• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.9°C / 26.7°C
    1 BF
    69%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.2°C / 25.0°C
    3 BF
    78%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 20.0°C / 25.0°C
    0 BF
    73%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    23°C 23.0°C / 23.0°C
    1 BF
    64%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 22.0°C / 22.0°C
    1 BF
    73%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.8°C / 23.3°C
    1 BF
    93%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    20°C 20.0°C / 20.0°C
    2 BF
    64%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 14.4°C / 24.0°C
    1 BF
    73%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    23°C 23.0°C / 23.3°C
    1 BF
    73%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 26.0°C / 26.0°C
    2 BF
    53%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 23.0°C / 24.0°C
    2 BF
    73%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    22°C 22.2°C / 22.2°C
    3 BF
    64%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    25°C 25.0°C / 25.0°C
    4 BF
    73%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    24°C 23.9°C / 24.0°C
    3 BF
    69%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.6°C / 26.7°C
    1 BF
    62%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.0°C / 25.0°C
    3 BF
    73%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 19.4°C / 25.6°C
    2 BF
    57%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.1°C / 22.2°C
    1 BF
    78%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.8°C / 22.8°C
    2 BF
    93%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    20°C 20.0°C / 20.0°C
    2 BF
    64%
Οι απελευθερωτικές αρετές του πεσιμισμού
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι απελευθερωτικές αρετές του πεσιμισμού

  • A-
  • A+
Το Εγκώμιο αποτελείται από δυο ξεχωριστά, σύντομα δοκίμια, αρχικά δημοσιευμένα με απόσταση οκτώ χρόνων μεταξύ τους.
Ακολουθήστε μας στο Google news

Τον Νοέμβριο του 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις του ΜΙΕΤ το δέκατο έβδομο βιβλιαράκι της σειράς minima, μιας καλαίσθητης συλλογής σύντομων έργων, που περιλαμβάνει τίτλους στοχαστών όπως ο Eρνστ Κασίρερ, ο Χανς Γιόνας, αλλά και ο Διονύσης Καψάλης.

Αυτή τη φορά, συγγραφέας είναι ο Michael Löwy και το πόνημά του, μεταφρασμένο από την Κατερίνα Γούλα, φέρει τον τίτλο Κάφκα–Ουέλς–Μπένγιαμιν. Εγκώμιο του πολιτισμικού πεσιμισμού.

Ο Löwy γεννήθηκε το 1938 στη Βραζιλία και το έργο του είναι γραμμένο κυρίως στα γαλλικά, καθώς ζει στο Παρίσι από το 1969. Καταπιάνεται με θέματα όπως η ουτοπία και οι ριζοσπαστικές δυνατότητες του ρομαντισμού και του μεσσιανισμού, ενώ στη χώρα μας έχει γίνει γνωστός κυρίως χάρη στις προσπάθειες του Στέφανου Ροζάνη, που έχει μεταφράσει, επιμεληθεί και προλογίσει διάφορα γραπτά του, αλλά και της Ρεβέκκας Πέσσαχ, που πρόσφατα μετέφρασε ένα ακόμη μικρό βιβλίο του, με τίτλο «Πολιτική και θρησκεία» (Ηριδανός, 2020).

Το Εγκώμιο αποτελείται από δυο ξεχωριστά, σύντομα δοκίμια, αρχικά δημοσιευμένα με απόσταση οκτώ χρόνων μεταξύ τους. Θα αναφερθούμε στο καθένα με τη σειρά. Το πρώτο, με τίτλο «Γραφές από φως. Der Prozess – The Trial» αφορά τη Δίκη του Φραντς Κάφκα, καθώς και την κινηματογραφική μεταφορά της από τον Ορσον Ουέλς.

Συμπυκνώνοντας επιδέξια και κατανοητά τα αποτελέσματα της μελέτης ενός πλούσιου υλικού, που περιλαμβάνει σημαντικά έργα της κριτικογραφίας, συνεντεύξεις και ημερολογιακές καταγραφές των δημιουργών, ο Löwy αναδεικνύει τη συσχέτιση της αποπνικτικής ατμόσφαιρας της Δίκης με ποικίλα πολιτικοκοινωνικά γεγονότα της εποχής τόσο του μυθιστορήματος, όσο και της ταινίας.

Ετσι, αν στην περίπτωση του βιβλίου, που δημοσιεύεται το 1925, έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Κάφκα, το ιστορικό υπόβαθρο συντίθεται από διάφορες άδικες καταδίκες Εβραίων, συχνά με την κατηγορία του «τελετουργικού φόνου», στην περίπτωση της ταινίας του Ουέλς, που βγαίνει στις αίθουσες το 1962, το κοινωνικοπολιτικό συγκείμενο είναι διαφορετικό, αλλά όχι και άσχετο: η εμπειρία του μακαρθισμού και των αντικομμουνιστικών επιτροπών δείχνει να έχει αφήσει το στίγμα της στον σκηνοθέτη, ο οποίος διηγείται ότι κατατρεχόταν από όνειρα ενοχής και καταδίωξης.

Κοινό υπόβαθρο των δυο περιόδων είναι η επέκταση της κρατικής γραφειοκρατίας, που απειλεί να συνθλίψει το άτομο κάτω από ένα σύνολο απρόσωπων θεσμών. Σε αυτό το πλαίσιο, οι σχέσεις του Κάφκα με το αναρχικό κίνημα της Πράγας και του Ουέλς με τις οργανώσεις της αμερικανικής αριστεράς υπογραμμίζονται από τον Löwy.

Με τρόπο που θυμίζει τις αναλύσεις του Κώστα Δεσποινιάδη στη μελέτη του Φραντς Κάφκα, ο ανατόμος της εξουσίας (Πανοπτικόν, 2018), ο συγγραφέας συνδέει πειστικά το απαισιόδοξο πεπρωμένο του Γιόζεφ Κ., του ήρωα της Δίκης, με ένα κάλεσμα σε αντίσταση.

Οπως σημειώνει ο Löwy, αυτό το αντιαυταρχικό κάλεσμα είναι για τον Κάφκα κάτι περισσότερο από πολιτική επιλογή: μια συνολικότερη κοσμοθέαση και στάση ζωής. Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο, όμως, θα πρέπει να τονιστεί ότι, στο καφκικό σύμπαν, η ενοχή και η παγίδευση, παρότι συνδέονται με κοινωνικές ανησυχίες, φέρουν έναν βαθιά υπαρξιακό χαρακτήρα, όπως φανερώνει ο περίφημος «Μικρός μύθος»: «“Αχ”», είπε ο ποντικός, “μέρα τη μέρα ο κόσμος γίνεται και πιο στενός.

Στην αρχή ήταν τόσο μεγάλος, που με φόβιζε, έτρεχα κι έτρεχα και ήμουνα πανευτυχής που επιτέλους, μακριά πολύ μακριά δεξιά κι αριστερά μου, έβλεπα τοίχους, αλλά αυτοί οι ατέλειωτοι τοίχοι πλησιάζουν με τέτοια ταχύτητα ο ένας τον άλλο, που βρίσκομαι ήδη στο τελευταίο δωμάτιο, κι εκεί στη γωνία υπάρχει η παγίδα, όπου τρέχω να χωθώ”. “Γιατί δεν άλλαζες διαδρομή;” είπε η γάτα και τον καταβρόχθισε». Ενδιαφέρον λοιπόν θα είχε και μια αναλυτικότερη διάρθρωση των δύο διαστάσεων, πολιτικής και υπαρξιακής.

Το δεύτερο δοκίμιο ονομάζεται «Επαναστατικός πεσιμισμός. Ο ρομαντικός μαρξισμός του Βάλτερ Μπένγιαμιν» και αποτελεί μια εξαιρετική συνόψιση της ιδιότυπης σχέσης του στοχαστή με τη μαρξιστική σκέψη.

Εξετάζοντας χρονολογικά τα γραπτά του φιλοσόφου, ο Löwy παρακολουθεί τις μετεξελίξεις της μπενγιαμινικής πρόσληψης του μαρξισμού. Κομβική είναι εδώ η φιλοσοφική αντίληψη του χρόνου και της ιστορίας, που στη μαρξι(στι)κή θεώρηση χρωματίζεται συχνά από μια πίστη στην πρόοδο. Πρόκειται για μια θεώρηση που αναφέρεται σε αλλεπάλληλα στάδια ή και νόμους που εξασφαλίζουν την πορεία προς την αταξική κοινωνία.

Μέσα από τον πολιτισμικό πεσιμισμό του, που απορρέει από τον προβληματισμό για τη στρατιωτική τεχνολογία αλλά και τον βιομηχανικό πολιτισμό γενικότερα, ο Μπένγιαμιν επιχειρεί να απελευθερώσει τον υλισμό από αυτήν ακριβώς την άκριτη λατρεία της προόδου.

Αντί να κοιτάζει μονοσήμαντα προς τα μπροστά, θεωρώντας το μέλλον εξασφαλισμένο, ο Μπένγιαμιν μας καλεί να τραβήξουμε το φρένο σε μια ατμομηχανή που κινείται χωρίς σταματημό. Με αυτόν τον τρόπο, σημειώνει ο Löwy, ανοίγει η δυνατότητα για μια «ανοιχτή σύλληψη της ιστορίας ως ανθρώπινης πράξης, πλούσιας σε αναπάντεχες δυνατότητες και ικανής να παραγάγει το καινούριο».

Βλέπουμε λοιπόν ότι η απαισιοδοξία δεν είναι απαραίτητα παραλυτική. Σε μια εποχή που από τη μία μας γεμίζει με την απελπισία της πανδημίας και από την άλλη μας κατακλύζει με τις νεοφιλελεύθερες συμβουλές της «θετικής σκέψης» και της εμμονικής αισιοδοξίας, το αξιοπρόσεκτο βιβλίο του Löwy καθιστά εκ νέου επίκαιρη τη φράση του Μπένγιαμιν, σύμφωνα με την οποία «ο κομμουνισμός είναι η οργάνωση της απαισιοδοξίας».

*Μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού Kaboom

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Με προοπτική την ευδαιμονία
Η κοινωνικοπολιτική σφαίρα, αντί να προϋποθέτει την ιστορική της εδραίωση στο παρελθόν προϋποθέτει την αρχή της ελπίδας στο ουτοπικό μέλλον με την άρνηση του υπάρχοντος.
Με προοπτική την ευδαιμονία
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Το οριστικό σημείο στίξης
Το πρόσφατο μυθιστόρημα του Τάκη Κατσαμπάνη, διατηρώντας τη φαινομενική του αφηγηματικότητα, μεταλλάχθηκε εσωτερικά σε έναν συλλογισμό.
Το οριστικό σημείο στίξης
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Τηλεγραφικά» ειδησεογραφικά θραύσματα
Οι «Ιστορίες σε τρεις γραμμές» εμφανίστηκαν μεταξύ Μαΐου και Δεκεμβρίου του 1906, στην εφημερίδα Le Matin, εγγράφοντας τον Fénéon στο ύφος εκείνο που προκύπτει από την ειρωνική συνάντηση Τύπου και λογοτεχνίας.
«Τηλεγραφικά» ειδησεογραφικά θραύσματα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας