Μουσείο Μαστίχας φτιαγμένο από δάκρυα

Οταν το «κεντούν», χαράζουν δηλαδή τον τραχύ κορμό του, εκείνο δακρύζει. Tα διάφανα δάκρυα που στάζουν στο έδαφος είναι η πολύτιμη μαστίχα.

Το ξεχωριστό προϊόν παράγεται μόνο στη νότια Χίο καθώς ο σχίνος (ποικιλία pistacia lentiscus Chia) μπορεί να φύεται σε όλη τη Μεσόγειο, αλλά μόνο στα μεσαιωνικά Μαστιχοχώρια η ρητίνη του μετατρέπεται σε μαστίχι, μοναδικό προϊόν για μαγειρική, ζαχαροπλαστική, καλλωπισμό και επισήμως αναγνωρισμένο πλέον, φυσικό φάρμακο.

Εκεί λοιπόν κοντά στο Πυργί, το περασμένο Σάββατο έγιναν τα επίσημα εγκαίνια του Μουσείου Μαστίχας Χίου, όγδοου «παιδιού» του Δικτύου Θεματικών Μουσείων του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειριαώς (ΠΙΟΠ). Ενα μουσείο-πρότυπο σε προνομιακή θέση με άπλετη θέα, χτισμένο σε έκταση που παραχώρησε η Ενωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου.

Το μοντέρνο αρχιτεκτόνημα με βασικά υλικά την παραδοσιακή πέτρα, το ξύλο, τα μεταλλικά στοιχεία και το γυαλί που επιτρέπει στη ματιά να ταξιδέψει στον ανοιχτό ορίζοντα, εκτείνεται σε διαφορετικά επίπεδα.

Σε ένα τμήμα υπάρχει το ξυστό, τα παραδοσιακά μοτίβα που διακοσμούν μέχρι σήμερα τα σπίτια στο Πυργί. Βασικό αντικείμενο του μουσείου είναι η μαστίχα. Τα εκθέματα γίνονται μάρτυρες της παράδοσης καθώς η μαστίχα έχει συνδεθεί με την άυλη πολιτιστική κληρονομιά του νησιού, τα ήθη, τα έθιμα και την οικονομία του.

Μέσα από το πρίσμα της εγγραφής από την UNESCO της παραδοσιακής μαστιχοκαλλιέργειας στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας (2014) δίνεται έμφαση στη διαχρονία και την αειφορία του διεθνώς διάσημου χιώτικου προϊόντος.

Για τη δημιουργία του μουσείου συσπειρώθηκε ένα σύνολο ανθρώπων, από την τοπική κοινωνία και τους μαστιχοπαραγωγούς μέχρι τα αρμόδια υπουργεία. Ωστόσο ολοκληρώθηκε χάρη στις επίμονες προσπάθειες της πρόεδρου του ΠΙΟΠ, Σοφίας Στάικου. «…Δεν θα είχε ποτέ ολοκληρωθεί εάν η Σοφία Στάικου δεν είχε υιοθετήσει κυριολεκτικά το μουσείο και δεν κατέθετε όλη της την αποφασιστικότητα στην ένταση που απαιτεί η κάθε στιγμή», είπε ο δήμαρχος Χίου, Μανώλης Βουρνούς.

Στο πέρασμα των αιώνων η περιποίηση του σχίνου, το φροκάλισμα, η καθαριότητα του εδάφους δηλαδή, και το στρώσιμο με κοσκινισμένο ασβέστη, το κέντημα, όπως ονομάζεται το χάραγμα στον κορμό του για να βγάλει τη ρητίνη, η συλλογή, το πλύσιμο της μαστίχας με νερό της θάλασσας, το άπλωμα για το στέγνωμα και στη συνέχεια το επίπονο καθάρισμα γίνονται με τον ίδιο παραδοσιακό τρόπο.

Τη διαδικασία είχε καταγράψει ο Δήμος Αβδελιώδης στην εξαιρετική ταινία του «Το δέντρο που πληγώναμε» (1986). Οι ντόπιοι, εκείνοι που μοχθούν κάτω από τα μαστιχόδεντρα, οι μαστιχοπαραγωγοί και οι οικογένειές τους επισκέφτηκαν πρώτοι το μουσείο τις προηγούμενες ημέρες.

Οι αντιδράσεις ήταν συγκινητικές ιδιαίτερα από τις γερόντισσες που έφτασαν με τα μπαστούνια. Δάκρυσαν βλέποντας τον κάματο και τον μόχθο τους να αναδεικνύεται με τις καλύτερες μουσειολογικές προδιαγραφές. Αναγνώρισαν τα εργαλεία, τις φορεσιές τους, ίσως και κάποιες «συντρόφισσες» στις μεγάλων διαστάσεων φωτογραφίες. Αρκετές μάλιστα ήταν εκείνες που πλησίασαν τη διευθύντρια του ΠΙΟΠ, την Αλεξάνδρα Ράπτη, που επιμελήθηκε και συντόνισε τις εργασίες το τελευταίο διάστημα, και της είπαν: «Εχω πράγματα κι εγώ να σας δωρίσω».

Το μαστίχι αφορά κυρίως τη γυναικεία εργασία. «Εσμιχτές», «δανεικές» ή «συντρόφισσες» αποκαλούσαν τις παρέες των γυναικών που μαζεύονταν για να το καθαρίσουν, βοηθώντας η μια την άλλη. Οι οικογένειές τους μάλιστα φρόντιζαν να τις οδηγήσουν στις παρέες από μικρές.

«Πρόκειται για μια μορφή γυναικείας συλλογικότητας, αλληλεγγύης και συνεργασίας που δεν αφορά μόνο τη δουλειά, αλλά διαπερνά το σύνολο της κοινωνικής ζωής», διαβάζουμε στις επεξηγηματικές πινακίδες. Ο κύκλος των εργασιών είναι επίπονος και διαρκεί όλο τον χρόνο. Η καλλιέργεια και η παραγωγή άφησαν τα ίχνη τους στην πολιτιστική κληρονομιά του τόπου. «Είμαι δεντρί ακούραστον και πάντα δακρυσμένον», λέει το τραγούδι.

Η μαστίχα ήταν γνωστή από την αρχαιότητα. Ωστόσο τα τεκμήρια που έχουμε είναι από τη βυζαντινή περίοδο, που ήταν μονοπώλιο του αυτοκράτορα.

Ακολούθησε η περίοδος της κυριαρχίας των Γενουατών στη Χίο (1346-1566). Η εμπορική εκμετάλλευση της μαστίχας οργανώνεται με συστηματικό τρόπο και τα έσοδα πηγαίνουν στην εταιρεία «Μαόνα», ενώ οι καλλιεργητές τιμωρούνται ακόμα και με θανάτωση αν βρεθούν με κρυμμένες ποσότητες. Με το πέρασμα στην οθωμανική κυριαρχία (1566) τα Μαστιχοχώρια αποκτούν ιδιαίτερη φορολογική και διοικητική προνομιακή μεταχείριση.

Είναι χαρακτηριστικό ωστόσο ότι οι μαστιχοπαραγωγοί και οι οικογένειές τους δεν την καταναλώνουν. «Μας έλεγαν ότι είναι τα κόκαλα του νεκρού», διασώζει η προφορική παράδοση. Η μόνιμη συλλογή περιλαμβάνει παραδοσιακά εργαλεία, τοπικές ενδυμασίες, μακέτες των χωριών που διαμορφώνονται γύρω από τον πύργο και έχουν οχυρωματική αρχιτεκτονική κατά την περίοδο των Γενουατών.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη σύσταση συνεταιρισμών, στην Ενωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου (ΕΜΧ) το 1938 και στην εκμετάλλευση και μεταποίηση της μαστίχας στους νεότερους χρόνους, από τη γνωστή Ελληνική Μαστίχα Χίου (ΕΛΜΑ) μέχρι την ποικιλία των προϊόντων που παράγονται σήμερα και ταξιδεύουν σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ξεχωριστή θέση έχουν τα πρωτότυπα παλιά εργοστασιακά μηχανήματα, όπως εκείνα για τη διαμόρφωση των πυρήνων της τσίχλας, οι κουφετιέρες, τα καζάνια για το μαστιχέλαιο κ.ά. Η μόνιμη έκθεση συμπληρώνεται από πολυμεσικές και οπτικοακουστικές εφαρμογές και η επίσκεψη ολοκληρώνεται με την υπαίθρια έκθεση στο φυσικό περιβάλλον του φυτού.

Το έργο δημιουργήθηκε από το Πολιτιστικό Ιδρυμα Ομίλου Πειραιώς που έχει την ευθύνη της λειτουργίας, κόστισε 6.700.000 ευρώ, εντάχθηκε στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ανταγωνιστικότητα και Επιχειρηματικότητα» (ΕΣΠΑ 2007-2013) και συγχρηματοδοτήθηκε από το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης.

ΙΝΦΟ: Πυργί Χίου, θέση Ράχη, τηλ. 22710 72212.