«Η εύρεση επιγραφής θα μας επιβεβαιώσει 1.000%»

Την περασμένη Πέμπτη στο πλαίσιο του παγκόσμιου συνεδρίου «Αριστοτέλης 2.400 χρόνια» στη Θεσσαλονίκη, ο αρχαιολόγος και ανασκαφέας των αρχαίων Σταγείρων στη Χαλκιδική, Κώστας Σισμανίδης, προχώρησε στην ανακοίνωση της ανακάλυψης που έχει κάνει από το 1996.

Οτι εκεί, δηλαδή, βρίσκεται ο τάφος-μνημείο του Αριστοτέλη, σύμφωνα με ισχυρές ενδείξεις από τα στοιχεία της ανασκαφής. Η είδηση έκανε αστραπιαία τον γύρo του κόσμου, ανοίγοντας έστω και μερικώς τον ασκό του Αιόλου στο εσωτερικό της χώρα μας.

«Ηταν περίπου 300 αριστοτελιστές από 50 χώρες. Η ανακοίνωση ήταν έκπληξη για όλους. Οι κρίσεις ήταν απόλυτα θετικές και έγιναν θετικότερες την επόμενη ημέρα όταν πήγαμε στο μνημείο και τους ξενάγησα in situ στα αρχαία Στάγειρα.

Εσκυβαν και φιλούσαν το χώμα στον τάφο του Αριστοτέλη», λέει ο αρχαιολόγος που έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της ζωής του στη συγκεκριμένη ανασκαφή και στη μελέτη των πηγών. Χαρακτηρίζεται χαμηλών τόνων, σοβαρός επιστήμονας, με σεβασμό στα δεοντολογικά δεδομένα.

Να θυμίσουμε ότι ο Αριστοτέλης γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής (384 π.Χ – Χαλκίδα 322 π.Χ.). Σε ηλικία 17 ετών ήρθε για σπουδές στην Αθήνα. Μπήκε στην Ακαδημία του Πλάτωνα και συνδέθηκε στενά με τον δάσκαλό του.

Παρέμεινε είκοσι χρόνια και μετά τον θάνατο του Πλάτωνα, με εντολή του Φιλίππου, επέστρεψε στη Μακεδονία αναλαμβάνοντας το 343 π.Χ. τη διδασκαλία του νεαρού Αλεξάνδρου.

Είχε καταστρέψει ήδη τη γενέτειρά του ο Φίλιππος, ενώ μερικά χρόνια αργότερα ανοικοδόμησε τα Στάγειρα ικανοποιώντας το αίτημα του Αριστοτέλη. Γι’ αυτό και όταν πέθανε στη Χαλκίδα, τα Στάγειρα έστειλαν αντιπροσωπεία και ζήτησαν από τους άρχοντες της πόλης την τέφρα του, η οποία έφτασε στα Στάγειρα μέσα σε χάλκινη υδρία. Είχαν φροντίσει στο μεταξύ να χτίσουν γρήγορα γρήγορα ένα δημόσιο οικοδόμημα.

«Κατά τη διάρκεια της ανασκαφής βρήκαμε μελαμβαφή κεραμική από φιάλες, πινάκια, σκύφους. Και πλήθος νομισμάτων από την εποχή του Αλεξάνδρου και των επιγόνων. Ο Αριστοτέλης ετάφη ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου. Ενα από αυτά τα νομίσματα, που είναι στέρεο χρονολογικό κριτήριο, βρέθηκε σε αρμό, σε κονίαμα του μαρμαροθετήματος.

Μπροστά στον τάφο ήταν τοποθετημένος ένας βωμός στο κέντρο του εξαιρετικού μαρμάρινου δαπέδου. Το γεγονός ότι αυτό το νόμισμα βρέθηκε μέσα στον αρμό, μας δίνει σαφώς τη χρονιά κατασκευής του μνημείου.

Παράλληλα, το κτίσμα είναι φτιαγμένο από πολύ καλό υλικό, εξαιρετικής επεξεργασίας μάρμαρα, γρανίτη, πωρόλιθο. Επρόκειτο για δημόσιο κτίριο, κάτι που προκύπτει από τα κεραμίδια που βρέθηκαν. Ορισμένα από αυτά είχαν σφραγίσματα. Ο τύπος των γραμμάτων (ΒΑ) ήταν της εποχής του Αλεξάνδρου.

Σε όλες τις περιπτώσεις αυτό σημαίνει Βασιλικό Κεραμοποιείο και αυτός είναι ένας πρόσθετος λόγος ότι πρόκειται για δημόσιο κτίριο», λέει ο κ. Σισμανίδης και συμπληρώνει:

«Απ’ ό,τι φαίνεται οι διαδικασίες του δημόσιου κτιρίου έγιναν πολύ βιαστικά. Αυτό αποτελεί ένα επιπλέον στοιχείο ότι οι Σταγειρίτες ετοίμασαν τον τάφο του Αριστοτέλη με υλικό από δεύτερη χρήση και κάπως βιαστικά, μέχρι να επιστρέψει η αντιπροσωπεία».

• Για ποιο λόγο αποφασίσατε να προχωρήσετε τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή στην ανακοίνωση της ανακάλυψης που κάνατε πριν από είκοσι χρόνια;

Το έχω πει και το επαναλαμβάνω γιατί είναι πολύ σημαντικό. Από την πρώτη στιγμή υποψιάστηκα ότι βρίσκομαι μπροστά σε ένα ιδιαίτερο δημόσιο κτίριο, που δεν “κολλούσε” με τον συγκεκριμένο χώρο όπου βρέθηκε. Μελέτησα την κεραμική, τα νομίσματα και “ξεψάχνιζα” τις αρχαίες πηγές. Παράλληλα μελετούσα το μνημείο που δεν έφευγε ποτέ από το μυαλό μου.

Πρόπερσι ολοκλήρωσα ένα τρίτομο έργο για την ανασκαφή των Σταγείρων, μια επιστημονική μελέτη που ευελπιστώ ότι ο πρώτος τόμος θα εκδοθεί σύντομα και του χρόνου ο δεύτερος, στον οποίο γράφω αναλυτικά αυτά που ανακοίνωσα -περιληπτικά- στο συνέδριο. Φέτος ήταν μια ευτυχής συγκυρία, καθώς το 2016 κηρύχθηκε από την UNESCO Παγκόσμιο έτος Αριστοτέλη.

Οι συγκυρίες έφεραν έτσι τα πράγματα ώστε το συνέδριο να διοργανωθεί στη Θεσσαλονίκη. Προβληματίστηκα πολύ. Δεν ήθελα να γίνει αυτός ο ντόρος, απλά να κάνω την επιστημονική δημοσίευση. Η πρόκληση ήταν μεγάλη.

Το σκέφτηκα πολύ και προχώρησα στην ανακοίνωση. Σημειωτέον, πάντως, ότι μπορεί να μην το ανακοίνωσα τα προηγούμενα χρόνια στην επιστημονική κοινότητα, ωστόσο το είχα πει σε εφημερίδες, σε περιοδικά, και όταν έκανα ξεναγήσεις έλεγα πάντα ότι αυτός είναι ο τάφος του Αριστοτέλη.

• Κάποιοι συνδέουν την αποκάλυψη της ανακάλυψης με τις αρχαιότητες που υπάρχουν στα μεταλλεία χρυσού στις Σκουριές.

Ημουν σίγουρος ότι πέρα από τα θετικά σχόλια θα ακουστούν και κακίες. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι η αποδοχή από την επιστημονική κοινότητα, ώστε να ανοίξει διάλογος με τους συναδέλφους αρχαιολόγους και να φτάσουμε στην οριστική λύση του θέματος.

Το μνημείο είναι κατεστραμμένο. Εχει συληθεί. Περί το 1.200 μ.Χ. χτίστηκε τεράστιος τετράγωνος βυζαντινός πύργος που αναμόχλευσε τα στρώματα. Οι ζημιές που προκλήθηκαν ήταν μεγάλες και εν πολλοίς χτίστηκε με υλικό από τον τάφο.

Αν δεν υπάρχει επιγραφή, δεν μπορεί κανείς να μιλήσει με βεβαιότητα. Από το 1977, που ο Ανδρόνικος είπε ότι βρήκε τον τάφο του Φιλίππου, μέχρι σήμερα, πολλοί επιστήμονες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό δεν έχουν πειστεί. Εφόσον δεν υπάρχει επιγραφή, δεν είμαστε 1.000% σίγουροι, είμαστε 999%.

• Είστε από εκείνους που αντιστέκονται στο έργο της εξόρυξης;

Δεν θέλω να επεκταθώ σ’ αυτό. Ωστόσο κανείς δεν είχε αντίρρηση για την εξόρυξη, αλλά για την κατασκευή του εργοστασίου χρυσού και τα βλαβερά υλικά που χρησιμοποιεί, το αρσενικό και το κυάνιο.

• Υπάρχουν σημαντικές αρχαιότητες εκεί;

Ακριβώς. Οι παλιές εταιρείες που εδώ και δεκαετίες κάνουν εξορύξεις άφησαν κάποια σημεία ανέπαφα, γιατί τα περισσότερα τα κατέστρεψαν σε μεγάλο βάθος. Στην ανασκαφή που κάναμε βρήκαμε αρχαία τα οποία χρονολογούνται μετά την καταστροφή της πόλης από τον Φίλιππο. Τα αποκαλώ τα «ελληνιστικά Στάγειρα».

• Καταγγείλατε ότι με πολιτική παρέμβαση (Βενιζέλου, Πάχτα) σας έκοψαν τη χρηματοδότηση τη δεκαετία του ’90. Το επιβεβαιώνετε;

Το είπα και το εννοώ, αλλά προς το παρόν σταματώ εδώ.

• Σήμερα θέλετε να συνεχίσετε την ανασκαφή με αρχιτεκτονική έρευνα για την επιγραφή που είπατε πριν;

Εχω συνταξιοδοτηθεί. Αφησα όμως καλή διάδοχη κατάσταση, έναν εκλεκτό νέο συνάδελφο. Η αρμοδιότητα ανήκει στην αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής. Εάν υπάρξει χρηματοδότηση θα είμαι στο πλευρό του και θα του υποδείξω εκείνα τα σημεία που πρέπει να ανασκάψει.

Υπάρχει πολύ καλή αποτύπωση του μνημείου. Θα μπορούσε να λυθεί εκ θεμελίων και να αποκατασταθεί. Θα ήταν ευτυχές έργο να υπάρξει μια τέτοια μελέτη και να εγκριθεί από το ΚΑΣ ώστε να προχωρήσουμε. Είμαι σίγουρος ότι θα βρεθούν στοιχεία. Κι ελπίζω να βρεθούν χρήματα για να συνεχιστεί η ανασκαφή.

• Ενδιαφέρεται και η τοπική κοινωνία, έτσι δεν είναι;

Η τοπική κοινωνία είναι εξαιρετική και λόγω του μεγάλου ενδιαφέροντός της ξεκίνησε η ανασκαφή. Με 300.000 δραχμές που διέθεσε τότε η κοινότητα της Ολυμπιάδας. Είχαν τόσο μεγάλο ενθουσιασμό, που κάναμε εθελοντικά διήμερα και τριήμερα. Ερχονταν και βοηθούσαν όλοι οι κάτοικοι του χωριού. Σε ένα από τα εθελοντικά διήμερα ήρθε και ένας παππούς 90 ετών. Με το μπαστουνάκι του. Μου είπε: «Εγώ δεν μπορώ να σκάψω.

Πάρε όμως αυτό το πεντοχίλιαρο να κεράσετε τα παιδιά μια πορτοκαλάδα». Αυτοί είναι οι κάτοικοι της Ολυμπιάδας, οι οποίοι προχθές, κατά τη διάρκεια του γεύματος που είχαμε στο χωριό με τους συνέδρους, μου χάρισαν ένα ιστορικής σημασίας κλειδί, οικογενειακό κειμήλιο από την Αγία Κυριακή της Μικράς Ασίας, από όπου ήρθαν. Τους λατρεύω και με λατρεύουν όλοι.

Ανάμεσα στα Αρχαία Στάγειρα, στις Σκουριές και στην Αρχαία Ακανθο, δηλαδή την Ιερισσό, σχηματίζεται ένα τρίγωνο σε μια απόσταση περίπου 17 χιλιομέτρων. Κι ενώ η περιοχή θεωρείται μεταλλευτικά ισάξια με του Λαυρίου, έχει κηρυχθεί προστατευμένη από την UNESCO και έχουν βρεθεί τρεις αρχαιολογικοί χώροι. Η Εταιρεία Ελληνικός Χρυσός ζητάει την απόσπασή τους ώστε να ξεκινήσουν οι ανατινάξεις.

Ομάδα κατοίκων και επιστημόνων αντιστέκεται. Το θέμα όμως θα έρθει και πάλι στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο που θα κληθεί να πάρει την τελική απόφαση.