Τρεις πρωτοποριακοί, κοσμοπολίτες δημιουργοί

Συνέβη το εξής παράδοξο στη χθεσινή παρουσίαση στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης των εκθέσεων της Νίκης Καναγκίνη (1933-2008), του Γιάννη Χρήστου (1926-1970) και του Στάθη Λογοθέτη (1925-1997), τριών πρωτοπόρων, ριζοσπαστικών δημιουργών που δεν βρίσκονται πια εν ζωή. Από τη μια έξω από το μουσείο μια χούφτα μέλη του Σωματείου Εργαζομένων στο ΕΜΣΤ μοίραζαν φυλλάδια διαμαρτυρίας για τον νέο Εσωτερικό Κανονισμό Λειτουργίας που «βρίθει παραδοξοτήτων και διοικητικών αυθαιρεσιών», με αποτέλεσμα «να υπονομεύεται ο δημόσιος χαρακτήρας, το επιστημονικό έργο, η εύρυθμη λειτουργία του ΕΜΣΤ» και να «καταστρατηγούνται οι αρχές διαφάνειας, ισότητας και αξιοκρατίας».

Από την άλλη εντός του μουσείου η καλλιτεχνική διευθύντρια Κατερίνα Γρέγου, περιτριγυρισμένη από δεκάδες δημοσιογράφους, καλλιτέχνες, επιμελητές, να μιλάει για τον «κοσμοπολιτισμό» των τριών καλλιτεχνών και το χρέος του μουσείου «σε εποχή πολέμων, ανόδου εθνικισμού, να προωθήσουμε προοδευτικά αφηγήματα που μας βοηθάνε, εκτός των άλλων, ελπίζω, να γίνουμε καλύτεροι πολίτες». Στο πόδι (κυριολεκτικά και μεταφορικά) σχολίασε στην «Εφ.Συν.» την επιστολή των εργαζομένων: «Δεν είμαι ενήμερη για το περιεχόμενό της…το σωματείο δεν εκπροσωπεί την πλειονότητα των εργαζομένων…»!

Αναμφισβήτητα η εκθεσιακή τριπλέτα που εγκαινιάζεται την Πέμπτη επαναπροσεγγίζει κι επανασυστήνει με σύγχρονη οπτική την ελληνική πρωτοπορία των δεκαετιών του 1950-1980, εστιάζοντας σε δημιουργούς της ίδιας γενιάς, «οι οποίοι ήρθαν σε διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής -την ευρωπαϊκή πρωτοπορία, τη μουσική avant-garde και μια κοσμοπολίτικη αντίληψη του κόσμου εν γένει- αλλά βρέθηκαν σε ασύμμετρη, συχνά αμήχανη σχέση με το εγχώριο καλλιτεχνικό πλαίσιο». Παράλληλα, οι τρεις κοσμοπολίτες υπερβαίνουν την τέχνη τους. «Η ζωγραφική μετασχηματίζεται σε δράση» με περφόρμανς στην περίπτωση του Λογοθέτη, «η μουσική διαπλέκεται με τη φιλοσοφία, την επιστήμη, την τελετουργία και το θέατρο» για τον Χρήστου, ενώ «το εικαστικό αντικείμενο συνομιλεί με την ποίηση, την κοινωνιολογία και τα ζητήματα φύλου» στο έργο της Καναγκίνη.

Οση σημασία έχει το περιεχόμενο των εκθέσεων, άλλη τόση έχει και η εμπειρία του επισκέπτη, καθώς η αρχιτεκτονική και η σκηνογραφία, ο ήχος, ο φωτισμός μάς βυθίζουν στο σύμπαν των καλλιτεχνών.

Για παράδειγμα, στον τρίτο όροφο η αίθουσα για τον Γιάννη Χρήστου μοιάζει με «παρτιτούρα», όπου ανάμεσα στα λευκά διαστήματα που ορίζουν οι μαύρες γραμμές παρουσιάζονται χειρόγραφά του στην αγγλική γλώσσα και πυκνές παρτιτούρες των έργων του, το «Πιστεύω» του για τη μουσική, μαγνητοταινίες, αλληλογραφία, φιλοσοφικά κείμενα, φωτογραφίες, σχέδιά του για αίθουσες συναυλιών, CD και δίσκοι. Το προσωπικό του εργαστήριο για την εξερεύνηση ηλεκτρονικών ήχων, αλλά και αποσπάσματα εμβληματικών συνθέσεων (Αγαμέμνων, Μυστήριον, Η κυρία με τη στρυχνίνη, Αναπαραστάσεις, Επίκυκλος, Εναντιοδρομία, κ.ά.) συμπληρώνουν την έκθεση με τίτλο «Εναντιοδρομία» σε επιμέλεια Κωστή Ζουλιάτη και σχεδιασμό Θάλειας Μέλισσα, με υλικό που πρώτη φορά έρχεται στο φως από το αρχείο του Γιάννη Χρήστου, το οποίο βρίσκεται στο Ωδείο Αθηνών.

Η ζωή και ο θάνατος του Γιάννη Χρήστου έχουν περάσει στη σφαίρα του μύθου, καθώς ένα αυτοκινητικό δυστύχημα του στέρησε τη ζωή όπως και της συζύγου του, ζωγράφου Σίας Χωρέμη, στα 44 του χρόνια, στην ακμή της πορείας του που ξεκίνησε από την Αλεξάνδρεια και συνεχίστηκε στην Αγγλία, στην αιχμή της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας.

Επίσης στον τρίτο όροφο, η έκθεση για τη Νίκη Καναγκίνη έχει σχεδιαστεί ως μια συνολική εμπειρία η οποία απευθύνεται σε «πιθανούς θεατές ή αναγνώστες», σύμφωνα και με τη διατύπωση που η ίδια χρησιμοποιούσε. Για πρώτη φορά παρουσιάζονται σημαντικά έργα της που θα δωρίσει η οικογένειά της στο ΕΜΣΤ και εκφράζουν την κριτική ματιά απέναντι στις κοινωνικές και πολιτισμικές πραγματικότητες του καιρού της.

Από την Αλεξανδρούπολη, στην Αθήνα, στη Λωζάννη, στο Λονδίνο, οι αναζητήσεις της αρχικά κινούνται στο πεδίο της αφαίρεσης που τις συνδέει με την τεχνική της ταπισερί.

Η έκθεση με αναδρομικό χαρακτήρα έχει τίτλο «Ωδή στα πράγματα» (επιμέλεια Τίνα Πανδή, σχεδιασμός Γιάννης Αρβανίτης), αρχίζει με τσεβρέδες και χρυσοκέντητα μονογράμματα της γιαγιάς της, που εκφράζουν τον εκτοπισμό της οικογένειας από τη Βουλγαρία στην Αλεξανδρούπολη.

Στη σειρά «Εν οίκω» με αντικείμενα καθημερινά, από τον πλάστη και μανταλάκια μέχρι δαντέλες και γούνες, διερευνά τη γυναικεία ταυτότητα. Mέσα από βίντεο και φωτογραφικές λήψεις, εστιάζει στην κοινωνική θέση της γυναίκας, τη σεξουαλικότητα και τη σωματική βία. Με άλλα έργα σχολιάζει την εκκολαπτόμενη καταναλωτική κοινωνία και την επερχόμενη οικολογική καταστροφή.

Στον εκθεσιακό χώρο του ισογείου απλώνεται με 70 έργα η έκθεση «Στη Γη» για τον Στάθη Λογοθέτη, σε επιμέλεια Σταμάτη Σχιζάκη και σχεδιασμό Γιάννη Αρβανίτη.

Εδώ κυριαρχεί το κόκκινο χρώμα. Υλικά όπως το δέρμα, το μέταλλο, η λινάτσα παίρνουν το σχήμα ανθρώπινου σώματος. Ο καλλιτέχνης ετοιμάζει τα έργα του με βίαιες χειρονομίες, με εργαλεία όπως μαχαίρια και σφυριά ή καίγοντας τα υλικά του, και επιδιορθώνει στη συνέχεια την επιφάνεια με νήμα, καρφιά, κόλλα.

«Η καταστροφή και επιδιόρθωση αποτελούν μεταφορές για το τραύμα και την επούλωση, ενώ το ζωγραφικό αποτέλεσμα είναι τόσο σημαντικό όσο και η δράση που προηγήθηκε».

«Στην έκθεση αυτή διακρίνεται με σαφήνεια πως το έργο του καλλιτέχνη προανήγγειλε νέες επιτόπιες περιβαλλοντικές πρακτικές, γεφυρώνοντας άνθρωπο και φύση», τονίζει ο επιμελητής για τον Στάθη Λογοθέτη, ο οποίος γεννήθηκε στη Βουλγαρία, εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στη Θεσσαλονίκη το 1934 όπου σπούδασε βιολί, πήγε να σπουδάσει Ιατρική στη Βιέννη – εκεί ζούσε ο αδελφός του, ο πρωτοποριακός συνθέτης Ανέστης Λογοθέτης. Αποφοιτά από την Ακαδημία Μουσικών και Παραστατικών Τεχνών της Βιέννης και αφοσιώνεται στη ζωγραφική, με συμμετοχές σε διεθνείς διοργανώσεις. Η καλλιτεχνική του δραστηριότητα σταμάτησε πρόωρα το 1987, όταν προσβλήθηκε από ανίατη ασθένεια που εξελίχτηκε σε παράλυση και που δεν του επέτρεπε πια να ζωγραφίζει.

ΕΜΣΤ: Καλλιρρόης & Φραντζή. Εγκαίνια: Πέμπτη 2 Απριλίου 19.00. Διάρκεια έως 8 Νοεμβρίου.