• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    10°C 8.4°C / 10.8°C
    4 BF
    58%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 7.6°C / 11.4°C
    6 BF
    47%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 9.8°C / 11.0°C
    2 BF
    63%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.9°C / 7.2°C
    3 BF
    32%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    6°C 5.9°C / 6.9°C
    1 BF
    75%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 7.0°C / 11.0°C
    3 BF
    45%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    3°C 3.4°C / 5.6°C
    4 BF
    45%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 8.5°C / 8.5°C
    1 BF
    58%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    13°C 11.6°C / 14.1°C
    4 BF
    67%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 7.9°C / 8.9°C
    3 BF
    53%
  • Ερμούπολη
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 7.7°C / 10.8°C
    4 BF
    64%
  • Σκόπελος
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 7.9°C / 8.7°C
    2 BF
    61%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 11.9°C
    3 BF
    66%
  • Λάρισα
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 7.3°C / 8.9°C
    0 BF
    46%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 8.4°C / 9.5°C
    2 BF
    72%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 12.8°C / 12.8°C
    4 BF
    47%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 8.6°C / 11.0°C
    2 BF
    57%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    10°C 8.3°C / 9.9°C
    1 BF
    52%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    9°C 9.2°C / 10.0°C
    3 BF
    49%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    5°C 4.8°C / 4.8°C
    2 BF
    47%

Η ερμηνεία του κόσμου από την σκοπιά της αλλαγής του

  • A-
  • A+

Βιβλιοκριτική στο “Ο νέος λόγος του κόσμου. Ένα δοκίμιο για τη νεοφιλελεύθερη κοινωνία” των Pierre Dardot & Christian Laval (εκδόσεις Angelus Novus)

Aυτό είναι ο νεοφιλελευθερισμός, όχι απλά σαν ένα οικονομικό πρόγραμμα αλλά σαν ο νέος λόγος του κόσμου, η καθολική λογική του. Το βιβλίο, και αυτή είναι προπάντων η αξία του, πραγματεύεται τη νεοφιλελεύθερη κοινωνία στο σύνολο της. Όχι μόνο τις οικονομικές αλλά εξίσου τις πολιτικές και τις ιδεολογικές σχέσεις εξουσίας και τη συνάδουσα διαμόρφωση των υποκειμενικοτήτων. Οι συγγραφείς επιχειρούν μια ολιστική κριτική του σύγχρονου καπιταλισμού, τον οποίον ταυτίζουν με τον νεοφιλελευθερισμό, συνάγοντας το συμπέρασμα πως δεν υπάρχει εναλλακτική στον νεοφιλελευθερισμό εντός του καπιταλισμού. Υποστηρίζουν πως η κανονιστική λογική του νεοφιλελευθερισμού “δεν μπορεί να νικηθεί παρά από εξεγέρσεις μεγάλης κλίμακας” (546)1. Στηλιτεύουν εκείνο το μέρος της αριστεράς (Νέοι Εργατικοί του Μπλερ, Γάλλοι σοσιαλιστές κ.α.), το οποίο όχι απλώς προσχώρησε αλλά έπαιξε ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της νεοφιλελεύθερης ορθολογικότητας. Απευθυνόμενοι σε πιο ριζοσπαστικές μερίδες της αριστεράς, τονίζουν ότι η υποστήριξη της επιστροφής “σε ένα φορντικό και κεϊνσιανό σοσιαλδημοκρατικό συμβιβασμό σε εθνικό ή ευρωπαϊκό πλαίσιο”, θα ήταν η “χειρότερη δυνατή στάση”, καθώς “η υπόσταση των προβλημάτων έχει αλλάξει.... οι παρούσες δυνάμεις δεν είναι πλέον οι ίδιες και ... η παγκοσμιοποίηση του κεφαλαίου έχει καταστρέψει εντελώς ακόμα και τις βάσεις ενός τέτοιου συμβιβασμού”(553). Πλέον οι ιστορικές συνθήκες απαγορεύουν “κάθε επιστροφή σε μια διοικητική και σχεδιαστική οικονομική ορθολογικότητα (υποθέτοντας ότι μια τέτοια επιστροφή είναι επιθυμητή...(554)). Σύμφωνα με τους συγγραφείς χρειάζεται να επινοηθεί μια “σοσιαλιστική κυβερνητικότητα”, η απουσία της οποίας, κατ’ αυτούς, χαρακτήριζε ως σήμερα το σοσιαλιστικό κίνημα (549), που σε καμία περίπτωση δεν έχει να κάνει με μια αλλαγή κυβέρνησης (555) αλλά με ένα πολυεπίπεδο πρακτικό κίνημα, το οποίο προτάσσει τον “λόγο των κοινών” εναντίον του φιλελεύθερου ορθολογισμού (561).

*

Ένα μεγάλο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στην προϊστορία και την ιστορία του νεοφιλελευθερισμού. Για τους συγγραφείς, ο νεοφιλελευθερισμός συνιστά καινοτομία σε σχέση με τον φιλελευθερισμό. Ωστόσο, τα περισσότερα από τα διαφοροποιητικά χαρακτηριστικά που εντοπίζουν υπάρχουν ήδη έστω σε πρωτόλεια κατάσταση στον παλαιότερο φιλελευθερισμό. Ο ανταγωνισμός και όχι απλά η συναλλαγή ήταν η ουσία της αγοράς τουλάχιστον από τον 17ο αι. αν όχι νωρίτερα. Από τότε η Αγγλία πλησίαζε ήδη το μοντέλο μιας “κοινωνίας της αγοράς”. Έχοντας αυτήν υπόψη ο Χομπς περιέγραψε μια κοινωνία γενικευμένου ανταγωνισμού, τους ανθρώπους ως επιθυμητικές μηχανές και ανήγαγε όλες τις αξίες σε αξίες της αγοράς, αλλά και την ίδια τη δικαιοσύνη σε έννοια της αγοράς. Λίγο αργότερα ο Λοκ υποστήριξε σθεναρά ως φιλελεύθερος την μερκαντιλιστική (παρεμβατική) πολιτική του αγγλικού κράτους. Ο συνταγματισμός του εστίαζε στα δικαιώματα της ιδιοκτησίας και όχι στα δικαιώματα του ατόμου έναντι του κράτους. Δεν τον απασχολεί, έγραψε, “αν το στέμμα του άρχοντα πέφτει στο κεφάλι του κατ’ ευθείαν από τον ουρανό ή τοποθετείται εκεί από τα χέρι των υπηκόων του”. Υποστήριζε πως τα παιδιά των ανέργων στα πτωχοκομεία, που ήταν “ηλικίας άνω των τριών ετών”, έπρεπε να πιάσουν δουλειά και να εξαναγκαστούν να κερδίζουν περισσότερα από τα έξοδα της διαμονής τους2. Την εποχή αυτή (β’ μισό του 17ου αι.), τους άγγλους εργάτες τους αντιμετώπιζαν όπως οι αποικιοκράτες τους έγχρωμους εργάτες. Μόλις το 3% του πληθυσμού είχε πολιτικά δικαιώματα. Ό,τι και να λένε οι Νταρντό και Λαβάλ, ο νεοφιλελευθερισμός είναι γνήσιο τέκνο του παλιού φιλελευθερισμού. Ο τελευταίος ήταν ένα από τα πολλά ρεύματα που διαμόρφωσαν την νεωτερικότητα. Ήταν κατά βάση ολιγαρχικός και είναι σοβαρό σφάλμα να τον ταυτίζουμε με τα δημοκρατικά κινήματα ,τον διαφωτισμό κ.λπ.3

Στην συνέχεια, οι Νταρντό και Λαβάλ, διακρίνουν, από τις απαρχές του νεοφιλελευθερισμού την δεκαετία του 1930, δυο ρεύματα: από την μια τον ορντοφιλελευθερισμό, την γερμανική έκφανση του νεοφιλελευθερισμού που θα κυριαρχήσει μετά τον πόλεμο στη Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και θα θέσει σε νεοφιλελεύθερες ράγες το ευρωπαϊκό οικοδόμημα ήδη από την συνθήκη της Ρώμης το 1957(492 κ.ε.) και από την άλλη την αυστρο-αμερικάνικη τάση. Τονίζουν εύστοχα τα κοινά στοιχεία των δυο ρευμάτων και σε αυτή την βάση θέτουν εν αμφιβόλω τον “χρυσό μύθο” για το ευρωπαϊκό προπύργιο αντίστασης απέναντι στον αγγλοσαξονικό “υπερφιλελευθερισμό”, το συνεχώς επαναλαμβανόμενο μοτίβο του φιλελευθερισμού της αριστεράς(385).

*

Το βιβλίο των Νταρντό και Λαβάλ αναδεικνύει με τον καλύτερο τρόπο το μεγάλο βάρος και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που έχει ο ρόλος του κράτους στο νεοφιλελεύθερο παράδειγμα. Το επίδικο δεν είναι περισσότερο ή λιγότερο κράτος –ο φιλελευθερισμός γενικά συνάδει με τη μεγέθυνση του κράτους– αλλά το είδος της κρατικής παρέμβασης. Το νεοφιλελεύθερο κράτος δημιουργεί τις απαραίτητες υποδομές και πλαισιώνει την αγορά με τους κατασταλτικούς και ιδεολογικούς μηχανισμούς του. Προπάντων θέτει το κανονιστικό πλαίσιο για τη διεξαγωγή του ελεύθερου ανταγωνισμού και αστυνομεύει την τήρηση του (229,230, 242-245). Είναι ο υπέρτατος προστάτης του ανταγωνισμού και της νομισματικής σταθερότητας, που θεωρούνται “θεμελιώδη δικαιώματα του πολίτη” (247). Λειτουργεί στη βάση ενός “οικονομικού Συντάγματος”, το οποίο και αποτελεί το θεμέλιο όλου του νομικού συστήματος. Από την σκοπιά του, η αναδιανομή των εισοδημάτων και το μεταπολεμικό κράτος πρόνοιας είναι αντίθετα στον κανόνα του κράτους δικαίου, καθώς παραβιάζουν την “αυθόρμητη” τάξη της αγοράς. Οι νομικοί κανόνες στο νεοφιλελεύθερο κράτος ταυτίζονται με τους κανόνες του ιδιωτικού και του ποινικού δικαίου (κυρίως με αυτούς του εμπορικού δικαίου) στην προοπτική του ιδανικού μιας “κοινωνίας ιδιωτικού δικαίου” (245-148, 317).

Επιπλέον –κάτι που αποτελεί τομή σε σχέση με το προγενέστερο αστικό κράτος–, το ίδιο το κράτος υπόκειται στους κανόνες του ιδιωτικού δικαίου και μετατρέπεται σε τομέα ο οποίος διέπεται από τους κανόνες του ανταγωνισμού, οργανώνεται όπως οι ιδιωτικές επιχειρήσεις, υιοθετεί τα κριτήρια αποδοτικότητάς τους κ.λπ. (“κράτος μάνατζερ”). Αυτή η επιβολή των αξιών, των πρακτικών και των λειτουργιών της ιδιωτικής επιχείρησης στον πυρήνα της δημόσιας δράσης, οδηγεί σε ένα νέο τύπο άσκησης της κρατικής εξουσίας, την διακυβέρνηση. Η “καλή διακυβέρνηση” καταλαμβάνει σταδιακά τη θέση της ξεπερασμένης και απαξιωμένης “εθνικής κυριαρχίας”. Όπως οι μάνατζερ βρίσκονται υπό την εποπτεία των μετόχων (“εταιρική διακυβέρνηση”), οι κυβερνήσεις τίθενται υπό τον έλεγχο της διεθνούς χρηματοοικονομικής κοινότητας, των φορέων εμπειρογνωμοσύνης και των οίκων αξιολόγησης (“διακυβέρνηση του κράτους”). Η “διακυβέρνηση” συνιστά ένα γενικευμένο υβριδισμό της αποκαλούμενης “δημόσιας” δράσης: ιδιωτικό/δημόσια συμπαραγωγή των διεθνών κανόνων, ιδιωτικό / δημόσια “συνδιακυβέρνηση” της οικονομικής πολιτικής, ενώ πολλές από τις υπόλοιπες δημόσιες αρμοδιότητες περνάν “στο μπερδεμένο κουβάρι που σχηματίζουν τα δίχτυα των ΜΚΟ, των θρησκευτικών κοινοτήτων, των ιδιωτικών επιχειρήσεων και των συλλογικοτήτων της κοινωνίας των πολιτών” ( σ.317, 415, 417, 419, 420). Έχει αρχίσει να εγκαθίσταται μια “παγκόσμια εξουσία” που ασκείται με τη μορφή της διακυβέρνησης από την παγκόσμια αγορά, δηλαδή “μια ευρύτατη και ασταθής σε διαρκή κίνηση, αλληλοδιαπλοκή συνασπισμών ιδιωτικών και δημόσιων οντοτήτων που χρησιμοποιεί όλες τις δυνάμεις και όλα τα μέσα (οικονομικά, διπλωματικά, ιστορικά, πολιτιστικά, γλωσσολογικά κ.λπ.) για την προώθηση των διαπλεκόμενων συμφερόντων των κρατών και των οικονομικών εξουσιών” (429). Κράτη και υποκρατικές οντότητες (περιφέρειες, πόλεις) ανταγωνίζονται προσφέροντας τις ιδανικές τοπικές συνθήκες για την κερδοφορία του κεφαλαίου: την βέλτιστη διαχείριση του πληθυσμού (ο οποίος αντιμετωπίζεται ως “οικονομικός πόρος”), το προσφορότερο δικαϊκό πλαίσιο, προσφεύγοντας στο φορολογικό, περιβαλλοντικό ή εργασιακό ντάμπινγκ κ.λπ. (427, 429).

*

Σύμφωνα με τους Νταρντό και Λαβάλ η αντιμετώπιση του κράτους ως επιχείρησης σε κοινό πλαίσιο με τις οντότητες του ιδιωτικού τομέα (“επιχειρηματική κυβέρνηση”), συμβαδίζει με την ανάδυση της μορφής του ανθρώπου-επιχείρηση, δηλαδή του επιχειρηματικού, νεοφιλελεύθερου υποκειμένου (417, 472-477).Και στις δύο περιπτώσεις, με βάση μια ωφελιμιστική αντίληψη για τον άνθρωπο (δρα ορθολογιστικά με αποκλειστικό κίνητρο τη μεγιστοποίηση της ευχαρίστησης / ελαχιστοποίηση της οδύνης), με μια συμβασιοποιημένη προσέγγιση των σχέσεων (οι εκούσιες συμβάσεις μεταξύ ανθρώπων που είναι ιδιοκτήτες του εαυτού τους, αντικαθιστούν τις παλαιότερες μορφές αλληλεγγύης) και προπάντων με την αυταπάτη ότι μπορεί να υπάρξει αξιόπιστος λογιστικός έλεγχος (με καθαρά αριθμητικά κριτήρια) της ανθρώπινης δραστηριότητας, επιχειρείται η μοντελοποίηση της κοινωνίας βάση της επιχείρησης (σ. 460, 461, 463, 474, 477).

Η προκύπτουσα συνολική ορθολογικότητα με τον καθολικό και περιεκτικό της χαρακτήρα, εσωτερικευόμενη από το υποκείμενό, του υποδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο επιθυμεί να “επιτύχει”, όπως και τον τρόπο με τον οποίο οφείλει να “καθοδηγείται” και να “διαμορφώνεται” ώστε να φτάσει τους “στόχους” του (479). Αξιοποιούνται σχετικά βασισμένες στην ψυχολογία τεχνικές διακυβέρνησης που αποτελούν μια πραγματική “ψυχική ορθοπεδική”(490-499, 513, 514) μαζί με τις δυνατότητες ελέγχου και επιτήρησης που προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες. Σε αυτό το πλαίσιο, το άτομο καλείται να γίνει “επιχειρηματίας του εαυτού του” μια και η επιχείρηση δεν είναι –υποτίθεται– παρά το άθροισμα “επιχειρήσεων του εαυτού” και η σύμβαση μισθωτής εργασίας πλέον αντικαθίσταται με μια συμβατική σχέση “επιχειρήσεων εαυτού” (ο εργαζόμενος γίνεται “συνεργάτης”). Σε μαρξικούς όρους –θα προσθέταμε εμείς– ο επιχειρηματίας του εαυτού του δεν πουλάει την εργατική του δύναμη αλλά την εργασία του (το προϊόν που παράγει). Η επιχείρηση αποτελεί ένα πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα σε “επιχειρηματίες του εαυτού”, όπου εκτελεί ο καθένας την εργασία που του έχει ανατεθεί σαν να δούλευε δικιά του επιχείρηση – με την πλήρη συμμετοχή του εαυτού (478, 482, 486, 487). Το επιχειρηματικό υποκείμενο αξιολογεί διαρκώς τον εαυτό του με βάση τα πρότυπα της επιχείρησης, που αποτελούν και τους κανόνες του παιχνιδιού (482, 483, 504,505). Προσπαθεί να μεγιστοποιήσει την αποτελεσματικότητά του, εκτίθεται σε ρίσκα και πληρώνει το τίμημα αν χρειαστεί, επανεφευρίσκει διαρκώς τον εαυτό του και, το πιο σημαντικό, επεκτείνει όλη αυτή την –ατελεύτητη όπως και η συσσώρευση του κεφαλαίου– διαδικασία αυτοαξιοποίησης στο σύνολο της κοινωνικής του ζωής, εντός και εκτός του εργασιακού χώρου. Ο Μπομπ Όμπρεϊ γράφει γι αυτή τη “σύντηξη προσωπικής και επαγγελματικής ζωής”: “η δραστηριότητα του ατόμου υπό όλες τις διαφορετικές της εκφάνσεις (αμειβόμενη εργασία, εθελοντική εργασία για μια ΜΚΟ, διαχείριση του νοικοκυριού, απόκτηση δεξιοτήτων, ανάπτυξη δικτύου επαφών, προετοιμασία για μια αλλαγή επαγγελματικής δραστηριότητας κ.α.) πρέπει να θεωρείται δραστηριότητα επιχειρηματικής φύσης” (487, 488).

Στο επιχειρηματικό υποκείμενο ξεπερνιέται η πολυσυζητημένη αντίφαση μεταξύ των ηδονιστικών αξιών της κατανάλωσης και των ασκητικών αξιών της εργασίας μέσω ενός μηχανισμού που ταυτίζει την επίδοση με την ευχαρίστηση και στηρίζεται στην αρχή της “υπερβολής” και της “υπέρβασης του εαυτού” (480, 509). Το “φυσικό πλαίσιο του ανθρώπινου σώματος” δεν επιτρέπεται να θέσει όρια στην ευχαρίστηση και τις επιδόσεις του αυτοκατασκευαζόμενου ατόμου (512). Η εργασία δεν θεωρείται μια κοπιαστική δραστηριότητα αλλά απόλαυση του εαυτού μέσω των απαιτουμένων επιδόσεων (529). Η λογική των επιδόσεων επικρατεί τόσο στον επιχειρηματικό κόσμο όσο και στις σεξουαλικές πρακτικές, οι οποίες μετατρέπονται σε ασκήσεις που διέπονται από πρότυπα επιδόσεων (507). Οι επιδόσεις και η ευχαρίστηση εμφανίζονται αξεδιάλυτα συνυφασμένες (508). Ο λόγος του μάνατζμεντ που επιτάσσει το καθήκον για επιδόσεις συνάδει με τον λόγο της διαφήμισης που ανάγει την απόλαυση σε καθήκον (510). Η ελευθερία έχει καταστεί υποχρέωση επίτευξης επιδόσεων. Το ζητούμενο δεν είναι ο έλεγχος των παρορμήσεων, αλλά η έντονη διέγερσή τους για να αποτελέσουν την πρωταρχική πηγή ενέργειας (515). Από το νέο υποκείμενο ζητείται να παράγει “συνεχώς περισσότερο” και να απολαμβάνει “συνεχώς περισσότερο”. Αυτή η “επιπλέον απόλαυση” έχει γίνει συστηματική αλλά και συστημική (509). Ο μηχανισμός επιδόσεων/απόλαυσης συμπυκνώνεται στην “επιτυχία” ως θέαμα, την υπέρτατη αξία, η οποία συμβολίζεται από την κατοχή ορισμένων αντικειμένων που υπόσχονται την φαντασιακή αυταπάτη της απόλυτης, χωρίς όρια, απόλαυσης (516, 526-529).

Η διακυβέρνηση των νέων υποκειμένων έχει ένα συνολικό χαρακτήρα, τον οποίο δεν πρέπει να ξεχνάμε· συναρθρώνει α) την απροκάλυπτη επίδειξη της απόλαυσης β) την επιχειρηματική επιταγή για επιδόσεις γ) τη δικτύωση της γενικευμένης επιτήρησης (531). Ως επιχειρηματικός εαυτός, το άτομο γίνεται ένας μικρόκοσμος” “σε απόλυτη αρμονία αφενός με τον κόσμο της επιχείρησης και αφετέρου με τον ‘μακρόκοσμο’ της παγκόσμιας αγοράς” (496). Η μεγάλη καινοτομία της νεοφιλελεύθερης τεχνολογίας είναι η άμεση σύνδεση του τρόπου με τον οποίον ένας άνθρωπος “κυβερνάται” με τον τρόπο με τον οποίον “αυτοκυβερνάται” (484). Για τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, οι κώδικες τιμής και δεοντολογίας των διαφόρων επαγγελμάτων, οι συλλογικές αξίες, η αίσθηση του καθήκοντος και του συλλογικού συμφέροντος περνάν στα αζήτητα (460). Η δημόσια αρετή έχει περιπέσει σε πλήρη ανυποληψία. Ο καταναλωτής υπηρεσιών, που επιλέγει αποκλειστικά βάση του δικού του συμφέροντος και της δίκης του εγωιστικής ικανοποίησης, έχει πάρει τη θέση του ενάρετου πολίτη, που πράττει χάριν της πολιτικής κοινότητας και του κοινού καλού (468, 469). Οι Νταρντό και Λαβάλ κλείνουν το βιβλίο τους με ένα κεφάλαιο που έχει τίτλο “Η εξάντληση της φιλελεύθερης δημοκρατίας”.

*

Διατηρούμε μια σειρά από ενστάσεις στην προσέγγιση των Νταρντό και Λαβάλ. Ακολουθώντας την άποψη του Μακφέρσον τονίσαμε το στοιχείο της συνέχειας ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και τον νεοφιλελευθερισμό. Νομίζουμε ότι η κριτική του νεοφιλελεύθερου υποκειμένου αλλά και της επέκτασης της λογικής της αγοράς στη σφαίρα της κοινωνικής αναπαραγωγής, θα μπορούσε να είναι πιο ολοκληρωμένη αν είχε υιοθετηθεί η μαρξική θεωρία της αλλοτρίωσης (παρεμπιπτόντως, ας σημειώσουμε ότι σωστά οι Νταρντό και Λαβάλ τονίζουν πως η επέκταση της λογικής της αγοράς σε όλες τις σφαίρες της ανθρώπινης ύπαρξής δεν σημαίνει καθόλου πως γίνονται τα πάντα αγορά (32)). Μένει ακόμα να διερευνηθεί αν η κινεζική κυβερνητικότητα μπορεί να χαρακτηριστεί νεοφιλελεύθερη. Επίσης, μεγάλα καπιταλιστικά κράτη όπως η Ινδία διατηρούν και σήμερα την εθνική τους κυριαρχία και κρατούν ένα μεγάλο μέρος της οικονομίας τους έξω από την παγκόσμια αγορά. Σε κάθε περίπτωση όμως το βιβλίο των Νταρντό και Λαβάλ είναι πολύτιμο καθώς προχωράει σε μια πολύπλευρη και σε βάθος ερμηνεία του σύγχρονου κόσμου από την σκοπιά του προτάγματος της αλλαγής του.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Εντός παρενθέσεως η σελίδα στην έκδοσή του έργου από τον angelus novus.

2. G. B. Macpherson, Ατομικισμός και Ιδιοκρησία, μτφ. Ελ. Κασίμη, εκδ. Γνώση 1986, σ. 52-55, 93, 278, 298, 304, 341, 345.

3. Οι Νταρντό και Λαβάλ αντιπαραβάλουν τη νεοφιλελεύθερη με τη φιλελεύθερη κυβερνητικότητα. Υπάρχει μια ορισμένη αναλογία ανάμεσα στον γκραμσιανό όρο “ολοκληρωμένο κράτος” (πολιτική κοινωνία + κοινωνία των ιδιωτών) και τον όρο κυβερνητικότητα που χρησιμοποιούν οι συγγραφείς. Και οι δύο όροι περιγράφουν πάνω κάτω την ίδια γκάμα φαινομένων (την άσκηση της οικονομικής, πολιτικής και ιδεολογικής εξουσίας). Ο γκραμσιανός όρος εστιάζει στις θεσμικές δομές ,η κυβερνητικότητα στις πολύμορφες εκφάνσεις της δράσης για την καθοδήγηση της συμπεριφοράς των ανθρώπων (στο εργοστάσιο, στον στρατό ,το σχολείο κ.α.). Η νεοφιλελεύθερη κυβερνητικότητα, όπως την περιγράφουν με πληρότητα οι Νταρντό και Λαβάλ, αντιστοιχεί στο γκραμσιανό κράτος σε όλη του την έκταση. Ωστόσο, η κυβερνητικότητα στο νεωτερικό κράτος του 17ου, 18ου και 19ου αι. μόνο εν μέρει είναι φιλελεύθερη. Μπορούν να πιστωθούν εξ ολοκλήρου στον φιλελευθερισμό ο καμεραλισμός του 18ου αι., η Γαλλική Επανάσταση, το 1848, οι εθνικές επαναστάσεις κ.λπ.; Μήπως ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι παρά η πλήρης φιλελεύθερη μεταστοιχείωση της νεωτερικής κυβερνητικότητας, η επικράτηση του φιλελεύθερου ορθολογισμού σε όλη της την έκταση; Άλλωστε οι Νταρντό και Λαβάλ αποδέχονται ότι μόνο με τον νεοφιλελευθερισμό αίρεται ο πολλαπλός χαρακτήρας του νεωτερικού υποκειμένου και ο αντίστοιχος διαχωρισμός των σφαιρών της ζωής (προνεωτερική εθιμική και θρησκευτική, πολιτικής κυριαρχίας, εμπορικών συναλλαγών) βλ. σ. 473-477.

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Σύγχρονες αποτυπώσεις της νεοφιλελεύθερης ορθολογικότητας
Το βιβλίο της Φωτεινής Βάκη φωτίζει τις όψεις της νεοφιλελεύθερης κυβερνητικότητας και συνεισφέρει στην ευρύτερη συζήτηση γύρω από τον νεοφιλελευθερισμό.
Σύγχρονες αποτυπώσεις της νεοφιλελεύθερης ορθολογικότητας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Οι «Κομμένες γλώσσες» του Παναγιώτη Κολέλη παρουσιάζονται στην Πάτρα
Οι εκδόσεις ΚΨΜ και το βιβλιοπωλείο Πίξελbooks σας προσκαλούν στην παρουσίαση του βιβλίου του Παναγιώτη Κολέλη, «Κομμένες γλώσσες», τη Δευτέρα 6 Φεβρουαρίου, στις 19:30, στο βιβλιοπωλείο Πίξελbooks (Κανακάρη...
Οι «Κομμένες γλώσσες» του Παναγιώτη Κολέλη παρουσιάζονται στην Πάτρα
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Δημοκρατικός και αντιδημοκρατικός λόγος - Μια αντιστροφή στους όρους της δημοκρατίας
Mε την αντιπροσώπευση να εκλαμβάνεται ως όψη ολιγαρχίας, καθώς η αντιπροσωπευτική δημοκρατία (με αυτούς τους όρους την διαπραγματευόμαστε εδώ) δίνει ορατότητα στους διορισμένους αντιπροσώπους.
Δημοκρατικός και αντιδημοκρατικός λόγος - Μια αντιστροφή στους όρους της δημοκρατίας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ας τολμήσουμε, ακόμα κι αν τελικά μετανιώσουμε
Το βιβλίο είναι αγκαλιασμένο με σφραγίδες ποιότητας. Πρόλογος από μια σημαντική / αναγνωρισμένη δημοσιογράφο και επίμετρο από την κόρη του Ρίτσου, το κοριτσάκι του Πρωινού Άστρου.
Ας τολμήσουμε, ακόμα κι αν τελικά μετανιώσουμε
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Μία «ανορθόδοξη» επιστροφή στη νεότερη φιλοσοφία
Συνοψίζοντας, ο Στυλιανού κατορθώνει να εισάγει τον αναγνώστη μέσα από σύγχρονους προβληματισμούς στον κόσμο της νεότερης φιλοσοφίας, αναδεικνύοντας τη σημασία του φιλοσοφικού στοχασμού για το σήμερα.
Μία «ανορθόδοξη» επιστροφή στη νεότερη φιλοσοφία
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ιδέες και «στρατηγοί» που άλλαξαν το ποδόσφαιρο
Η ιστορία του δημοφιλέστερου αθλήματος μέσα από την έμπνευση των κορυφαίων προπονητών που πάντρεψαν την τέχνη των παιδιών με τη φαντασία του νου και την τεχνολογική εξέλιξη, σε μια μοναδική έκδοση - προσφορά...
Ιδέες και «στρατηγοί» που άλλαξαν το ποδόσφαιρο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας