Υπερσύγχρονα, υπερμεγέθη γιοτ που συναγωνίζονται το θωρηκτό «Ποτέμκιν» είναι αραγμένα κατά μήκος της προβλήτας μετά την πλατεία του Αγίου Μάρκου, ένα πολύχρωμο πλήθος ανεβοκατεβαίνει τις γέφυρες στα κανάλια (που με τις κατάλληλες ράμπες είναι προσβάσιμες για άτομα με κινητικά προβλήματα), βαπορέτα μεταφέρουν ασταμάτητα τον κόσμο στην Μπιενάλε Βενετίας που διαφημίζεται σε κόκκινα σταντ και αφίσες. Τετάρτη απόγευμα, με ψιλή βροχή, υγρασία και λασπόνερα άνοιξε με προσκλήσεις η Ολυμπιάδα της Τέχνης, σε κλίμα γιορτής αλλά και διαμαρτυρίας, στην πλέον πολιτική εκδοχή της. Αν και ο τίτλος της φετινής κεντρικής έκθεσης είναι «In Minor Keys» («Σε ελάσσονες τονικότητες»), οι εντάσεις που απορρέουν από τις γεωπολιτικές κρίσεις και πολεμικές συγκρούσεις της εποχής έδωσαν τόνο… κρεσέντο.
Μπροστά από το ισραηλινό περίπτερο, που φέτος για πρώτη φορά «απομακρύνθηκε» στο Αρσενάλε, συγκεντρώθηκαν διαδηλωτές με πλακάτ της οργάνωσης Art Not Genocide Alliance (ΑNGA) ζητώντας και με επιστολή την ακύρωση της συμμετοχής «προκειμένου να μη δοθεί βήμα στο ισραηλινό κράτος, που διαπράττει γενοκτονία».
Στα Giardini, πάλι, ακτιβίστριες των Pussy Riot με ροζ κουκούλες πραγματοποίησαν διαμαρτυρία έξω από το ρωσικό περίπτερο κρατώντας ροζ, μπλε και κίτρινες φωτοβολίδες, υπό τους ήχους πανκ μουσικής, φωνάζοντας συνθήματα όπως «Το αίμα είναι η τέχνη της Ρωσίας».
Λίγες ημέρες πριν, είχε προηγηθεί η παραίτηση της διεθνούς κριτικής επιτροπής της Μπιενάλε, η οποία αρνήθηκε να απονείμει τα βραβεία στα επίσημα εγκαίνια, αυτό το Σάββατο, εφόσον υπάρχουν εθνικές συμμετοχές από χώρες οι ηγέτες των οποίων έχουν καταδικαστεί από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Ισχυρές ήταν και οι πιέσεις από την Ευρωπαϊκή Ενωση, που απείλησε να αποσύρει χρηματοδότηση 2 εκατ. ευρώ λόγω της συμμετοχής της Ρωσίας. Οι Χρυσοί και Αργυροί Λέοντες, πάντως, θα απονεμηθούν τον Νοέμβριο έπειτα από ψηφοφορία των επισκεπτών.
Αξιολόγηση
Για να φτάσουμε στο ελληνικό περίπτερο, όπου εκθέτει ο γνωστός αρχιτέκτονας και εικαστικός Ανδρέας Αγγελιδάκης την εντυπωσιακή εγκατάστασή του «Escape Room/Δωμάτιο Διαφυγής». Στα χθεσινά εγκαίνια, παρουσία πολυάριθμου κοινού, όλα εξελίχτηκαν ομαλά, σε «ελάσσονες κλίμακες» αλλά και σε ντίσκο ρυθμούς, αφήνοντας πίσω την απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας να ακυρώσει την ελληνική συμμετοχή στην Μπιενάλε Βενετίας, έπειτα από προσφυγή καλλιτεχνών, εντοπίζοντας πλημμέλειες στη διαδικασία αξιολόγησης της αρμόδιας γνωμοδοτικής επιτροπής που όρισε το υπουργείο Πολιτισμού. Μεταφορικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο υφυπουργός Σύγχρονου Πολιτισμού Ιάσονας Φωτήλας, που έχει την ευθύνη και έκανε τα εγκαίνια, επιχείρησε «διαφυγή», υποβάθμισε την απόφαση και φρόντισε εκ των υστέρων, τελευταία στιγμή, η επιτροπή αξιολόγησης να κάνει όλες τις απαραίτητες ενέργειες για την αντιμετώπιση των ζητημάτων που επισήμανε το ΣτΕ.
Το συγκεκριμένο γεγονός θα μπορούσε να είναι ακόμα ένα θέμα της εγκατάστασης του Ανδρέα Αγγελιδάκη, που ξεκινάει με την έννοια του διχασμού και του Εμφυλίου στην Ελλάδα, βάζοντας στην είσοδο του περιπτέρου την ξύλινη «φυλακή» της Βάσως Κατράκη, η οποία το 1966 κέρδισε το Βραβείο Χαρακτικής στη Βενετία και έναν χρόνο μετά εξορίστηκε από τη χούντα. Eξίσου καθηλωτικές οι βιντεοπροβολές εντός του περιπτέρου με τον Ζακ Κωστόπουλο: «Πρώτη φορά είδα κάποιον που έχει τα ίδια χαρακτηριστικά με εμένα να σκοτώνεται λάιβ στην τηλεόραση», μας είπε ο καλλιτέχνης.
Το ελληνικό περίπτερο ξεχωρίζει από μακριά, προκαλεί την περιέργεια, καθώς δύο τεράστιες υφασμάτινες κολόνες βυζαντινές, στο στιλ «πουφ» που χαρακτηρίζει τον Αγγελιδάκη, βρίσκονται στα σκαλιά της εισόδου, κάτω με τις κολόνες-αντίγραφα της Αγια-Σοφιάς. Σε αυτό το «βυζαντινό» περίπτερο το 1934 συναντήθηκαν ο Χίτλερ με τον Μουσολίνι για να το εγκαινιάσουν, μαζί με της Αυστρίας, και για να προωθήσουν το όραμά τους, μας υπενθυμίζει ο δημιουργός, που με αφετηρία το Σπήλαιο του Πλάτωνα δημιουργεί ένα σπήλαιο τεχνολογίας. Οι ίδιες πουφο-κολόνες κυριαρχούν στο εσωτερικό του περιπτέρου κρεμασμένες από ψηλά, ή χαμηλά στο πάτωμα, μαζί με τεράστια μαλακά βιβλία και σειρές από φουσκωτά τι-σερτ, ασπίδες των ΜΑΤ από πλεξιγκλάς «που παραπέμπουν στο δίπολο άμυνας-επίθεσης», τις μορφές του Πλάτωνα και του Σωκράτη που ενώνονται και εξελίσσονται σε μια οντότητα, γλυπτά non binary. Το μαύρο χρώμα κυριαρχεί, όπως και οι ψηφιακές προβολές, ενώ στο δάπεδο κόκκινα φωτάκια δημιουργούν ντίσκο εφέ. Σαν η χρονομηχανή να μας μετέφερε στο θρυλικό μαγαζί «Remember»!
Ο Ανδρέας Αγγελιδάκης χωρίζει τον χώρο στα δύο, σε εθνικό και περίπτερο. Δημιουργεί σπηλιές που κρατούν «την ιστορία φυλακισμένη» αλλά και εμάς τους ίδιους που βρισκόμαστε εγκλωβισμένοι σε μια ψευδή πραγματικότητα, σε ένα σπήλαιο με κρυφές κάμερες που αναπαράγουν σε λάιβ χρόνο τις εικόνες των επισκεπτών. Προσφέρει «σουβενίρ» γεγονότων που τον αγγίζουν και τον διαμορφώνουν: οι διώξεις των ναζί κατά ομοφυλόφιλων, Ρομά, κομμουνιστών «και άλλα τρίγωνα που σήμερα έχουν αμφισβητηθεί και δεν τα ακουμπάω», η χαμογελαστή αντάρτισσα Μαρία Μπέικου, η εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή που έγινε χαρακτικό από τον Τάσσο πριν αποκαλυφθούν τα φωτογραφικά ντοκουμέντα.
Η έκθεση της Πέγκι Γκουγκενχάιμ στο περίπτερό μας το 1948 όταν δεν υπήρχε εθνική συμμετοχή αλλά μοντέρνα τέχνη, ο πίνακας του Τσαρούχη με τον γυμνό Ερωτα και τον Εσατζή, που έγινε κόκκινο πανί για τη χούντα, ο Κεσσανλής και ο Κανιάρης που χώρισαν επίσης το περίπτερο στα δύο, το Πολυτεχνείο, το τρίπτυχο πατρίς-θρησκεία- οικογένεια, ο δικέφαλος αετός του Βυζαντίου δίπλα στον αετό της Αλβανίας, οι πρόσφυγες που προσπαθούν να φτάσουν στην ακτή και αποτρέπονται από το Λιμενικό.
Πώς συνδέονται όλα αυτά; «Συνδετικός κρίκος είμαστε εμείς, η σύγχρονη Ελλάδα που ιδρυθήκαμε σαν χώρα κάπως σαν σουβενίρ της φιλοσοφίας και της αρχαιότητας» μας λέει. «Σε αυτό το σουβενίρ δίνω δύναμη γιατί βλέπω ότι στην Ιστορία πάρα πολλά κομμάτια σβήνονται».
Συνδέσεις
Μπορεί ένας επισκέπτης από το εξωτερικό να βρει συνδέσεις με αυτά τα κομμάτια της ελληνικής Ιστορίας στο πολυεπίπεδο έργο του Αγγελιδάκη; Το στοιχείο της έκπληξης είναι ισχυρό και ο Αγγελιδάκης έβαλε όλα του τα τρικ, όπως λέει. Οπως ισχυρά είναι και τα στοιχεία του αρχιτεκτονικού σκηνικού, αλλά και της οικειότητας και της διάδρασης που δίνουν τα έργα-πουφ, η δυνατότητα να τα πιάσεις, να τα ξεφυλλίσεις, να καθίσεις πάνω τους, σε ένα περιβάλλον εμβυθιστικό, που σε προσκαλεί να αναπαυτείς για λίγο, να αναστοχαστείς στην ιδέα του σπηλαίου και του escape room, να ανιχνεύσεις και να ανακαλύψεις.
«Ισως οι ξένοι δεν καταλαβαίνουν, αλλά εντυπωσιάζονται από την εγκατάσταση και οι περισσότεροι στέκονται και ψάχνουν», μας λένε από τον Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων και Τεχνών Θεσσαλονίκης MOMUS, που είναι εθνικός επίτροπος, ενώ την επιμέλεια της έκθεσης έχει ο Γιώργος Μπεκιράκης.
Ηδη οι βυζαντινές πουφο-κολόνες του Αγγελιδάκη έχουν γίνει στάση ξεκούρασης για τους επισκέπτες της Μπιενάλε που από το πρωί μέχρι το απόγευμα τρέχουν να προλάβουν και σχηματίζουν ουρές στα εκθεσιακά περίπτερα.
