Ενα χρόνο μετά τον βανδαλισμό τεσσάρων έργων του Χριστόφορου Κατσαδιώτη στην Εθνική Πινακοθήκη (10 Μαρτίου 2025) από τον πρώην βουλευτή του ακροδεξιού κόμματος «Νίκη», τον Νίκο Παπαδόπουλο, και εν αναμονή της δίκης με τον νέο νόμο που προβλέπει αυστηρές ποινές, ο γνωστός καλλιτέχνης αποφάσισε να «γιορτάσει» την επέτειο, παραδοσιακά… με Καραγκιόζη. Ετσι το έργο «Ο Καραγκιόζης στην Εθνική Πινακοθήκη και τα φαντάσματα άλλων εποχών» ανεβαίνει 27, 28 Φεβρουαρίου και 1 Μαρτίου στο Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης με δικά του κείμενα και φιγούρες που ζωντανεύουν επί σκηνής από τον σπουδαίο καραγκιοζοπαίχτη Αλέξανδρο Μελισσηνό.
Ο Χριστόφορος Κατσαδιώτης, που συνεχίζει να δημιουργεί και να εκθέτει τη σειρά με τα ρηξικέλευθα «εικονίσματά» του, έρχεται από το Παρίσι στην Αθήνα με αυτήν την ξεχωριστή πρόταση θεάτρου σκιών για μικρούς και μεγάλους. «Μια εικαστική αλληγορία, μια αφηγηματική παράσταση εκπαιδευτικού χαρακτήρα με σεβασμό στο κοινό κάθε ηλικίας, χωρίς χλευαστικά στοιχεία. Μέσα από τη ζωντάνια, από το γνώριμο, λαϊκό χιούμορ του Καραγκιόζη, ανοίγει ένας ουσιαστικός διάλογος γύρω από την τέχνη, τη λογοκρισία, την ανεκτικότητα, την καλλιέργεια του πνεύματος, την ελευθερία της έκφρασης, τη σημασία της παιδείας και τη δύναμη του πολιτισμού», όπως υπογραμμίζει. «Το έργο του Καραγκιόζη έρχεται τώρα να λειτουργήσει καταλυτικά ως καλλιτεχνική διέξοδος αποστήματος, προτάσσοντας τον διάλογο αντί της σύγκρουσης και τη γνώση αντί του φόβου».
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Καραγκιόζης εμπνέει τον καλλιτέχνη. Ενα παλαιότερο χαρακτικό που φιλοτέχνησε πριν από 10 χρόνια, «Οταν ο Καραγκιόζης αστειεύτηκε με τον Αγιο», είχε παρουσιαστεί επίσης ως «βέβηλο» στη Βουλή από τον πρόεδρο της Νίκης. Πόσο ταυτίζεται με τον λαϊκό ήρωα του μπερντέ; «Περισσότερο ταυτίζομαι με τον Πιτσικόκο, τον μικρότερο γιο του Καραγκιόζη», μας λέει γελώντας. «Ο Καραγκιόζης έχει το γνώρισμα πως πάει αντίθετα στον άνεμο. Αν και δεν έχει εξουσία στα χέρια του, καταφέρνει και τα βάζει με το άδικο, με το σύστημα, με το κατεστημένο. Εναντιώνεται απέναντι σε ισχυρούς, που φαινομενικά δείχνουν ανώτεροι, πασάδες, βουλευτές, δημαγωγούς, παραμυθάδες και κάθε είδους χειραγωγούς, ενώ τολμά να μιλήσει για πράγματα που ο κόσμος δεν λέει ευθέως. Με ευαισθησία, ευθύτητα και διακριτικό χιούμορ».
● Ενα χρόνο μετά τον βανδαλισμό στην Εθνική Πινακοθήκη ποιες σκέψεις και συναισθήματα σε κατακλύζουν;
Νομίζω ότι τελικά αυτά τα γεγονότα ήταν «καλό» για τους θεσμούς στη χώρα, για τη δημοκρατία, με την έννοια ότι η δημοκρατία έχει κανόνες που πρέπει να σεβόμαστε. Μόνο γι’ αυτό ήταν «χρήσιμος» ο βανδαλισμός. Και η παράσταση με τον Καραγκιόζη έρχεται για να υπενθυμίζει πως η τέχνη είναι ανάγκη, δεν περιορίζεται και έχει δύναμη. Είναι ένα ζωτικό και αναπόσπαστο κομμάτι της δημοκρατίας, της παιδείας και της καθημερινής μας ζωής.
● Τελικά, βλέπεις πως η Εθνική Πινακοθήκη και οι θεσμοί στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων, διαχειρίστηκαν σωστά την ακροδεξιά επίθεση στα έργα σου;
Νομίζω ότι τα πράγματα έγιναν όπως έπρεπε. Ακολουθώντας τα γεγονότα και εξετάζοντας πολλές πλευρές του ίδιου θέματος από διαφορετικές γωνίες, αρκετοί φορείς έπρεπε να συνεννοηθούν μεταξύ τους για να πάρουν μια απόφαση. Νομίζω ότι η εξέλιξη ήταν αρκετά καλή, εφόσον τα έργα κρεμάστηκαν ξανά στους τοίχους. Κάτι που ισχυροποίησε τη δημοκρατία και ήταν υπέρ της ελευθερίας της έκφρασης.
● Τόσο εσύ όσο και η Εθνική Πινακοθήκη διεκδικείτε με αγωγές μεγάλα ποσά από τον Νίκο Παπαδόπουλο και τον συνεργό του. Πρέπει να υπάρξει δικαίωση, να δοθεί ένα μήνυμα και ίσως ένα μάθημα;
Ενα μάθημα δημοκρατίας θα έλεγα. Αυτός είναι ο λόγος που κινούμαστε νομικά. Και εγώ εάν έμπαινα σε μια εκκλησία και έκανα μια ζημιά θα ήταν ασέβεια απέναντι στους ανθρώπους που πιστεύουν, απέναντι στους θεσμούς της χώρας… Η δημοκρατία έχει κανόνες και εάν δεν τηρούνται υπάρχουν οι συνέπειες του νόμου, αυτό είναι το μήνυμα. Η συνέχεια της υπόθεσης νομικά δεν έχει χαρακτήρα τιμωρίας εκ μέρους μου. Αντιθέτως, πιστεύω ο Γεραπετρίτης, που απέσυρε τη σημαία της Λαλέ από το ελληνικό προξενείο στη Νέα Υόρκη, αλλά και η πράξη του ακροδεξιού βουλευτή στην Πινακοθήκη είχαν χαρακτήρα τιμωρίας… Τιμώρησαν τα άτακτα παιδιά! Ξύπνησαν τα φαντάσματα άλλων εποχών! Είναι δυνατόν να τα ανεχόμαστε όλα αυτά; Αν δεν σβήσεις τη σπίθα, θα εξελιχθεί σε πυρκαγιά…
● Τα φαντάσματα του παρελθόντος γίνονται πραγματικότητα;
Τα φαντάσματα του παρελθόντος παραπέμπουν σε σκοτεινές περιόδους της Ιστορίας, έχουμε κι εμείς μαύρες σελίδες… Κυρίως ο φόβος να μιλήσουμε ανοιχτά, ο φόβος που δεν ξέρουμε ποιος είναι δίπλα μας και τι θα μας κάνει αν εκφράσουμε άλλη γνώμη, αυτά είναι φαντάσματα που μπορεί να γίνουν πραγματικότητα. Ο Καραγκιόζης αποτελεί διαχρονικά φιγούρα του λαϊκού σχολιασμού, λέει τα πράγματα με το όνομά τους χωρίς να σημαίνει πως ο ίδιος δεν φοβάται πολλές φορές. Τα βάζει με το κατεστημένο, την τυφλή δικαιοσύνη, τους υπηρέτες της εξουσίας, τον πασά, τους βουλευτάδες και όλους τους δυνατούς. Ο Καραγκιόζης εδώ επισκέπτεται τον χώρο της Εθνικής Πινακοθήκης, βλέπει έργα τέχνης αλλά και τα φαντάσματα άλλων εποχών, δηλαδή σύγχρονες εντάσεις γύρω από την τέχνη, τη λογοκρισία, μιλάει για την ελευθερία της έκφρασης. Προσπάθησα με τη δύναμη της σκιάς και του φωτός, που είναι το θέατρο σκιών, να κάνω μια παραβολή, να μετατρέψω δηλαδή ένα τραυματικό πολιτιστικό γεγονός, όπως το εξέλαβα εγώ, σε μια δημιουργική αφήγηση.
● Πρόσφατα κλήθηκες να παρουσιάσεις τα έργα του στο Σαλόνι των Ανεξάρτητων, στο Grand Palais του Παρισιού. Ηταν μια διεθνής αναγνώριση της πορείας σου και δήλωση κατά της λογοκρισίας;
Αυτή η έκθεση ξεκίνησε για να εκτίθενται έργα δημιουργών που ήταν κόντρα στο καλλιτεχνικό ρεύμα της εποχής, δεν ήταν αποδεκτοί σε γκαλερί, σε κοινωνικούς κύκλους, υπήρξαν οι πρωτοπόροι μιας καινούργιας εικαστικής σκηνής. Χωρίς να υποστηρίζω ότι είμαι πρωτοπόρος, ήταν τιμή μου που μπόρεσα να συμμετέχω σε μια τέτοια μεγάλη έκθεση.
● Στη Γαλλία υπάρχει μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης, σε σχέση με την Ελλάδα;
Στη Γαλλία υπάρχει μεγαλύτερη ανεκτικότητα, γιατί από το σχολείο έχουν καλύτερη εκπαίδευση σε σχέση με τα μουσεία, τα έργα τέχνης, την εικαστική έκφραση. Ωστόσο εκεί παρότι είναι διαχωρισμένο το Κράτος από την Εκκλησία υπάρχει μια στροφή στον συντηρητισμό – βλέπουμε ας πούμε και φυλλάδια εναντίον της Χαμάς μέσα σε εκκλησίες ή έχουν μπει και κατεβάσει πίνακες με μπούρκες από εκθέσεις. Υπάρχει μια τάση οι όροι θρησκείας να μπαίνουν πιο συχνά πλέον σε πολιτικούς λόγους. Αυτό συμβαίνει παντού, σε Ευρώπη και Αμερική, πιάνοντας έτσι μια μερίδα κόσμου που με πρόσχημα τη θρησκεία μπορεί να ακολουθήσουν πολιτικές τάσεις και να παίρνουν έτσι αποφάσεις.
● Χειραγώγηση και οπισθοδρόμηση…
Η Εκκλησία σε οποιαδήποτε χώρα του κόσμου και οποιαδήποτε θρησκεία σού κάνει ακριβώς το ίδιο τρικ. Δηλαδή σε εκπαιδεύει και σου λέει «από την αρχή γεννιέσαι ένοχος και αμαρτωλός». Μετά σε καλεί η ίδια στον τόπο της για να συγχωρεθείς από τα ίδια που σου έμαθε εκείνη. Δηλαδή σε έχει μονίμως υπό έλεγχο και η Εκκλησία με τη μεριά της υποστηρίζει το εκάστοτε πολιτικό καθεστώς που υπάρχει σε κάθε χώρα. Δηλαδή γίνεται μια εργαλειοποίηση της θρησκείας για να κρατήσει τον κόσμο συσπειρωμένο με φόβο. Επιπλέον σε όλο τον κόσμο, η θρησκεία ήταν ενάντια στις τέχνες, τη φιλοσοφία και στην επιστήμη.
● Η τέχνη μπορεί να φέρει την ανατροπή;
Η τέχνη, ακόμα κι αν δεν ανατρέπει την πραγματικότητα, έχει όμως τη δύναμη να αναδεικνύει νοήματα, να θέτει ερωτήματα και να ασκεί κριτική. Ενας τρόπος για τον καλλιτέχνη να διατυπώνει δημόσια τη θέση του.
● Ο Καραγκιόζης νικάει το κακό;
Ο Καραγκιόζης είναι αποδέκτης και καθρέφτης των κοινωνικών προβλημάτων, έτσι το εξέλαβα. Βάζει τα πράγματα στη θέση τους κατά κάποιον τρόπο. Το θέατρο σκιών υπήρξε ανέκαθεν για μένα ένας σύνδεσμος με την καθαρότητα της παιδικής ηλικίας. Ενας συμβολικός τόπος που αγγίζει το συλλογικό ασυνείδητο, θυμίζοντας την αθωότητα μιας εποχής που απομακρύνεται. Ισως αυτή η εσωτερική επιστροφή να με έφερε τώρα πιο κοντά στον Καραγκιόζη. Σε συνδυασμό με τα γεγονότα της Πινακοθήκης… συγκυρίες είναι όλα!
ℹ️ Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, Πειραιώς 206, Ταύρος, τηλ.: 21 0341 8550
