Από τον Ολυμπο στην καρδιά της Νέας Υόρκης

Περισσότερα από εβδομήντα εξαιρετικά έργα τέχνης, κυρίως μεγάλου μεγέθους αγάλματα, επιγραφές και ψηφιδωτά μαζί με εξαιρετικά αντικείμενα της καθημερινής ζωής, από ταπεινά λυχνάρια μέχρι χρυσά και ελεφάντινα κοσμήματα, κεραμικά, νομίσματα από τον 10ο π.Χ. έως τον 4ο μ.Χ. αιώνα, τα οποία ανασύρθηκαν από την κατεξοχήν ιερή πόλη των Μακεδόνων, το αρχαίο Δίον, πραγματοποίησαν το πρώτο μεγάλο ταξίδι τους.

Εφτασαν στην καρδιά της Νέας Υόρκης και έχουν ήδη πάρει τις θέσεις τους στην αίθουσα των τριακοσίων και πλέον τετραγωνικών μέτρων στο Πολιτιστικό Κέντρο του Ιδρύματος Ωνάση, για την έκθεση «Θεοί και θνητοί στην πόλη του Διός, στους πρόποδες του Ολύμπου».

Τα επίσημα εγκαίνια θα γίνουν μεθαύριο, 23 Μαρτίου, ενώ η διοργάνωση θα ανοίξει για το κοινό την επομένη, παραμονή της 25ης Μαρτίου. Αυτή είναι η πρώτη μεγάλη έκθεση-φόρος τιμής στον τόπο λατρείας του Δία και των Μουσών. Το Δίον βρίσκεται στους πρόποδες του Ολύμπου όπου οι αρχαίοι τοποθετούσαν την ιερή κατοικία των θεών τους.

Εφτασε σε μεγάλη ακμή κατά τους ελληνιστικούς αλλά και κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους, καθώς ήταν μια από τις πρωιμότερες αποικίες των Ρωμαίων στον μακεδονικό χώρο.

Ιδανικότερος επιμελητής της έκθεσης δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από τον δρα Δημήτρη Παντερμαλή. Ο αρχαιολόγος και πρόεδρος του Μουσείου της Ακρόπολης ασχολείται περισσότερα από 45 χρόνια με την ανασκαφική έρευνα. Βρέθηκε στο Δίον το 1970 και από το 1973 ανέλαβε την ευθύνη της ανασκαφής που συνεχίζεται έως σήμερα.

«Δουλέψαμε πυρετωδώς και όλα είναι έτοιμα για την έκθεση», μας είπε από τη Νέα Υόρκη σε τηλεφωνική επικοινωνία που είχαμε μαζί του. «Κατ’ αρχήν η έκθεση ανοίγει με τον Δία και τους τρεις αετούς, ένα σκηνικό πραγματικά μοναδικό. Ακριβώς πίσω υπάρχει ένα δεύτερο πάνελ, όπου σε μεγάλο τοίχο παρουσιάζεται η αποτύπωση της ανασκαφής και οι τέσσερις φιλόσοφοι μπροστά της.

Απέναντι βρίσκονται τα ψηφιδωτά. Οι εικόνες αυτές είναι καταλυτικές. Ειδικά τα γλυπτά, που φροντίσαμε να στέκονται στη μέση του χώρου και όχι κάπου αποκλεισμένα, ώστε ο επισκέπτης να τα βλέπει σφαιρικά. Οπως στην αρχαιότητα όπου τα γλυπτά ήταν ορατά από παντού, η κάθε όψη έχει τη δική της ιστορία».

Η έκθεση παρουσιάζει 76 αντικείμενα και «χωρίζεται σε δύο μεγάλα σύνολα», μας λέει ο ίδιος. «Το ένα αφορά τους θεούς και το άλλο τη δραστηριότητα των ανθρώπων. Ετσι κι αλλιώς, αυτά αλληλοκαλύπτονται γιατί και τους θεούς οι άνθρωποι τους δημιουργούν, ενώ η λατρεία, σε έναν βαθμό, επηρεάζεται και από την καθημερινή ζωή.

»Εχουμε για παράδειγμα ορισμένα λυχνάρια του 5ου αι. π.Χ., τα οποία χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες σε τελετές για τη γονιμότητα των χωραφιών. Από το Ιερό του Διός, έχουμε αγάλματα ή τους τρεις αετούς, που ήταν οι αγγελιοφόροι του και ενσάρκωναν τον ίδιο τον θεό. Επίσης, επιγραφές από το ιερό του Διός οι οποίες αναγράφουν επίσημα κείμενα του μακεδονικού βασιλείου. Η λατρεία του Διονύσου κυριαρχεί κυρίως με το ψηφιδωτό που βρέθηκε στην ονομαζόμενη Επαυλη του Διονύσου και παρουσιάζει τον θεό να βγαίνει μέσα από τη θάλασσα με άρματα ενώ πλαισιώνεται από τρεις θεατρικές μάσκες εξαιρετικής ποιότητας».

Υπογραμμίζει για την έκθεση: «Θα έλεγα ότι είναι μια ολοκληρωμένη εικόνα χωρίς να είναι τεράστιος ο αριθμός των εκθεμάτων. Η έκθεση δεν κουράζει τον επισκέπτη, είναι εξαιρετικά ποιοτική και εύγλωττη. Ολα πήγαν πολύ καλά, ο φωτισμός, τα χρώματα, το στήσιμο των έργων. Οπως μου λένε μέχρι τώρα, η αίσθηση είναι ευχάριστη. Δεν είναι ένα είδος μαυσωλείου, αλλά μια ζωντανή έκθεση που πλαισιώνεται από επτά μικρά φιλμάκια τα οποία δείχνουν την ανασκαφή και πώς βρέθηκαν τα έργα».

Παράλληλα, προβάλλεται μια μικρού μήκους ταινία, διάρκειας 22 λεπτών, με το φυσικό περιβάλλον του Ολύμπου. «Οι αρχαιότητες σχετίζονται κάθε φορά με τη συγκεκριμένη φύση που δημιουργήθηκαν. Το φυσικό περιβάλλον έχει παίξει καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωσή τους.

Ο τόπος είναι σημαντικός, επηρεάζει τις πρακτικές ανάγκες, γιατί άλλο είναι μια απέραντη πεδιάδα και άλλο ένα βουνό όπως ο Ολυμπος, με τα νερά του, τα δέντρα, την οργιώδη βλάστηση, τους κεραυνούς του. Ενας πραγματικά θεϊκός τόπος. Από τη φύση και μόνο καταλαβαίνει κανείς γιατί οι αρχαίοι τοποθέτησαν εκεί την κατοικία των θεών τους» λέει ο κ. Παντερμαλής.

Αυτή είναι η πρώτη φορά που τόσο πολλά, αριθμητικά, αλλά και τόσο σημαντικά εκθέματα από το Δίον ταξιδεύουν εκτός Ελλάδας αλλά και παρουσιάζονται ως ενιαία έκθεση εκτός του αρχαιολογικού μουσείου. Ανάμεσά τους και ένα τμήμα με το ψηφιδωτό του Διονύσου από την Επαυλη, καθώς από τα 100 τετραγωνικά μεταφέρθηκαν τα έξι στη Νέα Υόρκη.

Ενας τεράστιος πίνακας ζωγραφικής με κυρίαρχη τη μορφή του Διονύσου και τις τρεις από τις έξι μάσκες που τον περιβάλλουν. «Τελικά άξιζε τον κόπο όλη η προσπάθεια γιατί τα έργα συντηρήθηκαν, στερεώθηκαν οι ψηφίδες εκ νέου ώστε να μην κινδυνεύουν να διαλυθούν. Γιατί καλά είναι να τα βρίσκει κανείς αλλά πρέπει και να συντηρούνται. Η ευθύνη είναι τεράστια».

Οσο για τα συναισθήματά του, ο κ. Παντερμαλής καταθέτει: «Νιώθω περίεργα. Δεν μπορώ να φανταστώ ότι αυτά τα έργα ήρθαν εδώ και στήθηκαν τόσο καλά. Και πιο πολύ από εμένα, ούτε τα έργα δεν φανταζόντουσαν ότι θα κάνουν αυτό το ταξίδι!»

Θα δούμε την έκθεση και στην Αθήνα; «Ο υπουργός Πολιτισμού, κ. Αριστείδης Μπαλτάς (σ.σ. ο οποίος βρίσκεται στη Νέα Υόρκη για τα εγκαίνια), είχε εκφράσει τη διάθεση να παρουσιαστεί…».

Περιττό να πούμε ότι το ενδιαφέρον του κοινού είναι μεγάλο για την έκθεση. Ηδη έχουν γραφτεί εκτενή δημοσιεύματα στις εφημερίδες, ενώ οργανωμένα γκρουπ ακόμα και από τη Βοστόνη έχουν δηλώσει ότι θα την επισκεφθούν. Πριν από λίγες ημέρες εξάλλου, ο Δημήτρης Παντερμαλής έδωσε διάλεξε στη National Gallery της Ουάσινγκτον με θέμα το αρχαίο Δίον.

Η είσοδος είναι ελεύθερη, την έκθεση συνοδεύουν εκπαιδευτικά προγράμματα για όλη την οικογένεια και κατάλογος με κείμενα και εικόνες. Η διάρκειά της είναι έως τις 18 Ιουνίου.