Πρόσφατα επισκέφθηκα στη Θεσσαλία τις ανασκαφές που διενεργούνται σε δύο νεολιθικούς οικισμούς.
Βρίσκονται πάνω σε δύο Μαγούλες κοντά στο Νέο Μοναστήρι, το μικρό χωριό που πρώτο σε υποδέχεται στην τεράστια οριζόντια έκταση του θεσσαλικού κάμπου, αφού κατηφορίσεις τις στριφογυριστές στροφές του Δομοκού.
Ηταν μια ευγενική πρόσκληση της φίλης αρχαιολόγου Νίνας Κυπαρίσση, επίτιμης διευθύντριας της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας του Υπουργείου Πολιτισμού που έχει και την ευθύνη των ανασκαφών αυτών.
Η εξαιρετική ξενάγησή της μου έδωσε την ευκαιρία να περιεργαστώ από κοντά τους χώρους αυτούς και την ίδια ώρα να πραγματοποιήσω με τη βοήθειά της μια νοερή κατάδυση στο τόσο μακρινό παρελθόν.
Μαγούλες λέγονται οι μικροί λόφοι που εξέχουν ελάχιστα από το υπόλοιπο οριζόντιο έδαφος της πεδιάδας, οι οποίες αποτελούσαν στο παρελθόν προϊστορικές περιοχές κατοίκησης, ενώ αρκετές απ΄ αυτές είναι ουσιαστικά τεχνητές αφού δημιουργήθηκαν σταδιακά από τη συνεχή και διαδοχική κατοίκηση.
Σήμερα η επιφάνειά τους αποτελεί τμήμα των χωραφιών που βρίσκονται δίπλα τους και δεν διακρίνεις κάποια διαφορά από την υπόλοιπη αγροτική γη της γύρω περιοχής.
Κι όμως από κάτω βρίσκεται κρυμμένος ένας ολόκληρος κόσμος. Θαμμένος και προστατευμένος εκεί για χιλιετίες, έρχεται σήμερα στο φως από την αρχαιολογική σκαπάνη για να διηγηθεί την ιστορία εκείνων που έζησαν σε τούτα τα χώματα περίπου 7.500 χρόνια πριν από εμάς.
Και μόνον το διάστημα αυτό του χρόνου είναι αρκετό για να συνειδητοποιήσει κανείς πόσο βαθιά μέσα στο παρελθόν βρίσκονται οι ρίζες του ανθρώπινου πολιτισμού.
Πόσο σημαντικές για την αυτογνωσία μας είναι αυτές οι πληροφορίες που έρχονται από πολύ μακριά, αποτελώντας πολύτιμα τεκμήρια ζωής αρχαιότατων κοινωνικών ομάδων.
Συνειδητοποιείς ότι τα χρόνια που μας χωρίζουν από την κλασική αρχαιότητα είναι λιγότερα απ΄ όσα χώριζαν τους Αθηναίους του 5ου π.Χ. αιώνα από τη Νεολιθική εποχή.
Κι όσο πιο βαθιά σκάβεις τόσο πιο βαθιά εισχωρείς στο παρελθόν.
Και να σκεφτεί κανείς ότι στη χώρα μας δεν πάνε πολλά χρόνια από τότε που η επιστημονική κοινότητα άρχισε να ασχολείται και μ΄ αυτή την ξεχασμένη ιστορική περίοδο, αφού ως συνήθως αρκούμασταν στην κλασική αρχαιότητα, λες και δεν μας ενδιέφεραν ή δεν είχαν την ίδια αξία τα νεολιθικά ή παλαιολιθικά υπολείμματα της ανθρώπινης κατοίκησης.
Κι όμως, έτσι συμπληρώνεται το συνταρακτικό παζλ της Ιστορίας, έτσι συμπληρώνονται τα πολύτιμα κομμάτια που λείπουν από το συγκλονιστικό παλίμψηστο των θαμμένων πολιτισμών, τα σκονισμένα θραύσματα των οποίων μας πληροφορούν για τη ζωή, τα ήθη και τα έθιμα, τις αγωνίες και τα όνειρα εκείνων των μακρινών προγόνων.
Στην πρώτη ανασκαφή, στην Κουτρουλού Μαγούλα, (σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Southampton, καθ. Γιάννης Χαμηλάκης) έχουν μέχρι στιγμής βρεθεί δύο ορθογωνικές νεολιθικές κατοικίες, σε μικρή απόσταση η μία από την άλλη, και ένας θολωτός μυκηναϊκός τάφος που χτίστηκε στο σημείο αυτό πολύ αργότερα.
Εχουν διασωθεί οι πέτρινες βάσεις των περιμετρικών τοίχων των οικιών, όπως και η εσωτερική επίστρωση του δαπέδου, από πεπλατυσμένες πέτρες που καλύπτουν όλο το χώρο.
Η κατασκευή των βάσεων αυτών, πλάτους γύρω στα 50 εκ. είναι προσεγμένη, με κάτασπρες πλατιές πέτρες, χτισμένες με γνώση η μία πάνω στην άλλη.
Η τελευταία στρώση, μάλιστα, των πλακόπετρων αυτών γέρνουν στο πλάι τοποθετημένες λοξά, σαν να αποτελούν την επίστεψη της βάσης, παρουσιάζοντας ένα όμορφο και ιδιαίτερο αισθητικό αποτέλεσμα.
Τα σπίτια αυτά, τα οποία χρονολογούνται γύρω στο 5800 π.Χ. βρίσκονται σε μικρό βάθος, στα 70-80 εκ. από την επιφάνεια του εδάφους και των σημερινών καλλιεργειών.
Η ανασκαφή όμως συνεχίστηκε, όπως ήταν φυσικό, σε ακόμη μεγαλύτερο βάθος, όπου ακριβώς από κάτω αποκαλύφθηκαν ακόμη παλαιότεροι λίθινοι τοίχοι που ανήκουν σε προγενέστερη περίοδο, κάτι που συνηθιζόταν την εποχή εκείνη, αλλά και αργότερα στην αρχαιότητα.
Χτίζανε πάνω από τα παλαιότερα κατάλοιπα σπιτιών, αποτίοντας ένα είδος φόρου τιμής στις προγονικές εστίες.
Κοιτώντας τις άψυχες πέτρες, τη μία δίπλα στην άλλη, βαλμένες εκεί από ανθρώπου χέρι, συλλογίζεσαι εκείνους που έζησαν μέσα στα σπίτια αυτά πριν από 7.500 χρόνια.
Πώς ήταν; Πώς ζούσαν; Σκέφτεσαι μια μέρα τους, τις καθημερινές ασχολίες τους, τις προκλήσεις ή τους κινδύνους που αντιμετώπιζαν στον καιρό τους.
Νιώθεις σαν να βάζεις τον εαυτό σου τον ίδιο να ζει σε κείνο το περιβάλλον, να φαντάζεσαι τις δύσκολες συνθήκες, να προσπαθείς να ταυτιστείς μαζί τους. Σαν να βρίσκεσαι δίπλα τους και να τους παρακολουθείς, προσπαθώντας να ξεδιαλύνεις το μυστήριο που όμως γνωρίζεις καλά, ότι ποτέ δεν θα λυθεί ολοκληρωτικά και μόνον εικασίες και πιθανολογήσεις θα συντροφεύουν για πάντα τούτες τις πέτρες.
Γιατί αυτό που συμβαίνει σχεδόν πάντα σ΄ έναν αρχαιολογικό χώρο είναι ότι άθελά σου παρασύρεσαι σ΄ αυτό το νοερό ταξίδι στο χτες. Πώς όμως να κάνεις αυτό το «ταξίδι» όταν σε χωρίζουν σχεδόν 8 χιλιετίες;
Πως το μυαλό θα μείνει ανεπηρέαστο από τα σημερινά βιώματα; Ετσι, οι απέλπιδες τούτες προσπάθειες να πραγματοποιήσεις το «ταξίδι» σβήνουν γρήγορα και μια ακαθόριστη δύναμη σε ξαναγυρίζει απότομα στο παρόν και σε κρατά σταθερά δεμένο με το τώρα.
Εγκλωβισμένο για πάντα ανάμεσα σε παρελθόν και μέλλον, για την απειροελάχιστη στιγμή και της δικής σου ύπαρξης.
Οπως αναφέρει ο David Wiles:
Η Ιστορία δεν μπορεί ποτέ να είναι αντικειμενική. Για να υπάρξει μια ουσιαστική σύνδεση ανάμεσα σε διάσπαρτα δεδομένα, αφηγούμαστε ιστορίες για το παρελθόν και αυτές οι ιστορίες αντικατοπτρίζουν το πώς βλέπουμε εμείς τον δικό μας κόσμο. Η περιγραφή του παρελθόντος αποτελεί εν μέρει, αλλά όχι αποκλειστικά, περιγραφή του ίδιου του εαυτού μας¹
Στη δεύτερη Μαγούλα (Ιμβρου Πηγάδι) που βρίσκεται πλάι στις γραμμές του τρένου, η ανασκαφή έφερε στο φως σπάνια -για τη νεολιθική περίοδο- εργαστήρια κεραμικής.
Βρέθηκαν υπολείμματα αρκετών φούρνων, ανάμεσα σε πλήθος θραυσμάτων κεραμικών αγγείων, στάχτης και πηλού.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το μικρό πρόπλασμα ομοιώματος κλιβάνου, διακοσμημένου με κοκκινωπό χρώμα, που μας δίνει πληροφορίες για τη μορφή τους.
Φεύγοντας μάζεψα από τα χωράφια τριγύρω μερικά θραύσματα παλαιών κεραμικών. Κάποια με μαύρη επιφάνεια και κάποια με κόκκινες γραμμωτές και καμπυλόμορφες διακοσμήσεις πάνω στην ελάχιστη επιφάνειά τους.
Η ύπαρξη τέτοιων διάσπαρτων κεραμικών οστράκων πάνω στις Μαγούλες αποτελεί για τους αρχαιολόγους μια πρώτη ένδειξη ύπαρξης αρχαιοτήτων στο υπέδαφός τους.
Κρατώντας στο χέρι μου αυτά τα μικρά σπασμένα κεραμικά, μια σκέψη στριφογυρνούσε διαρκώς στο μυαλό μου. Κρατούσα στο χέρι μου αυτό που κάποιο άλλο χέρι πριν από 7.500 χρόνια κρατούσε στο δικό του χέρι, το έπλασε από πηλό, το έψησε, το ζωγράφισε, το χρησιμοποίησε.
Κείνη την ώρα αισθάνθηκα την τεράστια αξία, όχι αρχαιολογική ή άλλη, αλλά συναισθηματική, αυτού του μικρού θραύσματος που έφτασε μετά από ένα τόσο μεγάλο ταξίδι στα χέρια μου.
Και το πήρα μαζί μου, πολύτιμο ενθύμιο εκείνου του ανθρώπου που μου το «έστειλε», σαν άλλο γράμμα από το μακρινό παρελθόν, για να μου υπενθυμίσει τη δική του παρουσία σε τούτο τον τόπο, χιλιάδες χρόνια πριν από εμένα.
*Αρχιτέκτων-καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ
