Ενας ζωγράφος-διευθυντής, μια συλλογή και η εποχή του

Η έκθεση «Τέχνη και Εποχή. Η συλλογή της Πινακοθήκης Δήμου Αθηναίων μέσα από τα μάτια του Σπύρου Παπαλουκά», που εγκαινιάζεται σήμερα στο όμορφο κτίριο του Μεταξουργείου, ρίχνει φως στον ιδρυτικό πυρήνα και στο πνεύμα της συλλογής της, μέσα από ξεχωριστά έργα, που αποκτήθηκαν το διάστημα 1941-57

«Οταν διορίστηκα, είναι αδύνατον να σας περιγράψω σε τι κατάσταση τα βρήκα. Μέσα στα νερά, το ένα πάνω στο άλλο. Τα πήρα στα χέρια μου σαν άρρωστα παιδιά και χάιδεψα τα όνειρα τόσων καλλιτεχνών». Ετσι περιγράφει ο ζωγράφος Σπύρος Παπαλουκάς (1892-1957) την εμπειρία που είχε, όταν το 1941 ανέλαβε τη θέση του διευθυντή της Δημοτικής Πινακοθήκης της Αθήνας.

Μεγάλος γνώστης των καλλιτεχνικών ρευμάτων της εποχής του αλλά και της βυζαντινής τέχνης, μέχρι το 1957 κατάφερε να δημιουργήσει τον ιδρυτικό πυρήνα της συλλογής της Πινακοθήκης και του πνεύματος που τη χαρακτηρίζει, με περισσότερα από 400 έργα, περίπου 100 καλλιτεχνών.

Τώρα, ήρθε η ώρα η Πινακοθήκη να τιμήσει τον ιστορικό διευθυντή της κι έναν από τους σημαντικότερους Ελληνες καλλιτέχνες του 20ού αιώνα, με την έκθεση «Τέχνη και Εποχή. Η συλλογή της Πινακοθήκης Δήμου Αθηναίων μέσα από τα μάτια του Σπύρου Παπαλουκά», που εγκαινιάζεται σήμερα στο όμορφο κτίριό της, στο Μεταξουργείο.

Η έκθεση αποτελεί μία πρώτη προσπάθεια τεκμηρίωσης, αλλά και διερεύνησης της κοινωνικής ιστορίας της τέχνης και του σύνθετου ρόλου των καλλιτεχνών ως πνευματικών ανθρώπων και πολιτών. Την επιμέλειά της έχει ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Πινακοθήκης και Μουσείων του Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας δήμου Αθηναίων (ΟΠΑΝΔΑ), Ντένης Ζαχαρόπουλος, με τη σημαντική συνδρομή της ιστορικού της Τέχνης, Μαίρης Μιχαηλίδου, και της εφόρου της Πινακοθήκης, Κάλλης Πετροχείλου.

Γλυπτά του Μιχάλη Τόμπρου και του Λάζαρου Λαμέρα, ένα σπάνιο γυναικείο γυμνό του Γιάννη Γαΐτη, εξπρεσιονιστικές φιγούρες του Γιώργου Μπουζιάνη, μια σύνθεση με καπέλα του Γιάννη Μόραλη, η Οδός Ονείρων του Μίνου Αργυράκη, η αγάπη του Νίκου Εγγονόπουλου για την αρχαία Ελλάδα και τους μύθους, ήρεμα τοπία του Σπύρου Παπαλουκά, περιλαμβάνονται μεταξύ των εκθεμάτων.

Ο Ντένης Ζαχαρόπουλος αναφέρει για τα κριτήρια επιλογής του Παπαλουκά σε θεματικές ενότητες «τόσο αισθητικές όσο και φιλοσοφικές, που βασίζονται στο τοπίο ως έκφραση της ελευθερίας, της υποκειμενικότητας και του θαυμασμού της φύσης, αλλά και ως γνώση και καταγραφή της χώρας και του τόπου, που έχει αλλάξει τόσες φορές σύνορα. Παράλληλα με το φυσικό τοπίο, το αστικό τοπίο εκφράζει τον χώρο της κυκλοφορίας ατόμων και ιδεών και την κοινωνική και δημόσια ζωή.

Αλλη ενότητα, αυτή του εσωτερικού των σπιτιών και της νεκρής φύσης, υποστηρίζει τη συναισθηματική κι εσωτερική ζωή, τη φιλική συνεύρεση, την εργασία και τη σχόλη και την ιδιωτικότητα του ατόμου, που αποτελούν την κεντρική προσέγγιση της τέχνης, ως απεικόνιση της καθημερινότητας των απλών ανθρώπων».

Ο ίδιος ο Παπαλουκάς ταξίδεψε πολύ στην Ελλάδα, μάλιστα το 1923 επισκέφτηκε το Αγιον Ορος, όπου με τον φίλο του, Στρατή Δούκα, έμεινε για έναν ολόκληρο χρόνο, ζωγραφίζοντας το τοπίο και κάνοντας αντίγραφα από έργα εκκλησιαστικής τέχνης. Η περιήγησή του στην Ελλάδα τού προσέφερε τη δυνατότητα «να αναπτύξει και να συγκεράσει τις διαφορές που συνιστούν τη χώρα μας σαν φύση και σαν ποικιλομορφία τόπων, σαν γλώσσες και εκφράσεις που συγκροτούν, μέσα από τις διαφορές μας, τον κοινωνικό και πολιτιστικό της πλούτο, πέρα από εθνικισμούς και ηθογραφίες που συνήθως τα χρόνια εκείνα οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται», συνεχίζει ο Ντ. Ζαχαρόπουλος.

«Αμιγώς καλλιτεχνικά, θα υπερασπιστεί πάντα και ευθέως σημαντικούς καλλιτέχνες, που η πολιτεία κι η κοινωνία μας θα αργήσουν να αναγνωρίσουν και που σήμερα αποτελούν τις μεγάλες καλλιτεχνικές προσωπικότητες του περασμένου αιώνα, πέρα από τις συμβάσεις του γούστου, της αγοράς ή της θεσμικής καταξίωσης. Ο Μπουζιάνης, ο Κόντογλου, ο Παρθένης, ο Γαΐτης, ο Εγγονόπουλος, ο Βιτσώρης, στέκουν μεταξύ άλλων, πάντα πέρα από τα επίσημα καλλιτεχνικά ρεύματα, είτε συντηρητικά είτε νεωτερικά».

Η έκθεση «δεν περιορίζεται σε “αριστουργήματα”», συνιστά όμως «την αφετηρία μιας ευρύτερης μελέτης της σχέσης τέχνης και εποχής και επιτρέπει να δει κανείς μια δύσβατη και σκοτεινή ακόμα περίοδο της ιστορίας μας μέσα από τις ιδιαιτερότητες και τα ερωτηματικά της, καθώς και μέσα από τον συστηματικό τρόπο ενός σημαντικού καλλιτέχνη και ανθρώπου που έρχεται αντιμέτωπος με αυτές, χωρίς να κάνει εκπτώσεις στο ήθος και στη συνείδηση του πολίτη και του δημόσιου λειτουργού, περνώντας ανάμεσα από τις συμπληγάδες της Ιστορίας και της Κοινωνίας».

Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων, κτίριο Μεταξουργείου – Λεωνίδου & Μυλλέρου, Πλ. Αυδή, τηλ.: 210 5202420. Την έκθεση εγκαινιάζει ο δήμαρχος Αθηναίων Γιώργος Καμίνης, σήμερα στις 19:00. Ωρες λειτουργίας: Τρίτη: 10:00 – 21:00, Τετάρτη – Σάββατο 10:00 – 19:00, Κυριακή 10:00 – 16:00. Είσοδος ελεύθερη για το κοινό.