• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    27°C 25.0°C / 30.1°C
    2 BF
    34%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 22.6°C / 29.0°C
    3 BF
    48%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    24°C 23.8°C / 28.7°C
    3 BF
    57%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.9°C / 28.1°C
    1 BF
    46%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    21°C 20.9°C / 20.9°C
    1 BF
    64%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    23°C 23.5°C / 28.0°C
    1 BF
    50%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 23.1°C / 24.4°C
    0 BF
    36%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 27.9°C / 27.9°C
    2 BF
    34%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.2°C / 26.6°C
    2 BF
    46%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.9°C / 25.1°C
    1 BF
    60%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.8°C / 24.4°C
    1 BF
    41%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.7°C / 25.7°C
    2 BF
    57%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.9°C / 21.9°C
    2 BF
    73%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    27°C 25.1°C / 26.9°C
    0 BF
    36%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    28°C 21.5°C / 28.3°C
    1 BF
    36%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    22°C 21.6°C / 22.8°C
    5 BF
    55%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    28°C 26.0°C / 29.3°C
    2 BF
    25%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    25°C 22.3°C / 25.5°C
    2 BF
    49%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    24°C 22.7°C / 24.2°C
    1 BF
    66%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    24°C 23.5°C / 23.5°C
    0 BF
    50%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι απελευθερωτικές αρετές του πεσιμισμού

  • A-
  • A+
Το Εγκώμιο αποτελείται από δυο ξεχωριστά, σύντομα δοκίμια, αρχικά δημοσιευμένα με απόσταση οκτώ χρόνων μεταξύ τους.

Τον Νοέμβριο του 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις του ΜΙΕΤ το δέκατο έβδομο βιβλιαράκι της σειράς minima, μιας καλαίσθητης συλλογής σύντομων έργων, που περιλαμβάνει τίτλους στοχαστών όπως ο Eρνστ Κασίρερ, ο Χανς Γιόνας, αλλά και ο Διονύσης Καψάλης.

Αυτή τη φορά, συγγραφέας είναι ο Michael Löwy και το πόνημά του, μεταφρασμένο από την Κατερίνα Γούλα, φέρει τον τίτλο Κάφκα–Ουέλς–Μπένγιαμιν. Εγκώμιο του πολιτισμικού πεσιμισμού.

Ο Löwy γεννήθηκε το 1938 στη Βραζιλία και το έργο του είναι γραμμένο κυρίως στα γαλλικά, καθώς ζει στο Παρίσι από το 1969. Καταπιάνεται με θέματα όπως η ουτοπία και οι ριζοσπαστικές δυνατότητες του ρομαντισμού και του μεσσιανισμού, ενώ στη χώρα μας έχει γίνει γνωστός κυρίως χάρη στις προσπάθειες του Στέφανου Ροζάνη, που έχει μεταφράσει, επιμεληθεί και προλογίσει διάφορα γραπτά του, αλλά και της Ρεβέκκας Πέσσαχ, που πρόσφατα μετέφρασε ένα ακόμη μικρό βιβλίο του, με τίτλο «Πολιτική και θρησκεία» (Ηριδανός, 2020).

Το Εγκώμιο αποτελείται από δυο ξεχωριστά, σύντομα δοκίμια, αρχικά δημοσιευμένα με απόσταση οκτώ χρόνων μεταξύ τους. Θα αναφερθούμε στο καθένα με τη σειρά. Το πρώτο, με τίτλο «Γραφές από φως. Der Prozess – The Trial» αφορά τη Δίκη του Φραντς Κάφκα, καθώς και την κινηματογραφική μεταφορά της από τον Ορσον Ουέλς.

Συμπυκνώνοντας επιδέξια και κατανοητά τα αποτελέσματα της μελέτης ενός πλούσιου υλικού, που περιλαμβάνει σημαντικά έργα της κριτικογραφίας, συνεντεύξεις και ημερολογιακές καταγραφές των δημιουργών, ο Löwy αναδεικνύει τη συσχέτιση της αποπνικτικής ατμόσφαιρας της Δίκης με ποικίλα πολιτικοκοινωνικά γεγονότα της εποχής τόσο του μυθιστορήματος, όσο και της ταινίας.

Ετσι, αν στην περίπτωση του βιβλίου, που δημοσιεύεται το 1925, έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Κάφκα, το ιστορικό υπόβαθρο συντίθεται από διάφορες άδικες καταδίκες Εβραίων, συχνά με την κατηγορία του «τελετουργικού φόνου», στην περίπτωση της ταινίας του Ουέλς, που βγαίνει στις αίθουσες το 1962, το κοινωνικοπολιτικό συγκείμενο είναι διαφορετικό, αλλά όχι και άσχετο: η εμπειρία του μακαρθισμού και των αντικομμουνιστικών επιτροπών δείχνει να έχει αφήσει το στίγμα της στον σκηνοθέτη, ο οποίος διηγείται ότι κατατρεχόταν από όνειρα ενοχής και καταδίωξης.

Κοινό υπόβαθρο των δυο περιόδων είναι η επέκταση της κρατικής γραφειοκρατίας, που απειλεί να συνθλίψει το άτομο κάτω από ένα σύνολο απρόσωπων θεσμών. Σε αυτό το πλαίσιο, οι σχέσεις του Κάφκα με το αναρχικό κίνημα της Πράγας και του Ουέλς με τις οργανώσεις της αμερικανικής αριστεράς υπογραμμίζονται από τον Löwy.

Με τρόπο που θυμίζει τις αναλύσεις του Κώστα Δεσποινιάδη στη μελέτη του Φραντς Κάφκα, ο ανατόμος της εξουσίας (Πανοπτικόν, 2018), ο συγγραφέας συνδέει πειστικά το απαισιόδοξο πεπρωμένο του Γιόζεφ Κ., του ήρωα της Δίκης, με ένα κάλεσμα σε αντίσταση.

Οπως σημειώνει ο Löwy, αυτό το αντιαυταρχικό κάλεσμα είναι για τον Κάφκα κάτι περισσότερο από πολιτική επιλογή: μια συνολικότερη κοσμοθέαση και στάση ζωής. Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο, όμως, θα πρέπει να τονιστεί ότι, στο καφκικό σύμπαν, η ενοχή και η παγίδευση, παρότι συνδέονται με κοινωνικές ανησυχίες, φέρουν έναν βαθιά υπαρξιακό χαρακτήρα, όπως φανερώνει ο περίφημος «Μικρός μύθος»: «“Αχ”», είπε ο ποντικός, “μέρα τη μέρα ο κόσμος γίνεται και πιο στενός.

Στην αρχή ήταν τόσο μεγάλος, που με φόβιζε, έτρεχα κι έτρεχα και ήμουνα πανευτυχής που επιτέλους, μακριά πολύ μακριά δεξιά κι αριστερά μου, έβλεπα τοίχους, αλλά αυτοί οι ατέλειωτοι τοίχοι πλησιάζουν με τέτοια ταχύτητα ο ένας τον άλλο, που βρίσκομαι ήδη στο τελευταίο δωμάτιο, κι εκεί στη γωνία υπάρχει η παγίδα, όπου τρέχω να χωθώ”. “Γιατί δεν άλλαζες διαδρομή;” είπε η γάτα και τον καταβρόχθισε». Ενδιαφέρον λοιπόν θα είχε και μια αναλυτικότερη διάρθρωση των δύο διαστάσεων, πολιτικής και υπαρξιακής.

Το δεύτερο δοκίμιο ονομάζεται «Επαναστατικός πεσιμισμός. Ο ρομαντικός μαρξισμός του Βάλτερ Μπένγιαμιν» και αποτελεί μια εξαιρετική συνόψιση της ιδιότυπης σχέσης του στοχαστή με τη μαρξιστική σκέψη.

Εξετάζοντας χρονολογικά τα γραπτά του φιλοσόφου, ο Löwy παρακολουθεί τις μετεξελίξεις της μπενγιαμινικής πρόσληψης του μαρξισμού. Κομβική είναι εδώ η φιλοσοφική αντίληψη του χρόνου και της ιστορίας, που στη μαρξι(στι)κή θεώρηση χρωματίζεται συχνά από μια πίστη στην πρόοδο. Πρόκειται για μια θεώρηση που αναφέρεται σε αλλεπάλληλα στάδια ή και νόμους που εξασφαλίζουν την πορεία προς την αταξική κοινωνία.

Μέσα από τον πολιτισμικό πεσιμισμό του, που απορρέει από τον προβληματισμό για τη στρατιωτική τεχνολογία αλλά και τον βιομηχανικό πολιτισμό γενικότερα, ο Μπένγιαμιν επιχειρεί να απελευθερώσει τον υλισμό από αυτήν ακριβώς την άκριτη λατρεία της προόδου.

Αντί να κοιτάζει μονοσήμαντα προς τα μπροστά, θεωρώντας το μέλλον εξασφαλισμένο, ο Μπένγιαμιν μας καλεί να τραβήξουμε το φρένο σε μια ατμομηχανή που κινείται χωρίς σταματημό. Με αυτόν τον τρόπο, σημειώνει ο Löwy, ανοίγει η δυνατότητα για μια «ανοιχτή σύλληψη της ιστορίας ως ανθρώπινης πράξης, πλούσιας σε αναπάντεχες δυνατότητες και ικανής να παραγάγει το καινούριο».

Βλέπουμε λοιπόν ότι η απαισιοδοξία δεν είναι απαραίτητα παραλυτική. Σε μια εποχή που από τη μία μας γεμίζει με την απελπισία της πανδημίας και από την άλλη μας κατακλύζει με τις νεοφιλελεύθερες συμβουλές της «θετικής σκέψης» και της εμμονικής αισιοδοξίας, το αξιοπρόσεκτο βιβλίο του Löwy καθιστά εκ νέου επίκαιρη τη φράση του Μπένγιαμιν, σύμφωνα με την οποία «ο κομμουνισμός είναι η οργάνωση της απαισιοδοξίας».

*Μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού Kaboom

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ο Σελίν και η «αισθητικοποίηση της πολιτικής»
Ο Σελίν, φιλολογικό ψευδώνυμο του Λουί-Φερντινάν Ντετούς με την εμφάνισή του έφερε αλλαγές στο λογοτεχνικό στερέωμα της Γαλλίας, συνεχίζοντας να προκαλεί ανάμεικτα συναισθήματα ακόμη και σήμερα.
Ο Σελίν και η «αισθητικοποίηση της πολιτικής»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Αντιπολεμικές απαντήσεις
Δύο νέες εκδόσεις του Μαρξιστικού Βιβλιοπωλείου είναι εργαλεία για να κατανοήσουμε τις αιτίες του πολέμου, αλλά και για να χαράξουμε τον δρόμο για ένα δυνατό αντιπολεμικό κίνημα σήμερα.
Αντιπολεμικές απαντήσεις
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Η αισθητική της φιλοσοφίας στην ποίηση
Η συλλογή «Πέραν» του Παναγιώτη Γεωργουδή και οι «Ελληνες πεδινοίκακολόγοι & Τα σκαλαθύρματα του Παύλου Σιδέρη» του Πέτρου Δερβάκου αποδεικνύουν το παρόν της ποίησης στις ελληνικές εκδόσεις.
Η αισθητική της φιλοσοφίας στην ποίηση
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Το άχρονο περιβάλλον του Θεσσαλικού Κάμπου
Μια συλλογή με διηγήματα, η «Πομόνα», είναι το έργο με το οποίο μας παρουσιάζεται ο Αργύρης Φασούλας. Η λεγόμενη μικρή φόρμα, ωστόσο, δεν απαιτεί μόνο τεχνική αρτιότητα. Χρειάζεται συνοχή, ένα κοινό πλαίσιο...
Το άχρονο περιβάλλον του Θεσσαλικού Κάμπου
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Σύγχρονες αποτυπώσεις της νεοφιλελεύθερης ορθολογικότητας
Το βιβλίο της Φωτεινής Βάκη φωτίζει τις όψεις της νεοφιλελεύθερης κυβερνητικότητας και συνεισφέρει στην ευρύτερη συζήτηση γύρω από τον νεοφιλελευθερισμό.
Σύγχρονες αποτυπώσεις της νεοφιλελεύθερης ορθολογικότητας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας