Στις παρυφές της Πάρνηθας, με τον Σαρωνικό να συμπληρώνει το «κάδρο», το κτήμα Τατοΐου αποτελεί ένα από τα λίγα κομμάτια της αττικής φύσης που έχουν μείνει ανέπαφα.
Το δάσος είναι τεχνητό και έχει καεί πολλές φορές στο παρελθόν, αλλά άντεξε και εκτείνεται σε 42.000 στρέμματα. Περίπου 6.000 καταλαμβάνουν οι διάσπαρτες κτιριακές εγκαταστάσεις των θερινών ανακτόρων, που συνδέονται με ένα δίκτυο δασικών δρόμων συνολικού μήκους 90 χλμ., το οποίο διέρχεται μέσα από μοναδικά φυσικά τοπία και πέτρινα γεφύρια.
Αποτελεί μια όαση για τους κατοίκους του πολύπαθου λεκανοπεδίου, αλλά για δεκαετίες έχει αφεθεί στην τύχη του…
Με πολύτιμο σύμμαχο τον φθινοπωριάτικο ήλιο και ξεναγούς τα μέλη του συλλόγου «Φίλοι του κτήματος Τατοΐου», περπατήσαμε για περίπου δύο ώρες σε ένα μικρό τμήμα του. Η πρώτη γεύση είναι αποκαρδιωτική. Δίπλα σε μια από τις αυτοσχέδιες εισόδους, μια λεύκα έχει καταρρεύσει πέφτοντας σχεδόν δίπλα στο φυλάκιο.
Μερικές εκατοντάδες μέτρα πιο πέρα βρίσκονται τρία κτίρια στα οποία έχουν απομείνει μόνον οι πέτρινοι τοίχοι. Οι ξύλινες στέγες καταστράφηκαν στο πέρασμα των χρόνων, ανυπεράσπιστες απέναντι στα καιρικά φαινόμενα αλλά και στους βάνδαλους που επιδόθηκαν σε λεηλασίες.
Χαρακτηριστική, αλλά όχι μοναδική, η οικία του δασοφύλακα, από όπου έχουν ξηλωθεί τα δύο τζάκια! «SOS» εκπέμπει και το δάσος, το οποίο κινδυνεύει λόγω της φετινής ξηρασίας που στέρεψε τις πηγές, ενώ το αρδευτικό σύστημα δεν μπορεί να βοηθήσει γιατί έχουν χαθεί τα σχέδια στα οποία αποτυπώνεται το δίκτυο!
Σημείο αναφοράς είναι η βασιλική έπαυλη, που έχει διασφαλιστεί από φυσικές και ανθρώπινες επιδρομές, αλλά μόλις την περασμένη χρονιά έγινε η καταγραφή 17.000 αντικειμένων που μεταφέρθηκαν σε κοντέινερ για να συντηρηθούν με ευθύνη των αρμόδιων υπηρεσιών του υπουργείου Πολιτισμού.
Είναι ό,τι έχει απομείνει, αφού το 1993, με την άδεια της τότε κυβέρνησης, είχε αφαιρεθεί από την πρώην βασιλική οικογένεια ένας μεγάλος αριθμός κινητών έργων τέχνης, που αργότερα πουλήθηκαν σε πλειστηριασμό στο Λονδίνο. Ιστορικής αξίας αντικείμενα υπάρχουν και σε άλλα κτίρια, αλλά δεν έχει ξεκινήσει η καταγραφή τους.
Υπάρχουν 14 άμαξες και 15 αυτοκίνητα-αντίκες, ανάμεσά τους δύο Ρολς Ρόις με ξύλινη διακόσμηση που δεν έχουν συντηρηθεί για δεκαετίες.
Είναι θέμα-ταμπού, καθώς μετά την κατάργηση της μοναρχίας από τη χούντα είχε γίνει αποτύπωση σε 600 σελίδες, που έχουν επισημοποιηθεί μέσα από την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, αλλά αν γίνει αντιπαραβολή των στοιχείων με την υπάρχουσα κατάσταση, θα χάσουν πολλοί τον ύπνο τους…
Στον περίβολο του ανακτόρου υπήρχαν αγάλματα που είχαν φιλοτεχνήσει σπουδαίοι γλύπτες, αλλά τα ίχνη τους έχουν χαθεί από χρόνια. Εχει απομείνει μόνον ο «Κοζάκος», δώρο του τσάρου της Ρωσίας, ενώ η μαρμάρινη στέρνα με το κεφάλι λιονταριού στη θέση της βρύσης και τα κολονάκια της πισίνας έχουν λεηλατηθεί.
Σε μικρή απόσταση βρίσκονται τα μαγειρεία, ένα από τα τρία κτίρια που έχουν αποκατασταθεί από το αρμόδιο υπουργείο. Λίγο μετά την ολοκλήρωση των παρεμβάσεων, μια λεύκα κατέστρεψε τη στέγη και χρειάστηκε να επισκευαστεί πάλι.
Αλλο ένα περιστατικό που αποκαλύπτει την έλλειψη συνεργασίας ανάμεσα στα υπουργεία και το δασαρχείο.
Εχουν εκπονηθεί μελέτες
Η εικόνα της εγκατάλειψης κυριαρχεί στα κτίρια του αγροτοκτηνοτροφικού τομέα, όπου δούλευαν περίπου 1.000 άτομα, χωρίς να συνυπολογίζονται οι εποχικοί.
Ο αμπελώνας και το οινοποιείο, τα βουστάσια και το τυροκομείο εξασφάλιζαν επάρκεια αγαθών για τη βασιλική οικογένεια, αλλά και προϊόντα υψηλής ποιότητας που διοχετεύονταν στην αγορά και γίνονταν ανάρπαστα.
Η παραγωγική διάσταση, σε συνδυασμό με την ιστορία, αποτελεί τον πυρήνα της πρότασης για την ανάδειξη του κτήματος. Ο Βασίλης Κουτσαβλής, πρόεδρος του συλλόγου «Φίλοι του κτήματος Τατοΐου», είναι κατηγορηματικός:
«Δεν θέλουμε να γίνει η περιοχή ένα είδος Ντίσνεϊλαντ και διαφωνούμε με σχέδια που είχαν εκπονηθεί πριν από μερικά χρόνια και προέβλεπαν την κατασκευή νέων κτιρίων. Χρειάζεται μόνον να σωθούν τα ιστορικά κτίρια και να ανασυσταθεί η οικονομική δραστηριότητα του κτήματος, που θα φέρει έσοδα για τη σωστή συντήρησή του».
Τονίζει τη διαφωνία του συλλόγου με τις προβλέψεις του διατάγματος του 2007 και του συμπληρώματος του 2008, που εκπονήθηκε από το υπουργείο Περιβάλλοντος και αφορά τη διαχείριση ολόκληρου του εθνικού δρυμού της Πάρνηθας, αλλά προωθήθηκε χωρίς τη συνεργασία του συναρμόδιου υπουργείου Πολιτισμού!
Χωρίζει το κτήμα Τατοΐου σε δύο ζώνες και προβλέπει χρήσεις που δεν βοηθούν την ανάπτυξή του. Ενδεικτική είναι η περίπτωση του ξενοδοχείου «Τατόιον», που βρίσκεται δίπλα στην οδό που συνέδεε την Αττική με τη Χαλκίδα. Το ιστορικό κτίριο προβλέπεται να μετατραπεί σε εστιατόριο και να συνδυαστεί με συνεδριακό κέντρο.
«Δεν υπάρχει ανάγκη για τέτοιες χρήσεις. Η κατάτμηση σε ζώνες διαχείρισης, με θολά και ασαφή χαρακτηριστικά, οδηγεί στη διάσπαση του μνημειακού χώρου και σε απώλεια της ιστορικής μνήμης», παρατηρεί εύστοχα ο Β. Κουτσαβλής και περιγράφει την ολοκληρωμένη πρόταση του συλλόγου, που μεταξύ άλλων περιλαμβάνει τη διαμόρφωση ξενώνα-μπουτίκ με οκτώ δωμάτια στο εγκαταλειμμένο ξενοδοχείο, ενώ καφενείο και πωλητήριο είναι ορθότερο να λειτουργήσουν στα παλιά μαγειρεία.
Ο σύλλογος, που ιδρύθηκε το 2010, δεν μένει μόνο στα σχέδια. Με τη συμβολή των μελών και χορηγίες, έχει εκπονήσει μελέτες για τη διάσωση των σημαντικότερων κτιρίων. Προσφορά του είναι η μελέτη για το βουστάσιο, ένα κουκλίστικο κτίριο. Την περασμένη χρονιά το υπουργείο Πολιτισμού εξασφάλισε 100.000 ευρώ και ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη τα σωστικά έργα.
«Περιμένουμε την κοινή υπουργική απόφαση για την αξιοποίηση των ιστορικών κτιρίων. Είναι ιστορικό μνημείο, αλλά και αναπτυξιακό εργαλείο. Δεν είμαστε διατεθειμένοι να συνεχίσουμε την προσφορά μας αν δεν δούμε ένα σχέδιο ανάπτυξης», προειδοποιεί ο πρόεδρος του συλλόγου «Φίλοι του κτήματος Τατοΐου» και προσθέτει ότι τα πρώην βασιλικά κτίρια σε όλο τον κόσμο αποτελούν πόλους έλξης επισκεπτών.
Κτίρια διατηρητέα από το 2003
Τα 29 πετρόκτιστα κτίρια, που έχουν κηρυχθεί διατηρητέα από το 2003, αποτυπώνουν με τον πιο χειροπιαστό τρόπο την ιστορία του κτήματος Τατοΐου. Η θερινή κατοικία των βασιλιάδων είναι στην ουσία ένας άψογα διαμορφωμένος οικισμός που χωρίζεται σε τρεις ζώνες: την ανακτορική, τη διοικητική και την αγροκτηνοτροφική.
Κυρίαρχη θέση κατέχουν τα θερινά ανάκτορα, που έχουν το δικό τους αρχιτεκτονικό στίγμα, όπως περιγράφει ο Κώστας Σταματόπουλος στο βιβλίο του «Το χρονικό του Τατοΐου».
Ξεκίνησαν να κατασκευάζονται το 1880 και η αρχική μορφή τους βασίστηκε στα σχέδια του ανακτόρου του Πέτερχοφ, το οποίο είχε αποτυπώσει ο νεαρός αρχιτέκτονας Σάββας Μπούκης κατά την επίσκεψή του στην Αγία Πετρούπολη που έγινε με υπόδειξη της βασίλισσας Ολγας.
Ακολουθεί τις επιταγές του νεογοτθικού ρυθμού και έχει υποστεί σοβαρές αλλοιώσεις. Η τελευταία αφορά τις άκομψες τσιμεντένιες προσθήκες που αντικατέστησαν τους ξύλινους εξώστες.
Τις μαρμάρινες σκάλες του θερινού ανακτόρου έχουν διαβεί πρωθυπουργοί και βασιλείς, ενώ στους χώρους υποδοχής έχουν ορκιστεί τρεις κυβερνήσεις, του Ελευθέριου Βενιζέλου (1915), του Δημητρίου Ράλλη (1920) και του Γεωργίου Παπανδρέου (1964).
Μεγάλη ιστορική αξία έχει η «οικία Στουρμ», που βρίσκεται κοντά στο κτίριο των Τηλεπικοινωνιών. Κατασκευάστηκε το 1874 και θεωρείται η παλαιότερη του κτήματος. Οφείλει το όνομά της στον Βερολινέζο οινοποιό που ήταν ένοικός της και είχε στην αυλή του τον πίθηκο που έδωσε τη θανάσιμη δαγκωνιά στον 27χρονο βασιλιά Αλέξανδρο.
Διαθέτει θαυμάσιες τοιχογραφίες, που αποκαλύφθηκαν πρόσφατα, κάτω από νεότερες παρεμβάσεις, αφού το κτίσμα είχε επιταχθεί στην Κατοχή και χρησιμοποιήθηκε ως αναπαυτήριο για Γερμανούς στρατιώτες. Επί βασιλείας του Παύλου, είχε παραχωρηθεί για άγνωστους λόγους σε απόστρατο χωροφύλακα!
Στη διοικητική ζώνη βρίσκεται ο σταθμός Χωροφυλακής, το διώροφο κτίριο του 1933. Είχε καταληφθεί από το ΕΑΜ τον Δεκέμβριο του 1944 και για ένα μικρό χρονικό διάστημα στέγασε το τοπικό αρχηγείο του.
Απαλλοτρίωση και επενδυτικό ενδιαφέρον
Πέρασε τρεις φορές στην ιδιοκτησία του Δημοσίου όταν είχε καταργηθεί η βασιλεία στη χώρα μας, αλλά μόνον μία, το 2003, με απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, αποζημιώθηκε η οικογένεια του Κωνσταντίνου Γλίξμπουργκ.
Οι Ελληνες φορολογούμενοι επιβαρύνθηκαν με το αστρονομικό ποσό των 4 δισ. δραχμών, περίπου 13,8 εκατ. ευρώ. Ακολούθησαν μελέτες επί μελετών, που έμειναν στα χαρτιά, ενώ το κτήμα ρήμαζε.
Το 2013, με απόφαση της τότε διοίκησης του ΤΑΙΠΕΔ, ανέλαβε δράση η περίφημη Task Force, που εκπόνησε νέα μελέτη με στόχο την αξιοποίηση και πώληση 23.500 στρεμμάτων, αφού τα υπόλοιπα ανήκουν στη ζώνη απόλυτης προστασίας της Πάρνηθας και απαγορεύεται κάθε παρέμβαση.
Τα σχέδια περιελάμβαναν… οικιστική ανάπτυξη, ξενοδοχεία και υποδομές ψυχαγωγίας, χρήσεις που θα εξασφάλιζαν στους επίδοξους επενδυτές έσοδα της τάξης των 25 εκατ. ευρώ τον χρόνο.
Με παρέμβαση του συλλόγου «Φίλοι του κτήματος Τατοΐου», δεν προχώρησαν, παρόλο που τότε είχε διαρρεύσει ότι υπήρχε επενδυτικό ενδιαφέρον ακόμη και από μέλη της πρώην βασιλικής οικογένειας.
Το Τατόι είναι η αρχαία Δεκέλεια, στη μέση της διαδρομής που συνέδεε την Αθήνα με τη Θήβα. Είχε στρατηγική σημασία και για την κατάκτησή της είχαν δοθεί σημαντικές μάχες κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Η τελευταία είχε σημείο αναφοράς τον λόφο του Ωραιοκάστρου, όπου βρίσκονται οι βασιλικοί τάφοι. Κατά τους οθωμανικούς χρόνους, ήταν τα τσιφλίκια Τατόι, Μαχούνια και Λιόπεσι, που έφταναν τα 250.000 στρέμματα.
Με άγνωστο τρόπο, κατά την αποχώρηση των Τούρκων από την Αττική, πέρασαν στην ιδιοκτησία του Σκαρλάτου Σούτσου και μέρος τους περιήλθε στην ιδιοκτησία του Γεωργίου Α’, με τμηματικές αγορές που ξεκίνησαν το 1872 και ολοκληρώθηκαν το 1898.
