Το ημερολόγιο μιας αδιανόητης, αστικής καθημερινότητας

Ενα ημερολόγιο που γεννήθηκε σε ένα μικρό σπίτι στα Πατήσια και κοιμόταν για πολλά χρόνια στο συρτάρι ενός γραφείου. Βιβλιοδετημένο με καφέ δέρμα και με χρυσοτυπία, γραμμένο με μολύβι από τον μικρό Γιάννη και αργότερα με μελάνι και καλλιγραφία από το εφηβικό χέρι του, στο διάστημα μιας δεκαετίας. Ενα τεκμήριο για τη ζωή στην Αθήνα και μάλιστα στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής.

Με αφετηρία το ημερολόγιο που κρατούσε ο πατέρας του, ο Νίκος Βατόπουλος ξετυλίγει μια διπλή αφήγηση μέσα στον χρόνο στο βιβλίο του «Ενα παιδί μεγαλώνει στην Αθήνα 1934-1944» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Μαζί με το οικογενειακό περιβάλλον και την καθημερινότητα στη γειτονιά, έρχονται στο φως διαδρομές μέσα στην Αθήνα, τα σχολικά χρόνια στη Λεόντειο Πατησίων, ο αθλητισμός στο Σπόρτιγκ, τα μπάνια στο Φάληρο, η εξερεύνηση του παραμυθένιου τοπίου στις όχθες του Κηφισού, τα ταξίδια με καΐκι ώς το Αστρος.

Ολα αυτά συνθέτουν μια διαφορετική εμπειρία της αστικής διαβίωσης και δίνουν τροφή για σκέψη για τις ανάγκες της απλής ζωής, για το δικαίωμα στην ευτυχία, για τη σταδιακή ενηλικίωση στα σκοτεινά χρόνια της Κατοχής. Η μικροϊστορία συναντά την Ιστορία και ο Νίκος Βατόπουλος ανταποκρίνεται για ακόμα μία φορά στην πρόκληση για αναστοχασμό και σύγκριση του χθες με το σήμερα.

«Το ημερολόγιο αυτό στάθηκε αφορμή για να ξετυλιχτεί ένα κουβάρι σκέψεων, αναμνήσεων, επιθυμιών και συνειρμών», σημειώνει ο ίδιος στον πρόλογο. «Η απόσταση του χρόνου μού επέτρεψε να δω την αντικειμενική αξία όσων είχαν τότε καταγραφεί μέσα από ένα φίλτρο παιδικού και εφηβικού βλέμματος, σε μια περίοδο ιδιαίτερα κρίσιμη για την ιστορία της Αθήνας και του τόπου μας γενικότερα. Οι σελίδες, γραμμένες στη διάρκεια της Κατοχής, με έφερναν κοντά σε μια αδιανόητη για τις επόμενες γενιές καθημερινότητα, που όμως, παρά την ανασφάλεια, τον φόβο και την ανέχεια, συνεχιζόταν με διαλείμματα χαράς και ανεμελιάς. Αυτή η δίψα για ζωή με συνέπαιρνε».

Πτυχές της εκπαίδευσης και της ζωής γύρω από το σχολείο ζωντανεύουν με περιγραφές από τα σχολεία της Κυπριάδου, τη Λεόντειο, τους συμμαθητές, τους καθηγητές, τις πλάκες, τις φάρσες, το παιχνίδι στον δρόμο, τους ελέγχους, τα γαλλικά… «Η λαχτάρα για το θέατρο και το σινεμά τη δεκαετία του ’40 ήταν επίσης ένα μεγάλο κεφάλαιο για την ψυχική ισορροπία και τη διασκέδαση, όπως και τα μπάνια στη θάλασσα το καλοκαίρι, στον Μπάτη και στο Εδέμ, στο Παλαιό Φάληρο ή στο Αστρος, όπου τα καλοκαίρια ήταν ξένοιαστα και ατελείωτα. Μέσα στον πόλεμο, τα ταξίδια από την Αθήνα ή τον Πειραιά προς την Πελοπόννησο δεν ήταν απλή υπόθεση…».

Ενα κομμάτι του μικρόκοσμου στη ζωή του έφηβου πατέρα του ήταν και ο αθλητισμός, το μπάσκετ και το ποδόσφαιρο. Το Σπόρτιγκ στα Πατήσια «ήταν η μεγάλη αγάπη, μια λέσχη φιλίας που κράτησε εφήβους και νέους δεμένους μια ζωή. Στη δεκαετία του ’40, με πρωτόγονες συνθήκες, το μπάσκετ ήταν μια διέξοδος και ταυτόχρονα μια ανάγκη για υπέρβαση από μια καθημερινότητα στενών οριζόντων». Αλλά και «γύρω από τον Παναθηναϊκό και το γήπεδο της λεωφόρου Αλεξάνδρας είχε καλλιεργηθεί ένας κόσμος έκστασης, φαντασμαγορίας, ηρωισμού και δράσης για χιλιάδες παιδιά και νέους της Αθήνας. Ανάμεσά τους και ο πατέρας μου, που αγόραζε με μανία φωτογραφίες με στιγμιότυπα από τους ποδοσφαιρικούς αγώνες και με επιμέλεια σημείωνα από πίσω τα ονόματα μαζί με την ημερομηνία».

Δημοσιογράφος, συγγραφέας, φωτογράφος με ερευνητικά ενδιαφέροντα για την ιστορία των αστικών κέντρων αλλά και την αρχιτεκτονική του 19ου και 20ού αιώνα, ο Νίκος Βατόπουλος συνδυάζει τις καταγραφές του ημερολογίου του πατέρα του με αποσπάσματα από εφημερίδες, λογοτεχνικά κείμενα και μελέτες που αναβιώνουν την εποχή. Στέκεται στα «σπίτια-κυψέλες», στην αθηναϊκή συνοικία «που υπήρξε για δεκαετίες πολλές το θερμοκήπιο ενός ορισμένου πολιτισμού», στο ξεμύτισμα της «μοντέρνας ζωής». Φαίνεται η αγάπη του για τη γραφική ύλη, τα τετράδια, το τελετουργικό της γραφής, σέβεται την ιδέα του ημερολογίου που προϋποθέτει «την κατάφαση στην καθημερινότητα που σε ορίζει και την ταυτόχρονη παράδοσή της σε ένα συνεχές του χρόνου, μέσα στο οποίο εσύ θα εξαιρείσαι ως φυσική παρουσία, ωστόσο θα εκπροσωπείσαι με τα κατάλοιπα των καθημερινών εγγραφών σου».

Αναρωτιέται ποιοι κρατούν ημερολόγιο σήμερα… «Ασφαλώς υπάρχουν τα μπλογκ, υπάρχουν τα κοινωνικά δίκτυα, υπάρχουν τα βίντεο που φτιάχνει ο καθένας για τη ζωή του, αλλά απουσιάζει η διαμεσολάβηση του ενδιάμεσου απτικού πολιτισμού που ειναι το χαρτί, η γραφική ύλη, ο γραφικός χαρακτήρας, η ιδιαίτερη εκείνη πολιτισμική ωσμωση του χρόνου με την ύλη. Ο χρόνος πλέον βιώνεται σε αλλη διάσταση, κυριαρχεί το εδώ και τώρα. Εχει χαθεί η αξία της προσμονής και μαζί έχει συρρικνωθεί ως μη σημαντική η διαστολή του χρόνου, εκείνη που μπορούσε να συμπεριλάβει τον εαυτό σε καθεστώς αναμονής».