Πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πόλις το νέο βιβλίο του Άρη Στυλιανού, Αναπληρωτή Καθηγητή στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, υπό τον τίτλο «Γνώση και Πάθος στη νεότερη φιλοσοφία». Με αφορμή την γενικευμένη κυριαρχία των θεωριών συνωμοσίας σε παγκόσμιο επίπεδο, των παραποιημένων ειδήσεων (fake news) και της ανόδου ανορθολογικών πολιτικών σχηματισμών στην πολιτική σκηνή, ο Στυλιανού θα υποστηρίξει πως έχει δημιουργηθεί ένα περιβάλλον διαστρέβλωσης της αλήθειας και της πραγματικότητας, γεγονός που επιφέρει σοβαρές συνέπειες σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Στη βάση της παραδοχής αυτής, ο Στυλιανού θα επιχειρήσει την προσέγγιση του ζητήματος της γνώσης και της αλήθειας σε σχέση με την πολιτική, συνομιλώντας με στοχαστές της νεότερης φιλοσοφίας.
Αυτή η επιστροφή στην εποχή της νεότερης φιλοσοφίας δεν είναι καθόλου τυχαία επιλογή από τον συγγραφέα. Η σημασία της επιλογής αυτής θα μπορούσε να συνοψιστεί σχηματικά στις εξής τρεις καινοτομίες: πρώτον, κατά την περίοδο αυτή πραγματώνεται για πρώτη φορά μια συστηματική προσπάθεια απαγκίστρωσης από την έως τότε καθολική κυριαρχία των αυθεντιών και των θεολογικών εξηγήσεων· δεύτερον, η ριζική αμφιβολία που αποτέλεσε τον πυρήνα του Σκεπτικισμού, υιοθετήθηκε και από άλλα ρεύματα σκέψης όπως είναι ο ορθολογισμός· τρίτον, συστηματοποιείται μελέτη στο πεδίο του φιλοσοφικού στοχασμού της σχέσης Λόγου – Εμπειρίας ως μέρους της γνωσιακής διαδικασίας και της σχέσης της Γνώσης με τα Πάθη, σε μια ευρύτερη προσπάθεια κατανόησης και εξήγησης του κόσμου και του εαυτού.
Μέσα από τον φακό σημαντικών στοχαστών της νεότερης φιλοσοφίας όπως οι Descartes, Leibniz, Spinoza, Hobbes, Machiavelli αλλά και σύγχρονων θεωρητικών όπως οι Althusser και Foucault, ο Στυλιανού θα εστιάσει σε τέσσερις κομβικές έννοιες με τις οποίες διαρθρώνεται και η δομή του βιβλίου: γνώση, εμπειρία, υποκείμενο και πράξη. Εξετάζοντας τις έννοιες αυτές, ο συγγραφέας θα θέσει και θα επιχειρήσει να δώσει απάντηση σε βασικά φιλοσοφικά ερωτήματα. Πώς μπορούμε να γνωρίσουμε πραγματικά τον εαυτό μας και τον κόσμο που μας περιβάλλει, φθάνοντας πιο κοντά στην αλήθεια; Είμαστε όντα που σκέπτονται και αποφασίζουν απλώς και μόνο με τη λογική; Ποια είναι τελικά η σχέση των παθών με τα άτομα και την ίδια τη γνώση; Και, τελικά, πως σχετίζονται όλα αυτά με την πολιτική;
Στη βάση των απαντήσεων του συγγραφέα τοποθετείται η σκέψη των Descartes, Leibniz και Spinoza αναφορικά με τον ορθολογισμό και τον εμπειρισμό στο πλαίσιο της διαδικασίας κατάκτησης της γνώσης. Και οι τρεις ορθολογιστές φιλόσοφοι, ο καθένας από τη δική του ιδιαίτερη σκοπιά, θα υποστηρίξουν πως σε ένα πρώτο επίπεδο μπορούμε να γνωρίσουμε την αληθινή φύση των πραγμάτων μόνο μέσω του Ορθού Λόγου (recta ratio).
O Descartes, ως θεμελιωτής της νεότερης φιλοσοφίας, είναι αυτός που θα επιχειρηματολογήσει πρώτος για τη σημασία του Λόγου και της μεθόδου για την κατάκτηση της γνώσης. Οι Leibniz και Spinoza, παρότι θα συμφωνήσουν καταρχήν με τα πορίσματα του Descartes, εν τέλει θα διαφοροποιηθούν σε ουσιαστικά ζητήματα. Πρώτον, η θέση του Descartes ότι η μέθοδος προηγείται της γνώσης, οδήγησε τον Spinoza στον ισχυρισμό πως «η γνώση προκύπτει μέσα από την επίπονη διαδικασία της παραγωγής της» (σελ. 65). Διότι σε διαφορετική περίπτωση, το να αποδεχθούμε την καρτεσιανή σκέψη, ότι δηλαδή για να κατακτήσουμε την γνώση πρέπει πρώτα να κατασκευάσουμε τη μέθοδό μας, μάς οδηγεί σε έναν αέναο επαναλαμβανόμενο κύκλο. Εάν για να φτάσουμε στη γνώση πρέπει όντως να έχουμε μια μέθοδο, ποιος μας εγγυάται ότι η μέθοδος αυτή είναι και η ορθή; Δεν θα χρειαζόμασταν μια άλλη μέθοδο πρώτα για να βρούμε τη σωστή μέθοδο;
Δεύτερον, ο Descartes θα υποστηρίξει πως το πνεύμα πρέπει να απελευθερωθεί από τις αισθητή εμπειρία, καθώς ο Λόγος είναι αυτός που μας οδηγεί σε βέβαιες γνώσεις. Oι Leibniz και Spinoza, παρά την υιοθέτηση σε μεγάλο βαθμό του καρτεσιανού προτύπου, δεν θα είναι τόσο απόλυτοι όσον αφορά το ζήτημα της εμπειρικής γνώσης. Και οι δύο θα ενσωματώσουν την εμπειρία ως πείραμα ή πειραματισμό στο σύστημά τους, αλλά και ως βίωμα ή πείρα. Ο Στυλιανού, με τρόπο απλό και συνάμα εύστοχο, θα περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο πραγματώνεται αυτή η ενσωμάτωση. Η εμπειρία είναι χρήσιμη «αρκεί να γνωρίζει κανείς να τη μεταχειρίζεται και να εξάγει τα σωστά συμπεράσματα. Αρκεί δηλαδή να γνωρίζει τα όρια και του περιορισμούς που συνεπάγεται […]. Ο Λόγος είναι, εντέλει, εκείνος που θα επεξεργαστεί τα δεδομένα της εμπειρικής παρατήρησης και που θα μπορέσει να οδηγήσει το πνεύμα στην κατάκτηση της αλήθειας και της βεβαιότητας» (σελ. 86).
Δεδομένων αυτών, ο άλλος πόλος πάνω στον οποίο στηρίζεται ο συγγραφέας είναι τα Πάθη. Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε πως τα Πάθη είναι το ακριβώς αντίθετο από τη Γνώση. Μας απομακρύνουν από τον Ορθό Λόγο και την αλήθεια, και μας παρασύρουν σε λανθασμένες κρίσεις. Εάν, μάλιστα, αποδεχθούμε τη μακιαβελική ή τη χομπσιανή αντίληψη περί της ανθρώπινης φύσης ότι «άνθρωπος είναι λύκος για τον άλλον άνθρωπο» (“homo homini lupus”), άρα ότι είναι μοχθηρός, άπληστος, κακός, βίαιος, εχθρικός, αχαλίνωτος, τότε σίγουρα θα καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι τα Πάθη είναι a priori αρνητικά.
Ο Στυλιανού απέναντι στους ισχυρισμούς αυτούς θα επιδιώξει να αναδείξει και τη θετική πλευρά των παθών, των συναισθημάτων. Ακολουθώντας τη σπινοζική ανθρωπολογία, η οποία στηρίζεται στην απόρριψη του καρτεσιανού δυϊσμού και κατανόηση του ανθρώπου ως μια ψυχοσωματική ενότητα, ο συγγραφέας θα υποστηρίξει πως ο άνθρωπος διακατέχεται και από θετικά συναισθήματα όπως η επιθυμία, η αγάπη, η χαρά, η ευγένεια. Φυσικά, πρέπει να επισημάνουμε εδώ, πως ο Spinoza δεν αντιστρέφει τη χομπσιανή σύλληψη της φυσικής κατάστασης. Αναγνωρίζει πως οι άνθρωποι έχουν τη τάση να παρασύρονται από τα συναισθήματά τους και να μη δρουν με βάση τη λογική τους. Εντούτοις αυτό στο σπινοζικό σύστημα δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως θέσφατο. Η ανάγκη του ανθρώπου να διατηρεί το είναι του, η ανάγκη για αυτοσυντήρηση τον οδηγεί στο να επιδιώκει – όχι πάντοτε επιτυχώς – τη χαρά, την αγάπη, την καλύτερη ζωή.
Ο στοχασμός πάνω στο ζήτημα των παθών είναι σημαντικός και για έναν ακόμη λόγο. Τα Πάθη σχετίζονται άμεσα με την πολιτική φιλοσοφία και την πολιτική πράξη. Για τον Spinoza το ζήτημα της σύνδεσης θεωρίας και πράξης είναι ιδιαίτερα κρίσιμο, καθότι θεωρεί πως οι φιλόσοφοι αποτυγχάνουν να κατανοήσουν τη σημασία των παθών, γεγονός που τους οδηγεί σε μη εφαρμόσιμες θεωρίες, και, αφετέρου, οι πολιτικοί εμμένουν σε έναν στείρο εμπειρισμό που περιορίζει τις δυνατότητες για άλλες μορφές πολιτικής δράσης. Για τον Spinoza, μόνο η υπέρβαση αυτού του χάσματος μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες για μια πιο δημοκρατική, πιο ορθή πολιτική πρακτική.
Είναι γεγονός πως ο Στυλιανού φαίνεται να προσεγγίζει με ένα τρόπο «ανορθόδοξο» ζητήματα που αφορούν ιδιαίτερα τον 20ο αιώνα και τον 21ο αιώνα. Εάν κανείς αναζητά αναλύσεις με σύγχρονους όρους για φαινόμενα όπως η συνωμοσιολογία, η παραπληροφόρηση, η άνοδος alt-right, ακροδεξιών κομμάτων και πολιτικών ομάδων, μάλλον θα ξαφνιαστεί από το περιεχόμενο του βιβλίου. Και αυτό διότι ο συγγραφέας του βιβλίου Γνώση και Πάθος στη νεότερη φιλοσοφία μας προτείνει μια διαφορετική οδό για την κατανόηση της σύγχρονης πραγματικότητας και του εαυτού μας, με απώτερο σκοπό να αναδείξει την ανάγκη για επινόηση νέων μορφών πολιτικής οργάνωσης και δράσης προς μια δημοκρατική κατεύθυνση, όπου η γνώση, η ορθολογικότητα, η εμπειρία και τα πάθη θα βρίσκονται σε μία κατάσταση ισορροπίας και αρμονίας.
Άλλωστε, οφείλουμε να παραδεχθούμε πως το αφήγημα ότι η ιστορία εξελίσσεται γραμμικά προς μια κατεύθυνση προόδου και ευημερίας, αποδείχθηκε μία αυταπάτη. Η Δημοκρατία βρίσκεται υπό μία διαρκή απειλή από αντιδραστικές, ανορθολογικές δυνάμεις που επιδιώκουν την εγκαθίδρυση μιας δυστοπίας εμπνευσμένης από τις πιο σκοτεινές στιγμές της ανθρώπινης ιστορίας. Υπό το πρίσμα αυτό, η επιστροφή στην αφετηρία της νεότερης φιλοσοφίας δύναται όχι απλώς να μας βοηθήσει στην κατανόηση του κόσμου σήμερα, αλλά να υποδείξει νέα εργαλεία.
Συνοψίζοντας, ο Στυλιανού κατορθώνει να εισάγει τον αναγνώστη μέσα από σύγχρονους προβληματισμούς στον κόσμο της νεότερης φιλοσοφίας, αναδεικνύοντας τη σημασία του φιλοσοφικού στοχασμού για το σήμερα. Είναι γεγονός, βέβαια, πως η πραγμάτευση τόσο σύνθετων φιλοσοφικών εννοιών και συστημάτων απαιτεί μία περαιτέρω εξοικείωση. Παρ’ όλα αυτά, με γλώσσα απλή και κατανοητή, ο συγγραφέας κατορθώνει, στο μέτρο του δυνατού, να καταστήσει το βιβλίο προσιτό σε κάθε αναγνώστη.
*Πολιτικός Επιστήμονας
