Νίκος Φούφας: Ο Πόλεμος των Χωρικών στη Γερμανία του Φρίντριχ Ένγκελς

Οι μελέτες ατομικών έργων των κλασικών του μαρξισμού, αν εξαιρέσουμε κύρια έργα τους όπως το Κεφάλαιο του Μαρξ, δεν είναι πολύ συνηθισμένες. Αυτό αληθεύει ιδιαίτερα για τον Πόλεμο των Χωρικών στη Γερμανία, που παρότι υπήρξε μια σημαντική ιστορική μελέτη του Ένγκελς δεν έχει λάβει την οφειλόμενη προσοχή. Στο έργο του αυτό ο Ένγκελς πραγματεύτηκε μια κομβική στιγμή στη γερμανική ιστορία, τη μεγάλη επανάσταση των χωρικών του 1524-25, στην οποία πλατιές μάζες της γερμανικής αγροτιάς ξεσηκώθηκαν ηρωικά αλλά και πρόωρα ενάντια στο αποπνικτικό καθεστώς της φεουδαρχικής δουλοπαροικίας. Η ήττα αυτής της μεγάλης εξέγερσης, που αγκάλιασε την κεντρική και νότια Γερμανία, σημάδεψε αρνητικά τη γερμανική ιστορία. Η κατατεμαχισμένη σε πολλά μικρά κρατίδια Γερμανία δεν μπόρεσε αργότερα να παράγει μια κλασική αστική επανάσταση, εφάμιλλη του γαλλικού 1789, παρά μόνο την καρικατούρα επανάστασης του 1848. Ως αποτέλεσμα διατηρήθηκε η κυριαρχία των φεουδαλικών γαιοκτημόνων γιούνκερ, με όλες τις παρενέργειές της στην αντιδραστική δόμηση του πρωσικού κράτους, παρέχοντας αργότερα ένα ευνοϊκό έδαφος για την ορμητική ανάπτυξη του φασισμού.

Το βιβλίο του Νίκου Φούφα Ο Πόλεμος των Χωρικών στη Γερμανία του Φρίντριχ Ένγκελς έρχεται να καλύψει αυτό το κενό στην ελληνική φιλολογία. Και μόνο το αντικείμενό του το κάνει ιδιαίτερα ευπρόσδεκτο στην παρούσα συγκυρία. Πραγματικά, ένα ερώτημα που τίθεται αδιάλειπτα σε συνθήκες βαθιάς κοινωνικής κρίσης όπως αυτή που διανύουμε σήμερα είναι αν οι οξυμένες ταξικές αντιθέσεις θα πρέπει να επιλυθούν με επαναστατικό τρόπο ή μπορεί να προσβλέπει κανείς σε μια μεταρρυθμιστική επίλυσή τους, ως πιο ρεαλιστική και λιγότερο δαπανηρή σε ανθρώπινες θυσίες και ενέργειες. Ο Πόλεμος των Χωρικών είναι ένα μεγάλης κλίμακας ιστορικό γεγονός από το οποίο προβάλλει ως βασικό δίδαγμα η αλήθεια που έχουν κατά καιρούς υπογραμμίσει οι μαρξιστές και ο ίδιος ο Ένγκελς στη συγκεκριμένη μελέτη του: ότι η μη επαναστατική λύση των κύριων, αποφασιστικών ιστορικών αντιθέσεων, καθιστά αδύνατη κάθε λύση τους, μαζί και κάθε μεταρρυθμιστική μελλοντική απόπειρα που εκ των πραγμάτων περιορίζεται σε μπαλώματα, αφού το έδαφος δεν έχει καθαριστεί από τα εμπόδια και αυτά τα τελευταία δεν μπορούν να παραμεριστούν μεταρρυθμιστικά.

Το βιβλίο χωρίζεται σε οχτώ κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο ο συγγραφέας εξετάζει το ίδιο το ιστορικό γεγονός του Πολέμου των Χωρικών, ενώ το δεύτερο αφιερώνεται στις συνθήκες κάτω από τις οποίες γράφτηκε το έργο του Ένγκελς. Τα κεφάλαια 3 ως 7 συζητούν τα περιεχόμενα του έργου, εστιάζοντας διαδοχικά στις οικονομικές συνθήκες της Γερμανίας, τις κύριες αντιπολιτευτικές τάξεις και τις ιδεολογίες τους, τις πρόδρομες εξεγέρσεις του Πολέμου των Χωρικών, το ρόλο των ευγενών και τα αποτελέσματα του κινήματος. Τέλος, ένα 8ο κεφάλαιο αφιερώνεται σε δυο μικρά μεταγενέστερα κείμενα του Ένγκελς, «Σημειώσεις για τον Πόλεμο των Χωρικών» και «Η παρακμή της φεουδαρχίας και η άνοδος της αστικής τάξης» (ο Ένγκελς, όπως είναι γνωστό, σχεδίαζε στο τέλος της ζωής του να επεξεργαστεί εκ νέου το έργο του, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στο ρόλο του πληβειακού, πρώιμου κομμουνιστικού κινήματος του Τόμας Μίντσερ, αλλά δεν πρόλαβε να το κάνει).

Πριν προχωρήσουμε στην ανάλυση του Φούφα, είναι σκόπιμο να πούμε δυο λόγια για το ίδιο το έργο του Ένγκελς.

Ο Ένγκελς έγραψε το Ο Πόλεμος των Χωρικών στη Γερμανία στο Λονδίνο, το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1850. Βασίστηκε για την εργασία του στο τρίτομο έργο του Β. Τσίμερμαν, ενός αστού δημοκράτη ιστορικού της περιόδου, Γενική Ιστορία του Μεγάλου Πολέμου των Χωρικών, στο οποίο βρήκε πολλά ντοκουμέντα και αποσπάσματα από τα γραπτά του Λούθηρου, του Μίντσερ και άλλων πρωταγωνιστών του κινήματος. Ο σκοπός του δεν ήταν μόνο να αναπαραστήσει με ακρίβεια τα γεγονότα, αλλά και να διερευνήσει τις ταξικές συγκρούσεις πίσω από τις θρησκευτικές διαμάχες της εποχής, με ένα διπλό στόχο: πρώτο να δείξει πώς καθόρισαν αναγκαία την έκβαση του πολέμου και δεύτερο να αποσαφηνίσει τις αναλογίες αλλά και τις διαφορές στη στάση των τάξεων με τη γερμανική επανάσταση του 1848. Όπως ο ίδιος ο Ένγκελς σημειώνει στον πρόλογο: «Τρεις αιώνες έχουν περάσει από τότε και πολλά έχουν αλλάξει· αλλά παρ’ όλα αυτά ο αγροτικός πόλεμος δεν είναι τόσο μακριά από τους σημερινούς μας αγώνες όπως φαίνεται και οι αντίπαλοι που πρέπει να συναντήσουμε παραμένουν ουσιαστικά οι ίδιοι. Θα δούμε τις τάξεις και τις μερίδες τάξεων που παντού πρόδωσαν το 1848 και το 1849 στο ρόλο προδοτών, αν και σε ένα κατώτερο επίπεδο ανάπτυξης, ήδη στο 1525» (MECW, τόμ. 10, σελ. 399).

Στον Πόλεμο των Χωρικών βρίσκουμε μια περιεκτική, διαστοχασμένη ανάλυση όχι μόνο των συγκρουόμενων συμφερόντων των τάξεων που κινητοποιήθηκαν στον αγροτικό πόλεμο –ευγενείς, αστοί και αγρότες– αλλά και των διαστρωματώσεων στο εσωτερικό της κάθε τάξης και του τρόπου που η αποσύνθεση της φεουδαρχικής τάξης πραγμάτων καθόριζε την κατάσταση και τη στάση τους.

Στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ένα βασίλειο χωρισμένο σε αμέτρητες ηγεμονίες, οι πρίγκιπες, οι κατώτεροι ευγενείς, ο κλήρος και οι πατρίκιοι συναποτελούσαν τη φεουδαρχική τάξη. Αλλά οι προοπτικές αυτές των μερίδων δεν συνέπιπταν. Οι πρίγκιπες, ουσιαστικά ανεξάρτητοι κυβερνήτες, αύξαναν διαρκώς τους φόρους λόγω του αυξανόμενου κόστους της διοίκησης, επιδεινώνοντας τη θέση των υπηκόων. Οι πατρίκιοι, οι ανώτεροι διοικητικοί αξιωματούχοι, στήριζαν την εξουσία των πριγκίπων, αποσπώντας υψηλά εισοδήματα με τα ίδια μέσα. Οι κατώτεροι ευγενείς και οι ιππότες, αν και δεν πλήρωναν φόρους, ήταν δυσαρεστημένοι, καθώς έμπαιναν αυξανόμενα στο περιθώριο. Τέλος, ο κλήρος είχε μπει σε μια διαδικασία αποσύνθεσης καθώς με την τυπογραφία υπονομευόταν το μονοπώλιό του στην εκπαίδευση και γινόταν πιο εύκολο να εκτεθούν οι καταχρήσεις του.

Απέναντί τους, οι αστοί (έμποροι, κ.ά.), οι πληβείοι (το εργατικό στοιχείο των πόλεων) και οι αγρότες αντιπροσώπευαν τα αντιπολιτευτικά κοινωνικά στρώματα. Οι αστοί αντιπολιτεύονταν τους ευγενείς και τον κλήρο, ζητώντας αντιπροσώπευση στη διοίκηση των πόλεων. Οι πληβείοι, εργάτες και τεχνίτες, δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα, ούτε ιδιοκτησία. Στον πάτο της πυραμίδας οι αγρότες φορολογούνταν βαριά και εξαναγκάζονταν σε κάθε λογής αγγαρείες από τους ευγενείς. Πάνω σε αυτή τη βάση και μέσα στο φόντο της παρακμής της φεουδαρχίας διαμορφώθηκαν τα τρία στρατόπεδα που συγκρούστηκαν στη διάρκεια της επανάστασης.

Οι πρίγκιπες και οι πατρίκιοι, με σημαία τους τον καθολικισμό, αντιπαρατίθενταν σε κάθε αμφισβήτηση της κατεστημένης τάξης, υπερασπιζόμενοι τις πιο αχρείες πρακτικές του παπισμού (συγχωροχάρτια, κοκ). Στην αντίπερα όχθη στεκόταν το επαναστατικό στρατόπεδο, οι αγρότες και οι πληβείοι, ενώ ανάμεσα οι αστοί και μια μερίδα των ευγενών επεδίωκαν μια ανακαίνιση της υφιστάμενης τάξης. Η τελευταία τάση εκφράστηκε κυρίως με το λουθηρανικό κίνημα της Μεταρρύθμισης. Ο Λούθηρος, ωστόσο, μια ιδιότυπη εκδοχή του μετέπειτα συμβιβαστικού φιλελευθερισμού, σύντομα έκανε πίσω από τα αρχικά επαναστατικά του κηρύγματα. Καθώς οι επαναστάτες ευγενείς υπό τον Σίκινγκεν και τον Χούτεν, παρά την αντάρτικη στάση τους απέναντι στην κεντρική εξουσία, ήταν αδύνατο να ηγηθούν της αγροτιάς, την οποία και αυτοί εκμεταλλεύονταν, η αντιπολίτευσή τους επίσης κατέρρευσε και ήταν τελικά τα πληβειακά στοιχεία που πήραν τα ηνία του κινήματος, υπό τον Τόμας Μίντσερ και τον Φλόριαν Γκάγιερ. Η ήττα τους ακολουθήθηκε από τη θανάτωση δεκάδων χιλιάδων αγροτών, ενώ οι ηγέτες της εξέγερσης βρήκαν μαρτυρικό θάνατο.

Στη συζήτησή του του κοινωνικοοικονομικού πλαισίου του Πολέμου των Χωρικών ο Φούφας δίνει έμφαση στον κατακερματισμό της τότε γερμανικής κοινωνίας, στην οποία, ενώ προχωρούσε η αποσύνθεση της φεουδαρχίας, δεν είχαν κρυσταλλωθεί ακόμη οι παραγωγικές δυνάμεις, οι οικονομικοί δεσμοί και οι ταξικές σχέσεις που δημιουργεί ο καπιταλισμός. Ως αποτέλεσμα, οι τάξεις κινούνταν χαοτικά σαν ατομικές, κλειστές οντότητες, με έχοντας συνείδηση της κοινότητας συμφερόντων τους με άλλες ομάδες· ένα γνώρισμα που ο Ένγκελς θα ανιχνεύσει σε ένα ανώτερο επίπεδο και στην κατάσταση της Γερμανίας το 1848, με κυρίαρχο τότε στοιχείο την αδυναμία του προλεταριάτου (και όχι πλέον της αγροτιάς) να διαδραματίσει έναν ηγετικό ρόλο. Όπως σημειώνει εύστοχα ο Φούφας:

«Ο Ένγκελς δεν ταυτίζει τις δύο εξεγέρσεις, αλλά κάνει έναν παραλληλισμό, διακρίνοντάς της. Ο παραλληλισμός βασίζεται στον κατακερματισμό των αγροτικών δυνάμεων, στις διαφορές και τις αποκλίσεις των κοινωνικών τάξεων στον γερμανικό κόσμο του 1525, αλλά και αυτόν του 1848. Η απόκλιση των κοινωνικών τάξεων βασίζεται, κατά τη γνώμη μας, στο γεγονός ότι κάθε τάξη κατέχει μία διαφορετική θέση στην κοινωνική ιεραρχία, και πάνω απ’ όλα ότι έχει διαφορετική σχέση με τα εκάστοτε μέσα παραγωγής. Είναι ζωτικής σημασίας να συγκρατήσουμε αυτήν την άποψη για να κατανοήσουμε καλύτερα το πρίσμα του ιστορικού υλισμού που πρότεινε ο νεαρός Ένγκελς στον Πόλεμο των Χωρικών στη Γερμανία. Περιγράφει την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ως ένα πολύπλοκο κοινωνικό και ταξικό πλέγμα με πολλές αντίθετες κοινωνικές τάξεις, με την καθεμία να έχει διαφορετικά και, μερικές φορές, αντικρουόμενα συμφέροντα από την άλλη. Αυτό που είναι ενδιαφέρον στην ενγκελσιανή ανάγνωση της ιστορίας, είναι το γεγονός ότι η ταξική πάλη δεν είναι μία προκαθορισμένη διαδικασία και πως κάθε κοινωνική τάξη δεν συμπεριφέρεται με πανομοιότυπο τρόπο μέσα σε μία χρονική περίοδο. Αυτό συνέβη με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο με τον Λούθηρο και το “κόμμα” του, το οποίο, σύμφωνα με τον Ένγκελς, στην αρχή βρισκόταν στο κεφάλι του κινήματος διαμαρτυρίας ενώ στη συνέχεια συνεργάστηκε ανοικτά με την τάξη των πριγκίπων και τους ευγενείς… Η γερμανική κοινωνία τον 16ο αιώνα μοιάζει με εκείνη των μέσων του 19ου αιώνα όσον αφορά κυρίως τον κατακερματισμό. Σύμφωνα με τον Ένγκελς, τα ελαττώματα και τα λάθη που εμπόδισαν τους αγρότες και τα πληβειακά στοιχεία των πόλεων να κερδίσουν τον 16ο αιώνα βρίσκονται εκ νέου στον 19ο αιώνα. Η διαφορά είναι ότι το 1525 όσοι εμφανίστηκαν ισχυρότεροι από τον Πόλεμο των Χωρικών ήταν οι πρίγκιπες, ενώ το 1848-1849 ήταν η αστική τάξη και όχι το γερμανικό προλεταριάτο. Βασικά, και στις δύο περιπτώσεις ο ηττημένος ήταν το κίνημα των αγροτών και των πληβείων, και το εργατικό-προλεταριακό κίνημα. Σύμφωνα με τον Bottigelli, αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Ένγκελς συσχετίζει τα δύο κινήματα ως απόπειρες που εμφανίστηκαν πριν από την εποχή τους σε κοινωνικούς σχηματισμούς που δεν είχαν ακόμη αποκρυσταλλωθεί» (σελ. 46, 43).

Ο Φούφας επισημαίνει επίσης και συζητά τη σημαντική ιδιομορφία του Πολέμου των Χωρικών, ως μιας από τις επαναστατικές συγκρούσεις της εποχής στις οποίες, σε μια εμφανή διαφορά, π.χ. με τη Γαλλική Επανάσταση, η διαμάχη ανάμεσα στις τάξεις διεξάχθηκε με θρησκευτική μορφή. Στην περίπτωση αυτή, σημειώνει, όχι μόνο οι θρησκευτικές αναφορές κυριάρχησαν αλλά αποδείχτηκαν, σε αντίθεση με άλλες περιπτώσεις όπου η θρησκεία ενίσχυε την ευπιστία των εξεγερμένων απέναντι στο κράτος και το θρόνο, ένα αποτελεσματικό μέσο για την ανάπτυξη του επαναστατικού κινήματος. Ο ίδιος τονίζει φυσικά τη θέση του Ένγκελς ότι στην πραγματικότητα οι θρησκευτικοί πόλεμοι, οι αιρέσεις και τα κινήματα λειτουργούσαν ως προκάλυμμα για πολύ πραγματικά υλικά ταξικά συμφέροντα. Βέβαια, ο ρόλος της θρησκείας ήταν αντιφατικός, αφού από τη μια έκφραζε αλλά από την άλλη συσκότιζε παραμορφωτικά τους διεξαγόμενους ταξικούς αγώνες. Η συνύφανση παπικής εκκλησίας και φεουδαρχικής εξουσίας από τη μια και η σύνδεση της Μεταρρύθμισης με τις αντιφεουδαρχικές τάξεις παρέχει ένα απτό δείγμα αυτού (σελ. 69-70, 75, 80, κ.λπ.).

Μια σημαντική πλευρά στην ανάλυση του Φούφα είναι η έμφαση που δίνει στις συνδέσεις που φέρνει ο Ένγκελς ανάμεσα στον Πόλεμο των Χωρικών και τις πρότερες αγροτικές εξεγέρσεις στο γερμανόφωνο κόσμο του ύστερου Μεσαίωνα, ήδη στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα, στη Γερμανία, Ουγγαρία, Ελβετία, κ.ά. Σε αυτό το φως ο Πόλεμος των Χωρικών μπορεί να ενταχθεί σε μια αλυσίδα εξελίξεων, κάνοντας σαφές ότι δεν επρόκειτο για ένα μοναδικό, συμπτωματικό γεγονός, αλλά για την κορυφαία έκφραση μοριακών κοινωνικών διαδικασιών και τάσεων που μπορούσαν να υλοποιηθούν μόνο με το μέσο της επανάστασης. Ακόμη, σημειώνει ο Φούφας, εδώ μπορεί να γίνουν ευρύτερες συνδέσεις και με τα μετέπειτα επαναστατικά κινήματα άλλων χωρών, όπως οι Ισοπεδωτές στην Αγγλία, τα οποία συμμερίζονταν ένα κοινό υπόβαθρο εξισωτικών ιδεών με τον πρώιμο κομμουνισμό του Μίντσερ. Ο Χανς Μπεμ, ένας ιεροκήρυκας στο Νικλσχάουζεν, που πρωτοστάτησε σε ένα λαϊκό προσκύνημα εκεί το οποίο εξελίχθηκε σε εξέγερση το 1476, αναφέρεται επίσης σαν ένας πρόδρομος του Μίντσερ που συμμεριζόταν τον κοινωνικό του εξισωτισμό. Το «Παπούτσι της Ένωσης» και «Ο Φτωχός Κόνραντ» είναι δυο άλλα τέτοια κινήματα τα οποία συζητά ο Ένγκελς, με το πρώτο να έχει περιλάβει στα αιτήματά του τη δήμευση της εκκλησιαστικής περιουσίας και τη δημοκρατία, τα οποία παρέλαβε αργότερα ο Μίντσερ (σελ. 89 κ.ε., 92, 93-94, κοκ). Όπως εκτιμά ο Φούφας:

«Αυτό το κεφάλαιο είναι ένα είδος προπαρασκευαστικής στιγμής, ώστε να έχουμε μία ευρύτερη ιστορική προοπτική όταν θα διαβάζουμε τα κεφάλαια που θα ακολουθήσουν αναφορικά με τον Πόλεμο των Χωρικών. Δεν εξαντλεί όλες τις λεπτομέρειες σχετικά με τη δομή του Παπουτσιού και του Φτωχού Κόνραντ, καθώς και τις ιστορικές συνθήκες στις οποίες αυτές οι ενώσεις ήταν ενεργές, αλλά συγκροτεί έναν λόγο με επίκεντρο την αφήγηση των γεγονότων που οδήγησαν στην έκρηξη των τοπικών εξεγέρσεων» (σελ. 104).

Στο μέρος για την αριστοκρατία ο Ένγκελς δίνει έμφαση στην αντίθεση ανάμεσα στους τοπικούς πρίγκιπες και τον καθολικισμό από τη μια και τους ευγενείς και τους ιππότες από την άλλη, ως ανταγωνιζόμενα στοιχεία στο εσωτερικό της. Οι ενίσχυση των πριγκίπων, ως φορέων της φεουδαλικής εξουσίας, είναι το πιο απτό αποτέλεσμα του Πολέμου των Χωρικών. Και από την άλλη μεριά, η καταστροφή και υποδούλωση των αγροτών –όπως συνοψίζει ο Φούφας στο μέρος με τα συμπεράσματα– πήρε ισχυρή ώθηση, όχι μόνο εξαιτίας της δυσμενούς έκβασης του Πολέμου των Χωρικών, αλλά και άλλων γεγονότων της εποχής όπως ο 30ετής πόλεμος του 1618-48.

Στη συζήτησή του των δυο μεταγενέστερων κειμένων του Ένγκελς, ο Φούφας διαπιστώνει τη βασική συνέχεια ανάμεσα στην πρόσληψη του Πολέμου των Χωρικών από τον νεαρό Ένγκελς στα 1850 και τα μικρότερα αυτά κείμενα της δεκαετίας του 1880. Εδώ αναφέρεται στη μεγαλύτερη προσοχή που αποδίδει ο Ένγκελς στις οικονομικές διαδικασίες, όπως ο ρόλος της ναυσιπλοΐας και του εμπορίου, αλλά και των αλλαγών στη στρατιωτική οργάνωση και τεχνική, στην υπονόμευση της φεουδαρχίας, ακόμη και αν οι αστικές αυτές αναπτύξεις δεν είχαν λάβει την έκταση που θα έπαιρναν στο 17ο-18ο αιώνα, ενώ οι αστοί γενικά παρέμεναν υποτελείς στους φεουδάρχες. Σε αυτό το φως, ο Πόλεμος των Χωρικών παρουσιάζεται και ως μια κατάδειξη της γενικότερης αντίληψης του ιστορικού υλισμού, σύμφωνα με την οποία «η ανθρώπινη ιστορία καθώς και οι κυρίαρχοι τρόποι παραγωγής αποτελούν μέρος μιας συνεχούς κίνησης σχηματισμού, καταστροφής και μετάβασης από τη μία κοινωνική μορφή στην άλλη» (σελ. 129).

Το βιβλίο προλογίζεται από τον Γάλλο μαρξιστή Μισέλ Λεβί, ενώ στο τέλος παρατίθεται μια εκτενής βιβλιογραφία. Ο Λεβί δίνει στην Εισαγωγή του έμφαση στη σημασία του βιβλίου του Ένγκελς ως μιας πρώτης κατάδειξης του επαναστατικού δυναμικού της αγροτιάς –ένα θέμα που απασχόλησε αργότερα κεντρικά τον Λένιν αλλά και άλλους μαρξιστές– μέσα από ένα κορυφαίο ιστορικό γεγονός όπου αυτό το δυναμικό πήρε σάρκα και οστά. Το βιβλίο του Φούφα συνεισφέρει ουσιαστικά στο φώτισμα των ταξικών παραμέτρων που καθορίζουν την έκβαση κάθε μεγάλου ιστορικού κινήματος, όωπς ήταν ο Πόλεμος των Χωρικών, αναδεικνύοντας τα σχετικά στοιχεία των αναλύσεων του Ένγκελς.

*Ο Χρήστος Κεφαλής είναι μέλος της ΣΕ της Μαρξιστικής Σκέψης. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο του Οι Πολωνοί Κομμουνιστές Απέναντι στον Στάλιν από τις εκδόσεις Red Marks.