιήματα που έχω διαβάσει, αρκεί να προσφέρονται, εννοείται, γι’ αυτή τη δουλειά. Τη θεωρώ ως διαδικασία δημιουργική, διδακτική και...
Ποίηση για το επιτήδευμα της ζωής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Φορώντας μια ξαστεριά στα μάτια…»
Ο προβληματισμός και η αγωνία για το αναπότρεπτο του θανάτου εκφράστηκαν στην ποίηση της Κικής Δημουλά μέσα από την ποιητική του εφήμερου σώματος ήδη από την πρώιμη συλλογή Ερεβος (1956), όταν φορώντας μια...
«Φορώντας μια ξαστεριά στα μάτια…»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποιητικό ψηφιδωτό 2018
Ποικιλία μορφικών επιλογών, τολμηροί πειραματισμοί ή ωρίμανση κλασικότερων τάσεων, πολιτικές, ενδοσκοπικές ή ενδοποιητικές σκοπιές, τόνοι παιγνιώδεις, δραματικοί, αφηγηματικότεροι ή θραυσματικοί, αλλά και...
Ποιητικό ψηφιδωτό 2018
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πεζογραφία vs ποίηση, ή και κάτι παραπάνω;
​Το τι παρακολουθούν οι μελετητές της λογοτεχνίας μάς δείχνει ποιον Κανόνα κατασκευάζουμε και συντηρούμε ως έθνος. Δείχνει δηλαδή ποια ονόματα και ποια έργα εξακολουθούν να έχουν απήχηση στη σκέψη του...
Πεζογραφία vs ποίηση, ή και κάτι παραπάνω;
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ποιητικός «τόπος αδέκαστης ουτοπίας»
Τα ποιήματα που περιλαμβάνονται στην ανθολογία «Η Πρέβεζα στη νεοελληνική ποίηση» φανερώνουν τόσο τη σύνδεση του Καρυωτάκη με την πόλη όσο και την επίμονη διάρκεια της απήχησής του. Το πρώτο —πλην του...
Ποιητικός «τόπος αδέκαστης ουτοπίας»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η Κόλαση και ο Παράδεισος στο έργο του Διονυσίου Σολωμού (1798-1857)
Σήμερα, για τον Σολωμό, γράφουν οι πανεπιστημιακοί Μιχαήλ Πασχάλης και Δημήτρης Πολυχρονάκης φωτίζοντας όψεις, πτυχές και συμφραζόμενα μιας εξακολουθητικής θεματικής, ποιητικής και οντολογικής εμμονής του...
Η Κόλαση και ο Παράδεισος στο έργο του Διονυσίου Σολωμού (1798-1857)

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας