«Στην αρχαιολογία ποτέ δεν λες “ποτέ” και “οπωσδήποτε”»

«Είναι σίγουρο ότι αυτό το μνημείο θα αποτελέσει λαμπρή ψηφίδα στην ιστορία της Ελλάδας». Ο ήρεμος λόγος του Βασίλη Λαμπρινουδάκη, ομότιμου καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, τοποθετεί στη σωστή διάσταση το μνημείο που αποκαλύπτεται στον τύμβο Καστά στην Αμφίπολη. Η λέξη ψηφίδα είναι απολύτως χαρακτηριστική, παρά το γεγονός ότι επί μήνες τώρα, και καθόλου τυχαία, η πολιτική ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού καλλιεργούσε υψηλότερες προσδοκίες για την αρχαιολογική αποκάλυψη και τα εξαιρετικά, ομολογουμένως, ευρήματα που ήρθαν στο φως. Ακόμα και το Σάββατο η υπεύθυνη της ανασκαφής Κατερίνα Περιστέρη δεν απέκλεισε κανένα πρόσωπο, δεν δήλωσε με σαφήνεια ούτε καν ποιος δεν είναι θαμμένος εκεί. «Δεν αποκλείω τίποτα», είπε. «Δεν αναφερόμαστε σε ονόματα».

Με πλατύ χαμόγελο και φορώντας τον χαρακτηριστικό μαύρο γαλλικό μπερέ της, η Κατερίνα Περιστέρη ήταν το κεντρικό πρόσωπο, η γυναίκα που όλοι πρωτίστως περίμεναν να ακούσουν στο κατάμεστο αμφιθέατρο του υπουργείου Πολιτισμού. Πρωί Σαββάτου συνωστισμός, εντός και εκτός. Φωτορεπόρτερ και κάμεραμεν, δημοσιογράφοι, αρχαιολόγοι, στελέχη υπηρεσιών του υπουργείου, μηχανικοί, ερευνητές, απλοί πολίτες ήθελαν να ακούσουν την υπεύθυνη της ανασκαφής και Προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Σερρών Κατερίνα Περιστέρη. Μαζί της οι δύο επιστημονικοί συνεργάτες της, ο αρχιτέκτονας Μιχάλης Λεφαντζής και ο πολιτικός μηχανικός Δημήτρης Εγγλέζος, που επίσης τοποθετήθηκαν.

Πέντε ώρες, σχεδόν, αργότερα η γενική αίσθηση στα πηγαδάκια ήταν: «Τώρα, όλο αυτό τι νόημα είχε;».

Η κ. Περιστέρη είπε εξ αρχής «θέλω να σας κάνω ένα ταξίδι στην Αμφίπολη» και παρουσίασε μια ανακεφαλαίωση της ανασκαφικής έρευνας κατά τα έτη 2012 – 2014 μέσα από φωτογραφίες και γλαφυρές αφηγήσεις. «Το πιο δύσκολο τώρα αρχίζει για εμάς, είναι η έρευνα που θα δώσει συμπεράσματα». Ωστόσο η ομιλία της δεν περιελάμβανε «επιστημονικές ανακοινώσεις», όπως ανέφερε η ανακοίνωση του υπουργείου Πολιτισμού. Η τοποθέτησή της, ακόμα και για την περίφημη χρονολόγηση του μνημείου, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ελλιπής. «Το μνημείο μαζί με άλλα ευρήματα και το υπέροχο βοτσαλωτό ψηφιδωτό μας δίνει τη χρονολόγηση στο τελευταίο τέταρτο του 4ου αιώνα».

Οι λιγόλογες απαντήσεις χωρίς την πλήρη επιστημονική τεκμηρίωση δεν έλυναν απορίες, απλά προκαλούσαν κι άλλες. Οι ερωτήσεις έγιναν ιδιαίτερα πιεστικές γύρω από το εύρημα του σκελετού. Οταν διατυπώθηκε η εύλογη απαίτηση να δούμε έστω «μια φωτογραφία», οι τόνοι ανέβηκαν. Tελικά, είδαμε μία φωτογραφία του σκελετού, με τα χώματα, έτσι όπως βρέθηκε. «Θα υπάρξει ομάδα ανθρωπολόγων που θα δώσει τα στοιχεία που ζητάτε», είπε η Κατερίνα Περιστέρη.

Λάδι στη φωτιά έριξε, όμως, η αναφορά της ότι στην ανασκαφή πήραν μέρος και εθελοντές! «Είχα αποφασίσει να μη μιλήσω. Με έχουν προκαλέσει όμως και οι ερωτήσεις και οι απαντήσεις», παρενέβη τότε προφανώς ενοχλημένη η γ.γ. του υπουργείου Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη. Και πήρε τον λόγο, λίγο πριν ολοκληρωθεί η συνάντηση. «Η κ. Περιστέρη προφανώς λόγω κόπωσης αναφέρεται στη στενή της συνεργάτιδα, τη μοναδική εθελόντρια που γνωρίζω στην ανασκαφή», είπε. Ενώ έδωσε και εξηγήσεις για τον σκελετό και την κατάσταση που βρέθηκε. Νωρίτερα η Κατερίνα Περιστέρη είχε πει ότι «βρέθηκε σε κακή κατάσταση» και ότι «με τα χώματα, ώστε να μπορέσουν να τον μελετήσουν οι ανθρωπολόγοι, μεταφέρθηκε με όλες τις προφυλάξεις στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αμφίπολης», όπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα. Κι ενώ η πρόθεση του ίδιου του υπουργού Κώστα Τασούλα είναι οι ομάδες των ανθρωπολόγων και τα ερευνητικά εργαστήρια να είναι ελληνικά, πολιτική ηγεσία και ανασκαφέας ακόμα δεν έχουν καταλήξει ποια θα είναι αυτά.

Αίσθηση προκάλεσε και η αναφορά της κ. Περιστέρη στα θετικά οφέλη της ανασκαφής από την επίσκεψη του πρωθυπουργού τον Αύγουστο. «Η ανασκαφή κέρδισε έτσι τη σωτηρία του μνημείου… Ηταν σε ένα χώρο που οργίαζε η αρχαιοκαπηλία. Οχι μόνον ο Αντώνης Σαμαράς, οποιοσδήποτε πρωθυπουργός να ήταν, θα είχε ασχοληθεί. Το πρώτο πράγμα στο οποίο βοήθησε ήταν να ληφθούν μέτρα ασφαλείας, να έχουμε τη νύχτα φύλαξη με όπλα. Αν δεν γινόταν αυτό, την άλλη μέρα θα έμπαιναν αρχαιοκάπηλοι»… Προκάλεσε, ευλόγως, την ερώτηση: «Δηλαδή το υπουργείο δεν έχει τη δυνατότητα να προστατεύσει τα μνημεία του;».

Τη συζήτηση συντόνισαν ο ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών, Βασίλης Λαμπρινουδάκης, και ο αρχαιολόγος, διευθυντής Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, Νίκος Σταμπολίδης, ο οποίος είπε χαρακτηριστικά: «Στην αρχαιολογία εξετάζουμε όλο το φάσμα, από τη γέννηση ώς τον θάνατο και από την επιστήμη έως την λογοτεχνία. Και όπως στη ζωή, ποτέ δεν λες “ποτέ” και “οπωσδήποτε”. Είναι μια αρχή που πρέπει να τη σέβεται κανείς».

Νέα ευρήματα και εκτιμήσεις

Είναι στρατηγός; «Με ένα λιοντάρι στην κορυφή και έναν τεράστιο περίβολο σαν αυτόν, είπα ότι θα μπορούσε να είναι στρατηγός», είπε η Κατερίνα Περιστέρη. «Μιλάω με βάση το ίδιο το μνημείο. Κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά. Από εδώ και πέρα θα μελετήσουμε τα πάντα».

Νομίσματα, κεραμική: Για πρώτη φορά επίσημα η ανασκαφέας αποκάλυψε ότι έχουν βρεθεί κινητά ευρήματα, όπως μελαμβαφής κεραμική του 4ου αι. π.Χ. (όχι όμως και ερυθρόμορφη) και νομίσματα με την απεικόνιση του Αλέξανδρου Γ’, που χρονολογούνται στον 2ο αι. π.Χ., περίοδο των τελευταίων Μακεδόνων βασιλέων. Δεν έδωσε ούτε ακριβή αριθμό των νομισμάτων, ούτε λεπτομέρειες για τα κινητά ευρήματα.

Το πρόσωπο της δεξιάς Καρυάτιδας: Η καταστροφή του οφείλεται σε πτώση μιας δοκού. Σύμφωνα μάλιστα με πληροφορίες μας, κομμάτια από τα θραύσματα βρέθηκαν στα χώματα και είναι πολύ πιθανό να ανασυσταθεί μελλοντικά.

Ψηφιδωτό: Αναμένεται να αποκατασταθεί στο μεγαλύτερο μέρος του, αφού ανασύρθηκαν ψηφίδες από τα χώματα.

Δεχόταν επισκέψεις: «Το μνημείο ήταν δημόσιο έργο, επισκέψιμο και γνωστό, οπότε ήταν στο στόχαστρο των παλαιών τυμβωρύχων. Εχει υποστεί καταστροφές και συλήσεις».

Επίχωση, σφραγίσματα: Η κ. Περιστέρη είπε ότι η επίχωση του μνημείου έγινε μαζί με τους σφραγιστικούς τοίχους. «Τα χρονικά όρια τώρα αρχίζουμε να τα μελετάμε». Ο αρχιτέκτονας Μιχάλης Λεφατζής ανέφερε ότι σφραγίστηκε μετά τη λεηλασία του, κάποια στιγμή τα ρωμαϊκά χρόνια. Τα ανοίγματα στους διαφραγματικούς τοίχους δεν έγιναν από τους τυμβωρύχους, αλλά επίτηδες για τα χώματα των επιχώσεων.

Το βάθρο του λέοντος της Αμφίπολης: Ο κ. Λεφαντζής τόνισε ότι, βάσει των μελετών και των στοιχείων του, ήταν τοποθετημένο στην κορυφή του λόφου και κοιτούσε ανατολικά. Αναφέρθηκε στην «κινηματογραφική ιστορία» των Βρετανών (όπως ο Ελγιν, έτσι κι εκείνοι), οι οποίοι φόρτωσαν 1.000 κομμάτια από τον περίβολο και τη βάση του Λέοντα για να τα μεταφέρουν στην Αγγλία. Ωστόσο οι Βούλγαροι και οι Αυστριακοί βούλιαξαν τα πλοία τους και τα κομμάτια έμειναν στον πάτο του Στρυμόνα. Αρκετά άλλα βρίσκονται στον βυθό της λίμνης Κερκίνης και ορισμένα αποκαλύφθηκαν όταν υποχώρησαν τα νερά.

Τα γράμματα: Τα τεκτονικά γράμματα -ένα Ε και ένα Α- που βρέθηκαν στον περίβολο «ταιριάζουν με τη χρονολόγηση και είναι αντικείμενο μελέτης», είπε ο κ. Λεφαντζής.

Ρωμαϊκός δακτύλιος: Βρέθηκε πέδιλο έδρασης ρωμαϊκού γερανού. Γεγονός που επιβεβαιώνει ότι οι Ρωμαίοι ξήλωσαν το μάρμαρο για να το χρησιμοποιήσουν σε άλλες εργασίες. Κατά την εκτίμηση του κ. Λεφαντζή, μετά από αυτό πρέπει να έγινε η κατάχωση του τάφου.

Που οφείλεται η καλή διατήρηση του μνημείου: Σύμφωνα με τον έμπειρο πολιτικό μηχανικό Δημήτρη Εγγλέζο, «ο εξαιρετικός σχεδιασμός του, σε συνδυασμό με την εσωτερική επίχωση, ήταν οι κύριοι λόγοι για την καλή διατήρησή του». Ούτε οι μεγάλοι σεισμοί το επηρέασαν σημαντικά. Αναφέρθηκε, όμως, στις δυσκολίες των στερεωτικών εργασιών και των υποστυλώσεων, ειδικά της θόλου. «Οι θολίτες ήταν ρημαγμένοι και υπήρχε σημαντική απώλεια μάζας». Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, το ταφικό όρυγμα στον τέταρτο χώρο προηγήθηκε κατασκευαστικά του κυρίως μνημείου.