Πολύτιμα συμπεράσματα στην κούρσα των βραβείων

Οι βραχείες λίστες των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων 2025, που αφορούν τις εκδόσεις του 2024 (Βραβείο Μυθιστορήματος, Διηγήματος-Νουβέλας, Ποίησης, Δοκιμίου-Μαρτυρίας και Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα), ανακοινώθηκαν χθες από το υπουργείο Πολιτισμού προσφέροντας και τη χαρά της πρώτης διάκρισης και αγωνία σε όσους προκρίθηκαν στην κούρσα για τους μεγάλους νικητές. Με όσο ενδιαφέρον διαβάζουμε τα ονόματα στις βραχείες λίστες που οδηγούν στην ύψιστη κρατική λογοτεχνική διάκριση, άλλο τόσο ενδιαφέρον έχει η αιτιολογημένη έκθεση της εννιαμελούς επιτροπής, που κάνει σημαντικές παρατηρήσεις για τις τάσεις της λογοτεχνικής παραγωγής και αποτιμά τη στάθμη των λογοτεχνικών έργων τής υπό κρίση περιόδου.

Πρόεδρός της είναι ο Ευριπίδης Γαραντούδης (καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας, Τμήμα Φιλολογίας ΕΚΠΑ), αντιπρόεδρος ο κριτικός-συγγραφέας Ηλίας Καφάογλου και μέλη οι: Βασιλική Δημουλά (επίκουρη καθηγήτρια Συγκριτικής Γραμματολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας ΑΠΘ), Βασίλειος Λέτσιος (αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας και Λογοτεχνικής Γραμματείας μεταφρασμένης από Ξένες Γλώσσες στα Νέα Ελληνικά στο Τμήμα Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας του Ιονίου Πανεπιστημίου), Δημήτριος Βαρβαρήγος (κριτικός – συγγραφέας), Κωνσταντίνα (Ντίνα) Σαρακηνού (κριτικός), Ηλίας Παπαμόσχος (συγγραφέας), Ισμήνη Καρυωτάκη (συγγραφέας), Αννα Γρίβα (συγγραφέας).

Οι νέοι ποιητές ανεβάζουν τον πήχη

Μια πλούσια βιβλιοπαραγωγή το 2024, όπως και τις προηγούμενες χρονιές, κατέγραψαν τα μέλη της επιτροπής, τα οποία διευκρινίζουν ότι οι κατάλογοι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος επέτρεψαν να σχηματίσουν «μια ευρεία, όχι όμως πλήρη εικόνα της εκδοτικής παραγωγής του 2024, αφενός λόγω της μη καταγραφής τίτλων και αφετέρου της εσφαλμένης καταγραφής σε κατηγορίες». Σε ό,τι αφορά την ποιοτική διάσταση: «Οι κατηγορίες βιβλίων που συνολικά παρουσίασαν την περισσότερο ποιοτική εικόνα είναι εκείνες του διηγήματος-νουβέλας και του δοκιμίου-κριτικής». Η έκθεση καταγράφει επίσης τη σταθερά υψηλή ποιοτική στάθμη της σύγχρονης ελληνικής ποίησης και το αμείωτο ενδιαφέρον των νέων ποιητών, κάτω των 35 ετών. Ωστόσο στο μυθιστόρημα, ενώ υπάρχει θεματική ποικιλία, εντοπίστηκαν ελάχιστοι αξιόλογοι πρωτοεμφανιζόμενοι πεζογράφοι.

Λογοτεχνική «υβριδικότητα»

Στο μυθιστόρημα, τα θέματα των βιβλίων «εξακτινώθηκαν προς ποικίλα θεματικά πεδία, σύμφωνα με τους θεματικούς τόπους που έχουν παγιωθεί στη μυθιστορηματική παραγωγή των τελευταίων ετών: από τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα στο ιστορικό παρελθόν, το εγγύτερο (των τελευταίων δεκαετιών) ή το απώτερο, από χαρακτήρες και καταστάσεις που εντοπίζονται στο ελληνικό περιβάλλον μέχρι πρόσωπα και γεγονότα αντλημένα από τη διεθνή εμπειρία».

Νεότεροι συγγραφείς βρίσκονται δίπλα σε ηλικιακά μεγαλύτερους και ωριμότερους, «δημιουργώντας θετικές προοπτικές για την εξέλιξη του έργου τους και διεκδικώντας μία διακριτή θέση δίπλα στα έργα των καταξιωμένων μυθιστοριογράφων», παρατηρεί η επιτροπή, ωστόσο «το 2024 δεν εμφανίστηκαν παρά ελάχιστοι αξιόλογοι πρωτοεμφανιζόμενοι πεζογράφοι».

Κάτι που συμβαίνει τα τελευταία χρόνια είναι η διαπερατότητα μεταξύ των λογοτεχνικών ειδών, ό,τι ονομάζεται υβριδικότητα. «Ετσι υπάρχουν μυθιστορήματα στο μέγεθος νουβέλας ή το αντίστροφο, ποιητικά έργα σε πεζό λόγο και με εμφανή αφηγηματικά στοιχεία, πεζά ποιήματα με δοκιμιακό λόγο, λογοτεχνικά έργα όπου συμφύρονται τα κείμενα της μαρτυρίας ή του ημερολογίου με τη μυθοπλασία κ.ά. Αυτή η διαπερατότητα αφορά και τα βιβλία της κατηγορίας διήγημα-νουβέλα, όπου, σε ό,τι αφορά αυτό το πεζογραφικό είδος στο σύνολο της εκδοτικής παραγωγής, εντοπίζονται τα πιο δυναμικά στοιχεία αναζήτησης θεμάτων, γλωσσικών και αφηγηματικών μορφών και εκφραστικών τρόπων, σε σύγκριση με τη συγκομιδή στο μυθιστόρημα. Ειδικότερα ως προς τη θεματική περιοχή, αυτή εκτείνεται, όπως και στη βιβλιοπαραγωγή των προηγούμενων ετών, από θέματα που εστιάζονται στην εντοπιότητα και σε σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα αιχμής μέχρι ποικίλα εσωστρεφή και εξωστρεφή ζητήματα που φτάνουν ώς τα όρια του παγκοσμιοποιημένου πλέον κόσμου μας».

Τροχοπέδη το όριο των 35 ετών

Στη σύγχρονη ελληνική ποίηση η επιτροπή καταγράφει μια σταθερά υψηλή ποιοτική στάθμη. Στην παραγωγή «συνυπάρχουν τα έργα άξιων ποιητών και ποιητριών, που έχουν διαγράψει δεκαετίες γόνιμης ποιητικής πορείας, και λιγότερο ή περισσότερο νεότερών τους ποιητών και ποιητριών που προφανώς διαφοροποιούνται από τους παλαιότερους ως προς τα θέματα, τη γλώσσα, τη φόρμα, τις αντιλήψεις». Επιπλέον, «η εμφάνιση πρωτοεμφανιζόμενων ποιητών και ποιητριών, ηλικιακά κάτω των 35 ετών ή και μεγαλύτερων, δείχνει το αμείωτο ενδιαφέρον για τον ποιητικό λόγο, σε αναντιστοιχία πάντως με την περιορισμένη αναγνωστική απήχηση της ποίησης».

Η επιτροπή επισημαίνει επίσης ότι το ηλικιακό όριο των 35 ετών, έτσι όπως ορίζεται από σχετικό άρθρο, «θέτει εκτός κρίσης ενδιαφέροντα ή και αξιόλογα έργα και συγγραφείς», ενώ έκρινε ότι «λίγα βιβλία πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων έως 35 ετών πληρούσαν τα κριτήρια ώστε να περιληφθούν σε βραχεία λίστα».

Πρωτοεμφανιζόμενοι

Μαρίνα Παπούλα, «Μήτερ ημών», εκδ. Βακχικόν

Εύη Σέμπου, «Ετερόκλητα», εκδ. Gutenberg

Θοδωρής Τσομίδης, «Η γέννα. Μία ιστορία σε τρεις εποχές», εκδ. Πατάκη

Για το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος

Μίνως Ευσταθιάδης, Σου γράφω από την κοιλιά του κτήνους, εκδ. Μεταίχμιο

Δημήτρης Καρακίτσος, Αυτός ο χειμώνας, εκδ. Αντίποδες

Ιωάννα Καρυστιάνη, Κορνιζωμένοι, εκδ. Καστανιώτη

Δημοσθένης Κούρτοβικ, Ο ήχος της σιωπής της, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας

Σοφία Νικολαΐδου, Δικά μας παιδιά, εκδ. Μεταίχμιο

Φοίβος Οικονομίδης, Γιακαράντες, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας

Αγης Πετάλας, Κυμύλη ή η νήσος των δυνατοτήτων, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας

Βασιλική Πέτσα, Δεν θ’ αργήσω, εκδ. Πόλις

Ελένη Πριοβόλου, Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή, εκδ. Καστανιώτη

Για το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος-Νουβέλας

Αχιλλέας ΙΙΙ, Τέλος πάντων, εκδ. Ικαρος

Ελεάννα Βλάχου, Νατάλια Στ., εκδ. Το Ροδακιό

Αταλάντη Ευριπίδου, Εκείνοι που δεν έφυγαν, εκδ. Πόλις

Αχιλλέας Κυριακίδης, Το κερί του Καρτέσιου και άλλα διηγήματα, εκδ. Πατάκη

Νίκος Λυγγούρης, Εφτά ιστορίες της άνοιξης, εκδ. Αγρα

Μαρία Μαμαλίγκα, Μερκάντο, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας

Ελενα Μαρούτσου, Ντόμινο. Η τέχνη των αλυσιδωτών πτώσεων, εκδ. Κίχλη

Νικήτας Σινιόσογλου, Απομονωτήριο λοιμύποπτων ζώων, εκδ. Κίχλη

Γιώργος Σκαμπαρδώνης, Φάλτσα κεφαλής, εκδ. Πατάκη

Για το Κρατικό Βραβείο Ποίησης

Ζέφη Δαράκη, Accordion, εκδ. Υψιλον / Βιβλία

Λένια Ζαφειροπούλου, Φύση μισή. Τα χειρόγραφα από το σπίτι του λόφου, εκδ. Πόλις

Κώστας Καναβούρης, Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ. Μικρή ανθολογία προβλημάτων, εκδ. Πόλις

Διονύσης Καψάλης, Οπως οι αμπελουργοί, εκδ. Αγρα

Ελένη Κεφάλα, Direct Orient, εκδ. Περισπωμένη

Θεώνη Κοτίνη, Με το σώμα, εκδ. Ενύπνιο

Πάνος Κυπαρίσσης, Tattoo, εκδ. Ενύπνιο

Δήμητρα Κωτούλα, Λάμια, εκδ. Πατάκη