Πόσο ηθικό είναι το να κανιβαλίζεις τους συνανθρώπους σου;

Ο άνθρωπος, λέμε με καμάρι, διαφοροποιείται από τους υπόλοιπους έμβιους οργανισμούς επειδή έχει συνείδηση. Γι’ αυτό τα υπόλοιπα είδη τα θεωρούμε «κατώτερα» κι ας μην μπορούμε ακόμη να ορίσουμε με βεβαιότητα τι είναι «συνείδηση». Στα μυθιστορήματά της η Ελένη Γιαννακάκη επέμενε πάντα να εξετάζει το πώς η κουλτούρα μπορεί να τιθασεύσει ή απλώς να καμουφλάρει ενστικτώδεις και συχνά αρνητικές συμπεριφορές του ανθρώπου.

Αυτή η αντιπαράθεση «φύσης» και «ανατροφής» («nature vs nurture») εξακολουθεί να την προβληματίζει. Και στο καινούργιο της μυθιστόρημα Ρέκβιεμ για μια Οκτάβια (εκδ. Πατάκης) τραβά το σχοινί: δίνει πρωταγωνιστικό ρόλο και συνείδηση σε ένα χταπόδι και καταφέρνει να δει πιο καθαρά τον πρωτόγονο πυρήνα της ανθρώπινης φύσης. Εικόνα καθόλου αισιόδοξη…

Αλλά γιατί προχώρησε σε αυτό το παιχνίδι η συγγραφέας μυθιστορημάτων όπως τα: Περί ορέξεως και άλλων δεινών (2001), Τα χερουβείμ της μοκέτας (2006), Σναφ (2010), Σκούρο γκρι σχεδόν μαύρο (2016) – μυθιστορήματα που καταγράφουν συμπεριφορές ακραίας εγκληματικής ελευθεριότητας και νεοδαρβινικά ένστικτα στους κόλπους της ελληνικής κοινωνίας; Η ίδια σημειώνει στο τέλος του βιβλίου ότι το χταπόδι είναι ένα εξελιγμένο ζώο που θεωρείται πολύ ευφυές: έχει τρεις καρδιές, 33.000 γονίδια – 10.000 περισσότερα από τον άνθρωπο- και είναι άκρως επιθετικός θηρευτής. Οπως εξηγεί στην «Εφ.Συν.»:

«Με εντυπωσίασε η φυσιολογία ή ακόμη και “ψυχολογία” του, όπως θα λέγαμε με όρους δικούς μας, που είναι σχετικά παρόμοια με αυτήν του ανθρώπου. Επίσης το ότι η αναπαραγωγή είναι ο απώτερος “σκοπός” της ύπαρξής του, συνέπεια αποκλειστικά φυσιολογίας και χημείας. Το θηλυκό χταπόδι -εδώ η Οκτάβια- ουσιαστικά θυσιάζει τη ζωή του για να φέρει στον κόσμο τα παιδιά του και μετά την αναπαραγωγή είναι πια ένα άχρηστο κουβάρι από εκφυλισμένα κύτταρα που περιμένει να πεθάνει. Απ’ αυτήν την άποψη το καινούργιο μου βιβλίο είναι μια υπαρξιακή κραυγή: η πανανθρώπινη και διαχρονική απορία για τη θέση μας σ’ αυτόν τον πλανήτη, στο σύμπαν, στη ζωή. Γιατί βρισκόμαστε εδώ; Εξυπηρετεί κάποιον σκοπό η ύπαρξή μας ή μήπως είμαστε τυχαία πιόνια της φύσης, εμείς όπως και όλα τα υπόλοιπα έμβια είδη;»

Γνωρίζουμε λίγα για το χταπόδι. Αλλά η Γιαννακάκη, με τη στοχαστική ματιά της στον σκοτεινό υποθαλάσσιο κόσμο, παρακολουθώντας τις ρευστές καταστάσεις και τα συμβολικά στιγμιότυπα από τον κύκλο της ζωής του, τις ενστικτώδεις αντιδράσεις του και τις σπάνιες ικανότητές του, αξιοποιεί αλληγορικά τη φύση του και το παράδειγμά του. Και με τον αμφίσημο λόγο της ξεγυμνώνει την κοινωνία των ανθρώπων.

Είναι χαρακτηριστικό ότι τα οκτώ πλοκάμια του χταποδιού λειτουργούν αυτόνομα, το νευρικό τους σύστημα είναι αποκεντρωμένο, μπορεί να μιμείται το σχήμα άλλων θαλάσσιων ειδών και στα αρσενικά το τρίτο δεξιό πλοκάμι αποτελεί όργανο μεταφοράς σπέρματος, οπότε το χταπόδι συχνά γονιμοποιείται εξ αποστάσεως. Επίσης επιδίδεται σε κανιβαλισμό και σε περιόδους έλλειψης τροφής ή στρες μπορεί να φάει ακόμα και κάποια από τα πλοκάμια του.

Διαβάζοντας λοιπόν τις περιπέτειες της Οκτάβιας παρακολουθούμε κατ’ αρχήν τα διάφορα στάδια του νόμου της ζούγκλας όπου επιβιώνει ο ισχυρότερος. Κάτι που ισχύει και στην ανθρώπινη συνθήκη: άγρια προσπάθεια για επιβίωση («έμφυτη και κατόπιν προικοδοτημένη πολιτισμικά»), αναπαραγωγή, τελική φθορά και κλείσιμο του κύκλου ενώ έχει ξεκινήσει ένας καινούργιος. Ετσι το μυθιστόρημα γίνεται και πολιτικό με την ευρύτερη έννοια. Διότι «το προσωπικό είναι πολιτικό», αλλά και διότι η επιβίωση (βιολογική, οικονομική, κοινωνική) συνεπάγεται μια διαρκή σύγκρουση ανάμεσα στο άτομο και σε ό,τι το περιβάλλει. Ειδικότερα η Ρεθεμνιώτισσα συγγραφέας, που από το 1981 κατοικεί εκτός Ελλάδας, σχολιάζει:

«Θα μπορούσε να το δει κανείς μεταξύ άλλων και ως αλληγορία των συνθηκών του δυτικού πολιτισμού και εν γένει του καπιταλισμού, που αναγκάζει το άτομο να δίνει μάχες καθημερινά και μάλιστα μάχες τις οποίες υπό άλλες συνθήκες θα θεωρούσε ηθικά ανεπίτρεπτες. Εδώ μπαίνει και το ζήτημα των ορίων της ηθικής το οποίο με απασχολεί και σε άλλα βιβλία μου και παραπέμπει, νομίζω, και σε ένα μεγάλο δίλημμα του σύγχρονου ανθρώπου: Πόσο ηθικό είναι το να ανταγωνίζεσαι και να κανιβαλίζεις τους συνανθρώπους σου ή άλλα μέλη του είδους σου με σκοπό τη δική σου επιβίωση, βιολογική και συναισθηματική ή οποιαδήποτε άλλη;»