Το παρελθόν που επιστρέφει

Δύο παράλληλες φανταστικές ιστορίες που απέχουν μεταξύ τους πεντακόσια χρόνια, δύο διασταυρούμενα ιστορικά μυθιστορήματα που μπλέκουν υπαρκτά πρόσωπα και ανώνυμους χαρακτήρες, που διανύουν πιθανές ιστορικές διαδρομές.

Για την κάθε μια από αυτές τις ιστορίες ένα Bildungsroman, από την παιδική ηλικία στην ωριμότητα, στην κάθε ιστορία ένας νέος που παραδέρνει στις Συμπληγάδες των οικογενειακών μυστηρίων και των κοινωνικών καταναγκασμών έως ότου συνειδητοποιήσει με τρόπο εκρηκτικό μια αποσιωπημένη εβραϊκή ταυτότητα. Ο Ρομπέρ Μενασέ σκηνοθετεί τις πορείες δύο Εβραίων σε ταραγμένους καιρούς.

Ασφαλώς η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, η Ιερά Εξέταση δεν ήταν Γκεστάπο ούτε οι κρυπτο-εβραίοι -οι marranos της Ιβηρικής- ήταν οι αφομοιωμένοι Εβραίοι της προπολεμικής Γερμανίας. Ωστόσο, ορισμένες ομοιότητες ή μήπως συνέχειες είναι τέτοιες που προβλημάτισαν και τους ιστορικούς: τι συνδέει τα διατάγματα περί «καθαρότητας του αίματος» του 15ου αιώνα με τους ναζιστικούς φυλετικούς νόμους; Ο Μενασέ βάζει στο λογοτεχνικό εργαστήρι του παρόμοιες εμπειρίες σε διαφορετικές εποχές για να σμιλέψει το βίωμα της βίας, του φόβου, της απόκρυψης και της χειραφέτησης.

Ο συγγραφέας υφαίνει αριστοτεχνικά την πλοκή, καθώς η αφήγηση εξελίσσεται με τη μία ιστορία να διακόπτει την άλλη και να αντιστοιχίζεται μαζί της. Ο μικρός Μανέ (Μανουέλ) στην Πορτογαλία των αρχών του 17ου αιώνα δεν γνωρίζει ότι οι συνήθειες του σπιτιού είναι στην πραγματικότητα εβραϊκά έθιμα. Πριν μάθει ότι τα κεριά του Σαμπάτ ήταν η ελευθερία του μισόφωτος στο σπίτι, όταν το πραγματικό σκοτάδι βρισκόταν έξω από αυτό, ο Μανέ μεγαλώνει ακολουθώντας τα παιδιά που κυνηγάνε «κακούς χριστιανούς», δηλαδή κρυπτο-εβραίους.

Οταν και η δική του οικογένεια θα πέσει στα χέρια της Ιεράς Εξέτασης, ο Μανέ θα σταλεί σε μοναστήρι όπου Ιησουίτες θα αναλάβουν τη διαπαιδαγώγησή του και οι γονείς του θα ριχτούν στη φυλακή της Ιεράς Εξέτασης. Η οικογένεια θα ξανασμίξει και μετά από πολλές ταλαιπωρίες γονείς και παιδιά θα δραπετεύσουν για να φτάσουν στο Αμστερνταμ, όπου θα ζήσουν ελεύθερα ως Εβραίοι.

Ο Μανέ, πλέον Μενασέ, ως ελεύθερος περιτετμημένος Εβραίος, θα ακολουθήσει καριέρα ραβίνου. Ο συγγραφέας τον ταυτίζει με τον ξακουστό λόγιο και τυπογράφο Σαμουέλ Μενασέ Μπεν Ισραέλ, τον δάσκαλο του Σπινόζα. Στη συνέχεια της μυθιστορηματικής βιογραφίας παρακολουθούμε τον Μενασέ να παντρεύεται μια γυναίκα από το περίφημο γένος των Αμπραβανέλ, να μελετά με πάθος για να καταξιωθεί στους ραβινικούς κύκλους, να υποστηρίζει τα οφέλη από την ελεύθερη εγκατάσταση των Εβραίων στην Αγγλία από όπου είχαν εκδιωχθεί στο τέλος του 13ου αιώνα, να μεταναστεύει και ο ίδιος εκεί όπου και πεθαίνει.

Ο ήρωας της δεύτερης παράλληλης με την πρώτη ιστορίας, ο Βίκτορ Αμπραβανέλ, γεννημένος στη δεκαετία του 1950 στην Αυστρία, κατά τα μαθητικά του χρόνια αγνοεί το βαρύ όνομα που φέρει και δεν γνωρίζει ότι ο πατέρας του όταν ήταν παιδί σώθηκε από το Ολοκαύτωμα διότι το 1938 φυγαδεύτηκε εγκαίρως στην Αγγλία.

Θα ανακαλύψει την ιστορία της οικογένειάς του, ανακαλύπτοντας μαζί με τη γενιά που εξεγείρεται στη δεκαετία του 1960 και το συγκαλυμμένο ναζιστικό παρελθόν των προηγούμενων γενεών. Είκοσι χρόνια μετά την αποφοίτηση από το σχολείο διοργανώνει μια συνάντηση συμμαθητών και κατηγορεί δημόσια τους καθηγητές του για τη συνεργασία τους με τον ναζισμό.

Οι συνθήκες που υπαγορεύουν την απόκρυψη της ταυτότητας είναι η άρνηση της ετεροδοξίας, η έλλειψη ανοχής, ο αποκλεισμός, οι διωγμοί. Τις εμπειρίες της παιδικής τους ηλικίας, από τους εξευτελισμούς και τη μοναξιά έως τις ερωτικές τους αποτυχίες, οι δύο ήρωες τις βιώνουν στο πλαίσιο της οικογένειας αλλά και της διαγενεακής μνήμης.

Το λογοτεχνικό παιχνίδι του Μενασέ είναι ένα παιχνίδι με καταστάσεις και ονόματα: οι δυσκολίες απόδρασης από την Πορτογαλία του 17ου αιώνα παραπέμπουν στις αδιέξοδες προσπάθειες απόδρασης από τον ναζισμό, ο Μανέ αναζητά μια γυναίκα με την οποία μπορεί να μιλήσει επειδή τους συνδέουν κοινές αναμνήσεις, έτσι όπως έκαναν πολλοί επιζώντες της Shoah, ενώ όσοι σώζονται από την Ιερά Εξέταση συστήνουν «Εταιρείες Μνήμης» όπου συζητούν αν τα θύματα ήταν «αποδημήσαντες» ή είχαν δολοφονηθεί…

Ο ήρωας Βίκτορ Αμπραβανέλ σπουδάζει ιστορικός και γίνεται σαρκαστικός. Ο συγγραφέας Ρομπέρ Μενασέ καταφεύγει στο χιούμορ για να περιγράψει τις αντιφάσεις του κόσμου μέσα στον οποίο ζει ο Βίκτορ: ένας αντισημίτης θείος που περνιέται για Εβραίος μιμούμενος την προφορά στα γίντις, μια φεμινίστρια που αποδιώχνει τον έρωτά του αλλά παντρεύεται έναν θεολόγο, μια Εβραία γιαγιά που επιζητεί χριστιανική ταφή, είναι όλοι χαρακτήρες ευάλωτοι. Ο Μανέ και ο Βίκτορ από τη μεριά τους είναι εύθραυστοι αλλά ανθεκτικοί, δεν συνθλίβονται στην πάλη ενάντια στους καταναγκασμούς και κατακτούν την ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης.

Από την απόκρυψη στη φανέρωση, από την καταπίεση στη χειραφέτηση, οι δύο ήρωες διανύουν βίους που μαρτυρούν μια διόλου ευκαταφρόνητη διάσταση της ευρωπαϊκής ιστορίας1. Η γραφή του Μενασέ είναι ίσως ενδεικτική της γραφής μιας γενιάς που αναμετριέται με οικογενειακές ιστορίες από εποχές διωγμού και αναγκαστικής απόκρυψης, που ανοίγει την κρύπτη των συναισθημάτων και αντιστέκεται στην ψευδαίσθηση της αφομοίωσης που κουβαλά μαζί της η λήθη.

1. Βλ. το κείμενο της ετήσιας διάλεξης Κ.Θ. Δημαρά από τον Α. Μόλχο: Ετεροδοξία, Πειθάρχηση, Απόκρυψη, στις απαρχές των Νεότερων Χρόνων. Αναστοχασμοί για μια ευρωπαϊκή παράδοση. Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών/ΕΙΕ, Αθήνα 2015