Για μια λαϊκή ιστορία του Εικοσιένα

Tο βιβλίο που προσφέρει στους αναγνώστες της η «Εφ.Συν.» έρχεται να καλύψει ένα κενό στην ιστοριογραφία για το Εικοσιένα. Μας προσφέρει μια οπτική που αν δεν αγνοήθηκε, πάντως υποτιμήθηκε. Οι τρεις συγγραφείς -Λιερός, Λυκουργιώτης και Λαπιέρης–, σε μια ωραία παρήχηση του λάμδα, μας μιλούν για ένα άλλο λάμδα: τον λαό. Το βιβλίο θα μπορούσε να έχει τον τίτλο: «Εισαγωγή σε μια λαϊκή ιστορία του Εικοσιένα». Λαϊκές ιστορίες του Εικοσιένα μάς έχουν προσφέρει στο παρελθόν συγγραφείς όπως ο Τάκης Σταματόπουλος (στον οποίο είναι αφιερωμένο το βιβλίο), ο Γιάννης Σκαρίμπας ή ο Γιώργης Λαμπρινός. Ομως τα έργα τους μετρούν ήδη αρκετές δεκαετίες ζωής.

Η Επανάσταση του Εικοσιένα δεν ήταν ένα πράγμα, ήταν ταυτόχρονα πολλά διαφορετικά πράγματα – όχι πάντοτε συμβατά μεταξύ τους. Ηταν σίγουρα εθνικοαπελευθερωτική επανάσταση. Ηταν επίσης συνταγματική επανάσταση. Ηταν και κοινωνική επανάσταση. Δεν έγινε μόνο για την κατάλυση της οθωμανικής κυριαρχίας, αλλά και για τη μεταβολή του κοινωνικο-οικονομικού καθεστώτος και των κατεστημένων σχέσεων γαιοκτησίας. Φυσικά τη μεταβολή αυτή την αντιλαμβανόταν με διαφορετικό τρόπο η κάθε κοινωνική ομάδα.

Για τους κοτζαμπάσηδες και την παραδοσιακή αγροτική ολιγαρχία η Επανάσταση έφερνε την κατάργηση των περιορισμών στην εξάπλωση της γαιοκτησίας τους. Σύνταγμα σήμαινε γι’ αυτούς ιδιοκτησία. Με την έννοια της προστασίας της (έγγειας) ιδιοκτησίας και της ελευθερίας αναπαραγωγής του πλούτου. Για την αστική τάξη των εμπόρων και εφοπλιστών η Επανάσταση έφερνε την κατάργηση των περιορισμών στις επιχειρηματικές και επενδυτικές δραστηριότητές τους. Για τους απλούς αγωνιστές, τον πολύ λαό, η Επανάσταση έφερνε την αναγνώρισή τους ως ελεύθερων πολιτών με δικαίωμα συμμετοχής στην κοινωνική και οικονομική ζωή. Σύνταγμα σήμαινε γι’ αυτούς ισότητα. Προϋπόθεση της οποίας είναι όμως ένα ελάχιστο υλικών όρων που διασφαλίζουν την ελευθερία του πολίτη. Αρα και ένα ελάχιστο ιδιοκτησίας. Αυτό που προσδοκούσαν με τη διανομή των εθνικών γαιών. Για «γη και ελευθερία» έγινε και αυτή η επανάσταση.

Η μεγάλη προσδοκία των απλών αγωνιστών ήταν να τους διανεμηθούν οι εθνικές γαίες. Ηδη από τον Μάιο του 1822 η επαναστατική κυβέρνηση υποσχέθηκε με νόμο ότι κάθε αγωνιστής θα λάβει μετά την απελευθέρωση το περίφημο ένα στρέμμα «γης εθνικής» για κάθε μήνα στρατιωτικής υπηρεσίας. Η προσδοκία της «αντιμισθίας» με εθνική γη αποτελούσε το σημαντικότερο -και ίσως το μόνο πραγματικά αποτελεσματικό- κίνητρο για τη συμμετοχή στον αγώνα.

Υπάρχουν διάφορα περιστατικά στην ιστορία της Επανάστασης που το λαϊκό στοιχείο αυτονομείται από την ηγεσία της και γίνεται συνδιαμορφωτής εξελίξεων. Ισως το πιο σημαντικό υπήρξε ένα επεισόδιο στο περιθώριο της δεύτερης Εθνικής Συνέλευσης στο Αστρος τον Απρίλιο του 1823. Στις 13 Απριλίου η συνέλευση ψήφισε το αναθεωρημένο Σύνταγμα, τον Νόμο της Επιδαύρου. Το άρθρο 35 διευκόλυνε τη μαζική εκποίηση εθνικών γαιών προκειμένου να αντληθούν πόροι για τη χρηματοδότηση του αγώνα. Οχι μακριά από τον χώρο της συνέλευσης είχαν στηθεί δύο στρατόπεδα. Στο ένα οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης, με ηγέτη τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, και στο άλλο οι φιλοκυβερνητικές δυνάμεις.

Οταν μαθεύτηκε το περιεχόμενο του άρθρου 35, οι απλοί αγωνιστές αναστατώθηκαν και θορυβήθηκαν καθώς έβλεπαν να ψαλιδίζονται οι προσδοκίες τους για μελλοντική διανομή των εθνικών γαιών. Η ταραχή κορυφώθηκε μ’ ένα βίαιο επεισόδιο. Συγκεντρωμένοι αγωνιστές που διαμαρτύρονταν έγραψαν σ’ ένα μεγάλο κομμάτι χαρτί τη φράση «γης εκποίησις», το κρέμασαν κάπου για στόχο και για πολλή ώρα το πυροβολούσαν. Το επεισόδιο τρομοκράτησε τα μέλη της συνέλευσης. Η συνέλευση αναγκάστηκε μόλις μία μέρα μετά την ψήφιση του Συντάγματος, στις 14 Απριλίου, να εκδώσει ψήφισμα που εν πολλοίς ακύρωνε το άρθρο 35.

Πολιτικό υποκείμενο

Σ’ αυτό και σε άλλα επεισόδια βλέπουμε πώς ο «λαός των αρμάτων» ενεργεί ως πολιτικό υποκείμενο. Φυσικά δεν πρέπει να υπερτιμάμε ή να εξιδανικεύουμε τον ρόλο του λαϊκού στοιχείου στην πολιτική ιστορία της Επανάστασης. Οι αγωνιστές δεν είναι άμοιροι ευθυνών για βαρβαρότητες που διαπράχτηκαν. Ομως, από την άλλη, δεν πρέπει και να το υποτιμούμε. Το βιβλίο των Λιερού, Λυκουργιώτη και Λαπιέρη είναι μια πολύ ωραία, έντιμη και στέρεα τεκμηριωμένη προσπάθεια να αναδειχτεί και αυτή η διάσταση της Επανάστασης.

* Αναπλ. καθηγητής Νομικής ΑΠΘ